459
ResearchBib IF-2023: 11.01, ISSN: 3030-3753, Valume 1 Issue 10
BOSHLANG’ICH SINF O’QUVCHILARINING KREATIV TAFAKKURINI
SHAKLLANTIRISH
To‘qliyeva Matluba Boqiyevna
Xalqaro innovatsion universiteti Pedagogika kafedrasi katta o’qituvchisi
https://doi.org/10.5281/zenodo.14503108
Annotatsiya.
Ushbu maqolada boshlang’ich sinf o’quvchilarining kreativ tafakkurini
shakllantirishning dolzarbligi haqida bayon etilgan. Shuningdek bolalarda kreativlikni
rivojlantirishda hamkorlik muhim ahamiyatga ega ekanligi yoritib berilgan.
Kalit so’zlar:
O’qituvchi, o’quvchi, shaxs, ta’lim, tarbiya, kreativlik, kreativ tafakkur.
DEVELOPING CREATIVE THINKING IN PRIMARY SCHOOL STUDENTS
Abstract.
This article states about weightness of forming creative mentality among pupils
in primary education. In addition to this,It is outlined about combination of forming crative
mentality among children is very essential
Keywords:
teacher, pupil, person, education, upbringing, cretivity, creative mentality.
ФОРМИРОВАНИЕ ТВОРЧЕСКОГО МЫШЛЕНИЯ УЧАЩИХСЯ НАЧАЛЬНЫХ
КЛАССОВ
Aннотaция.
В даннои статье описывается важность формирования творческого
мышления учащихся младших классов.Также подчеркивается,что сотрудничество имеет
важное значение в развитии творческих способностей детей.
Ключевые слова:
Учитель, ученик, личность, образование, воспитание,
творчество, творческое мышление.
KIRISH
O‘zbekistonning mustaqillikka erishgani, har tomonlama jadallik bilan rivojlanib
borayotgani, Respublikamizda amalga oshirilayotgan siyosiy, iqtisodiy va ma’naviy o‘zgarishlar
jamiyatimiz ijtimoiy hayotida tub burilish boshlab berdi. Barcha sohalarda bo‘lgani kabi ta’lim
sohasida ham ko‘plab ko‘zga ko‘rinarli tub burilishlar, innovatsion faoliyat jarayonlari bilan
uyg‘unlashtirildi. Darhaqiqat, Prezidentimiz “O‘zbekistonni rivojlangan mamlakatga aylantirishni
maqsad qilib qo‘ygan ekanmiz, bunga faqat jadal islohotlar, ilm-ma’rifat va innovatsiya bilan
erisha olamiz. Buning uchun, avvalambor, tashabbuskor islohotchi bo‘lib maydonga chiqadigan,
strategik fikr yuritadigan, bilimli va malakali yangi avlod kadrlarini tarbiyalashimiz zarur. Shuning
uchun ham bog‘chadan boshlab oliy o‘quv yurtigacha – ta’limning barcha bo‘g‘inlarini isloh
qilishni boshladik. Nafaqat yoshlar, balki butun jamiyatimiz a’zolarining bilimi, saviyasini
oshirish uchun avvalo ilm-ma’rifat, yuksak ma’naviyat kerak. Ilm yo‘q joyda qoloqlik, jaholat va
albatta, to‘g‘ri yo‘ldan adashish bo‘ladi”- deb ta’kidlab o‘tdilar.
460
ResearchBib IF-2023: 11.01, ISSN: 3030-3753, Valume 1 Issue 10
Respublikamizda “Xalq taʼlimi tizimini 2030-yilgacha rivojlantirish Konsepsiyasi”
tasdiqlandi, yoshlar taʼlim-tarbiyasi uchun qoʻshimcha sharoitlar yaratishga qaratilgan kompleks
chora-tadbirlarni oʻz ichiga olgan beshta tashabbus amaliyotga tatbiq etildi, umumiy oʻrta
taʼlimning kompetensiyaviy yondashuvga asoslangan davlat taʼlim standartlari hamda fan oʻquv
dasturlari ishlab chiqildi, taʼlim sifatini baholash boʻyicha xalqaro tadqiqotlarda ishtirok etishning
meʼyoriy asoslari yaratildi. 2017-2021 yillarda Oʻzbekiston Respublikasini rivojlantirishning
beshta ustuvor yoʻnalishi boʻyicha Harakatlar strategiyasida o‘quvchi yoshlarning har tomonlama
ijodiy salohiyatini rivojlantirish, o‘zlarining bor qobiliyatlarini ishga solib ta’limning barcha
sohalarida sifatni tubdan oshirishlari talab etiladi.
O’zbekiston ta’lim tizimini rivojlantirish, xalqaro talablarga javob beradigan kadrlarni
tayyorlash haqida so’z yuritar ekanmiz o’quvchilarni nafaqat har tomonlama yetuk, ilm asoslarini
mukammal egallagan balki kreativ fikrlay oladigan, g’oyaviy jihatdan chiniqqan, kelajakda o’z
kasbining yetuk mutaxasisi qilib tarbiyalash bugungi kunning asosiy talabidir.
Kreativlik so’zi ilk bor 1922-yilda AQSh olimi D. Simpson tomonidan qo’llanilgan. Ushbu
atama orqali shaxs qolipdagi, stereotip, odatiy tafakkurdan voz kechish qobiliyatini ta’riflagan.
Kreativlik lotincha “create”- yaratish, “creative” – yaratuvchi, ijodkor degan ma’nolarni
ifodalaydi. Kreativlik- individning yangi g’oyalarni ishlab chiqarishga tayyorligini tavsiflovchi
hamda mustaqil omil sifatida iqtidorlilikning tarkibiga kiruvchi ijodiy qobiliyat ma’nosini
ifodalaydi. Shaxsning kreativligi uning tafakkurida, muloqotida, his tuyg’ularida, muayyan
faoliyat turlarida namoyon bo’ladi. Kreativlik shaxsni yaxlit holda yoki uning muayyan
xususiyatlarini, zehni o’tkirlikni tavsiflaydi. Shuningdek, kreativlik iqtidorning muhim omili
sifatida aks etadi.
O’qituvchi bilan o’quvchi hamkorligi o’qituvchining o’quvchilarga ko’rsatadigan
yordamidan boshlanadi. U asta-sekin faollashib o’quv harakatlariga aylanadi. Natijada o’qituvchi
va o’quvchi munosabati hamkorlik pozitsiyasiga o’tadi. Ammo bu jarayonda o’qituvchi nihoyatda
ehtiyotkor bo’lishi talab etiladi . Negaki ayni shu jarayonda o’qituvchi o’zi bilmagan holda
bolalarning kreativ tafakkurini rivojlantirishdan to’sib qo’yishi mumkin. Bolalarda kreativlikni
rivojlantirishda hamkorlik muhim ahamiyatga ega.
Ma’lumki, ta’lim jarayoni ikki yoqlama xarakterga ega bo’lib o’qituvchi va
o’quvchilarning teng munosabatlaridan tashkil topadi. Bu jarayonga rahbarlik qiluvchi o’qituvchi
ta’lim jarayonining to’g’ri tashkil etilishi, ta’lim maqsadlarining to’g’ri amalga oshirilishi va
ta’lim natijalari uchun javobgar shaxs hisoblanadi. Ammo, bu ta’lim jarayoni to’liq o’qituvchining
hukmronligi ostida degan noto’g’ri fikrning tug’ilishiga asos bo’lmasligi kerak. Zamonaviy ta’lim
berishning talabi ham kimnidir bo’ysundirish orqali emas, balki hamkorlik munosabati yordamida
ijobiy natijaga erishishdir. Ta’lim jarayonida o’quvchilar faoliyatining shakllanishi fan asoslarini
461
ResearchBib IF-2023: 11.01, ISSN: 3030-3753, Valume 1 Issue 10
o’zlashtirishgina bo’lib qolmasdan balki shaxsning umumiy ijtimoiy- madaniy qobiliyatlarini
shakllantirishga ham qaratilishi lozimligini unutmaslik lozim. O’qituvchi sifatida bolalarda
kreativlikni rivojlantirishda quyidagilarga e’tibor qaratish zarur:
- o’quvchilar tomonidan ko’p savollar berilishini rag’batlantirish va bu odatni qo’llab-
quvvatlash:
- o’quvchilarning mustaqilligini rag’batlantirish va ularda javobgarlikni kuchaytirish:
- o’quvchilar tomonidan mustaqil faoliyatni tashkil etish uchun imkoniyat yaratish:
- o’quvchilarning qiziqishlariga e’tibor qaratish.
Quyidagi omillar esa shaxsda kreativlikning rivojlanishiga to’sqinlik qiladi:
- o’zini tavakkaldan olib qochish:
-bolaning fikrlashi va xatti-harakatlariga nisbatan qo’pollik bilan javob qaytarish:
-bolaning shaxsiy fantaziyasi va tasavvurining yuqori baholanmasligi:
- boshqalarga tobe bo’lish:
Boshlang’ich ta’lim – bu har bir bolaning hayotida chuqur iz qoldiruvchi ta’lim turidan biri
bo’lib, ta’limning bu bosqichida pedagog o’qituvchilarga katta mas’uliyat yuklatiladi. Ya’ni
boshlang’ich sinf o’quvchilarining kreativlik qobiliyatlarini rivojlantirish metodikasi hali maxsus
o’rganishni talab etmoqda. O’quvchilar o’z-o’zidan kreativ bo’lib qolmaydi. Uning kreativ
qobiliyati ma’lum vaqt ichida izchil o’qib-o’rganish, o’z ustida ishlash orqali shakllantiriladi va
asta-sekin takomillashib, rivojlanib boradi. O’qituvchilar o’quvchilar bilan hamkorlikda ish
yuritib, ularning har bir fikrini inobatga olishi va buni o’quvchiga sezdirishi kabi muhim
vazifalarni bajarish orqali o’quvchilarni o’zgacha yondashuvli ya’ni kreativ bo’lishlariga erishishi
mumkin.O’qituvchi o’quvchilarga muammoli masala va vaziyatlarni berib, o’quvchining masala
yechimini topishga ijodiy yondashishi undagi hissiy irodaviy sifatlarni rivojlanishiga yordam
beradi. Bu o’quvchilarni o’z ustida ishlash, mustaqil o’qib o’rganishiga imkoniyat, ichki
ehtiyojning oshishiga turtki bo’ladi.
Kreativlik - bu vazifa yoki muammo haqida yangi yoki boshqacha fikr yuritish qobiliyati
yoki yangi g‘oyalarni yaratish uchun tasavvurdan foydalanish qobiliyati. Kreativlik bizga
murakkab muammolarni hal qilish yoki vazifalarni hal qilishning qiziqarli usullarini topish
imkonini beradi. Kreativlik va ijodkorlik ma’lum ma’noda bir xil tasavvurni shakllantiradigan
qobiliyatni ifodalaydi. Ijodkorlik o‘z-o‘zidan paydo bo‘ladigan aqliy jarayon bo‘lsa-da, u doimiy
izlanishni, muayyan sohada tajriba va o‘ziga xos rivojlangan sezgini talab qiladi. Ijodkorlik ongni
o‘zgartiradi va ijodkor odamlar ijod davrida o‘zlarini o‘zgartiradilar. Ijodiy davrlarda odamni
oddiy dunyodan ancha yuqoriga ko‘taradigan energiya shoshiladi. Boshlang‘ich sinf o‘quvchilari
gapirganda, yurganda, fikr yuritganda, dars jarayonlaridagi faoliyat jarayonlarida, shu bilan birga
muloqotga kirishganda yoki yozishda faol ijodkor bo‘lishi mumkin, chunki ijodkorlik ishga olib
462
ResearchBib IF-2023: 11.01, ISSN: 3030-3753, Valume 1 Issue 10
keladigan sezgi sifati bilan bog‘liq. Biroq, ijodiy bo‘lish har doim ham tashqi harakatlarni talab
qilmaydi.
Ijodkor bo‘lish - jasoratli bo‘lish, tajriba o‘tkazish, tavakkal qilish va yangi narsa yaratish
demakdir. Ijodkorlik ongning o‘tkir qiziqish tuyg‘usiga ega bo‘lish qobiliyatidir va shuning uchun
biron bir soha bilan chegaralanmaydi. Idrok, muammoni hal qilish, his-tuyg‘u, xotira va boshqalar
kabi ko‘plab psixologik jarayonlar ishtirok etadi. Ijodkor odamlar ko‘p qirrali bo‘lishga moyil
bo‘lib, o‘z borlig‘ining turli tomonlarini uyg‘unlashtirish orqali ular hayratlanarli xarakterga ega
bo‘lishlari mumkin. Ularda hech kimga o‘xshamagan xislatlar: ijodiy, mantiqiy, mustaqil, tanqidiy
fikr yuritish, har sohani ilg‘ay olishga qaratilgan boy tasavvur olami, o‘z tuyg‘ularini nazorat
qilgan holda hissiy barqarorlik, har bir ishni bajarishga nisbatan, qa’iy intizom va tartib,
tashkilotchilik, tashabbuskorlik, ko‘plab izlanish olib borish, g‘oyalar yaratish ularni sinab ko‘rish
hamda, muqobilini tanlash borasida bilim va tajriba shuningdek, o‘zini boshqalardan ustun
tutmagan holda kamtarlik namoyon bo‘ladi.
XULOSA
O’quvchilarning kreativ tafakkurini shakllantirish zamon talabi . Bu jarayonda esa
boshlang’ich sinf o’qituvchilarining roli katta. Ular o’z o’quvchilarining ijodiy fikrlash
qobiliyatlarini o’z vaqtida aniqlab borishi va doimiy ravishda rivojlantirib borishlari zarur.
Shuningdek, o’quvchilarning kreativ qobiliyatlari rag’batlantirilsa va samimiy muhit
yaratilsagina, kreativ fikrlashni odatga aylantira oladilar. Xato qilishdan, muvaffaqiyatsiliklardan
cho’chish, haddan tashqari baholarga e’tibor qaratish, tanqidga uchrashdan qo’rqish hissi mavjud
o’quvchilarda kreativlik odatga aylanmaydi.
REFERENCES
1.
O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2017 yil 20 apreldagi «Oliy ta’lim tizimini
yanada rivojlantirish chora-tadbirlari to‘g‘risida»gi PQ-2909-son Qarori. Qonun xujjatlari
to‘plami milliy bazasi. 2017.
2.
Mirziyoyev SH.M. Buyuk kelajagimizni mard va olijanob xalqimiz bilan birga quramiz. -
T.: O’zbekiston”, 2017 yil
3.
Jo’rayev P.X., Raximov B.X., Xomatov SH.F. Yangi pedagogik texnologiyalar.
Muammoli ta’limga asoslangan o’quv-metodik qo’lanma. –T.: Fan, 2005
4.
Aliyev A. O’quvchilarning ijodkorlik qobiliyati. –Тoshkent: O’qituvchi, 1991.
