2024
DECEMBER
NEW RENAISSANCE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE
VOLUME 1
|
ISSUE 10
225
BOZOR TAMOYILLARIDA – MENEJMENT TUSHUNCHASI VA UNING PREDMETI
Omonkeldiyev Jamshid Umid o’g’li
Denov Tadbirkorlik va pedagogika instituti talabasi
Denov, Surxandaryo, O’zbekiston
https://doi.org/10.5281/zenodo.14497151
Annotatsiya. Ushbu maqolada menejment so’zining umumiy ta’rifi, menejment sohasi,
predmeti va vazifalari to’g’risida keng ko’lamli tushunchalar yoritib o’tiladi. Qolaversa, ushbu
maqolada bozor tamoyillaridan biri sifatida menejment sohasi jarayonlari va xususiyatlari
keltirib o’tilgan.
Kalit so’zlar: menejment, menejment fani, menejment predmeti.
Kirish.
Bozor iqtisodiyotida turli mulkchilikka asoslangan minglab korxonalar faoliyat
yuritishini tasavvurga sig’dirish qiyin emas. Korxonalar faoliyatini u yoki bu darajadagi
boshqaruvini tashkil etish, shu korxona rahbarining boshqaruv qobiliyatiga bog’liq. Uning
qobiliyati esa menejment sohasidagi bilimlarni qanchalik darajada egallanganligi bilan o’lchanadi.
Shu nuqtai nazardan menejment so’zi bizning hayotimizda bozor iqtisodiyoti bilan bog’liq kirib
kelgan so’zlar qatoridan joy oldi.
Menejment ( inglizcha management ) - u yoki bu faoliyat turini tashkil etish va rahbarlik
qilish, iqtisodiy, moliya va boshqa inson hayotidagi ishbilarmonlik sohasini tashkil qilish va
boshqarishni bildiradi. Bozor iqtisodi va ishlab chiqarish iqtisodining erkin boʻgini uchun zarur
bo'lgan boshqaruv turidir [1].
Inglizcha “menejment” so’zi, boshqaruv degan ma’noni anglatsa-da, dastlab asov otlarni
tushovlash ma’nosini bildirgan. Keyinchalik bu atama ikki gildirakli aravaga nisbatan qo’llanila
boshlangan. Bugungi kunda esa gap odamlarni, jamoalarini boshqarish xususida boryapti. Bu
o’rinda odamlar mehnati, xohish irodasidan foydalanib mo’ljaldagi maqsadlarga erishish
tushuniladi.
Shunday qilib, “menejment” atamasi quyidagi ma’nolarni anglatadi:
1.
Boshqaruv;
2.
Inson organidagi bilimlar sohasi:
3.
Boshqaruvni amalga oshirganlarning ijtimoiy qatlami [2].
2024
DECEMBER
NEW RENAISSANCE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE
VOLUME 1
|
ISSUE 10
226
Menejment soʻzi juda keng darajadagi maʼnolarni anglatuvchi soʻz hisoblanib, maʼnolari
bir-biridan farq qiluvchi jihatlari anchagina.Va bularning hammasi umumiy tushunchaga
birlashtiradigan boʻlsak, menejment – dunyoni boshqarish.
Menejment barcha turdagi resurslarni (ya’ni tabiiy, mehnat, moliyaviy va hokazo) samarali
biriktib, foyda olishni bilish, uni ko’paytirish bilan bog’liq soha bo’lganligi tufayli uchta jihat
bo’yicha to’g’ri tanlovni va ishchan qaror qabul qilinishini talab etadi.
Xarajat – bu mahsulot ishlab chiqarish, xizmat ko’rsatish, tovarni sotish va xodimlarga
to’lash uchun sarflanadigan mablag’lardir. Uning tarkibiga:
•
mahsulot (yoki xizmat) tannarxi,
•
ma’muriy xarajatlar,
•
ijara va foiz to’lovlari,
•
ish haqi,
•
soliqlar kiradi.
Naf – bu mahsulot yoki xizmatlarning iste’molchilarga qanchalik darajada ijobiy natija
keltirishidir. Haridornig harid qilish aniqligi tovarning naflilik darajasining qanchalik
yuqoriligidan kelib chiqadi.
Baho – bu tovar va xizmatlarning pulda ifodalangan qiymatidir. Baho ikkita asosiy vazifani
bajaradi:
•
resurslar iste’molini cheklash imkonini beradi;
•
ishlab chiqarish uchun turtki bo’lib xizmat qiladi.
Kundalik hayotimizda menejment va menejer so’zlari juda ko’p qo’llaniladi. Dastlab
menejment fan sifatida AQShda paydo buladi. Menejment — bu boshqaruv, ya’ni resurslarni,
odamlarni boshqarish, samarali faoliyat olib borish va foyda olishni bilish, uni ko’paytirish
jarayonidir.
Bu o’ziga xos yuksak san’at va mahoratni talab qiluvchi tanlov, shu tanlov asosida qaror
qabul qilish va uning bajarilishini nazorat qilishdir.
Menejment fani bu — boshqaruvchiga tanlovni to’g’ri amalga oshirishni va oqil qarorni
qabul qilishni o’rgatuvchi fandir. Uning asosiy maqsadi bozor munosabatlari sharoitida barcha
bo’g’inlarda samarali ishlay oladigan yuqori malakali boshqaruvchilarni tayyorlashdan iborat.
Shundan kelib chiqib, menejment quyidagilarni o’rganadi:
➢
Boshqarish nazariyasi va amaliyoti;
➢
Boshqarish prinsipi va usullari;
➢
Boshqarish madaniyati;
2024
DECEMBER
NEW RENAISSANCE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE
VOLUME 1
|
ISSUE 10
227
➢
Boshqarishda kirishuvchanlik va qaror qabul qilshi;
➢
Ishlab chiqarishni boshqarish;
➢
Samaradorlikni boshqarish;
➢
O’z-o’zini boshqarish;
➢
Hududiy boshqarish va hokazolar.
Fanning predmeti boshqaruv jarayonidagi kishilarning munosabatlarini, boshqaruv
qonunlari, tashkiliy tarkibi, texnika texnolgiyasini o’rganishdan iborat [3].
Har bir ishchining ijodiy faolligi, sodiqligi va malakasini oshirish tufayli kadrlar
salohiyatidan samarali foydalanish, ishlab chiqarishni boshqarish va texnika- texnologiya bazasini
rivojlantirish orqali ishlab chiqarish jarayonini tashkil etish yo’li bilan firma faoliyatida daromad
olish yoki foyda ko’rishni ta’minlash menejment fanining tub maqsadini bildiradi. Shuningdek,
firmani muvaffaqiyatli boshqarish, biznesda ichki va tashqi muhit ta’siriga xos rahbarlikni olib
borish, tashkilotdagi kelishmovchilik masalalarini hal etish ham menejment fanining ana shunday
maqsadlaridandir.
Ishlab chiqarish jarayonini tashkil etish, tartibga solish, muvofiqlashtirish, nazorat qilish
va belgilangan maqsadlarning qanchalik darajada muvaffaqiyatga erishganligini bozor muhitining
o’zi baholaydi. Ishlab chiqarish masshtabining kengayishi, ta’minotda resurslar hajmining ortib
borishi bilan boshqaruv vazifalari ham murakkablashib boradi.
Xulosa. O’zbekiston iqtisodiyotia menejment sohasining o’rni dolzarb.Shunigdek
menejment fani,vazifalari va predmetlarini chuqur o’rganish kelajakda yuksak darajadagi
muvoffaqiyatga erishishni kafolatlaydi. Shunday ekan,bu sohaning mazmun-mohiyatini anglab
yetish va chuqur qiziqish va harakatlar asososida yetuk mutaxassis bo’lib yetishish bugun kun
uchun asosiy rol sifatida ta’riflanadi.
REFERENCES
1.
Mustafakulov Sh., Raximberdiev O., Egamberdiyeva M.Sh. “Iqtisodiy atamalarning izohli
lug’ati”. Darslik. Toshkent: Innovatsion rivojlanish nashriyot- matbaa uyi, 2019.
2.
www.library.ziyonet.uz
3.
Zaynutdinov Sh.N., Shermuxamedov A.T., Murakayev I. “Menejment”. Darslik. T.:
O’zbekiston Yozuvchlilar uyushmasi Adabiyot jamg’armasi nashriyoti, 2005.
