582
ResearchBib IF-2023: 11.01, ISSN: 3030-3753, Valume 1 Issue 10
INTELLEKTUAL MULK HUQUQI VA UNI HIMOYA QILISH, UNDAN
FOYDALANISH MASALALARI
To‘xsanov Mansurbek Nemat o‘g‘li
Sirdaryo viloyati yuridik texnikumi Mutaxasislik fanlari o‘qituvchisi
Telefon: +998997435193
https://doi.org/10.5281/zenodo.14510005
Annotatsiya
. Ushbu maqola bugungi zamaonaviy jamiyatda tobora nufuzi ortib
borayotgan intellektual mulk huquqi va uni himoya qilish, undan foydalanish masalalariga bog‘liq
ma’lumotlarni beradi va bu borada fikr-mulohaza yuritadi. Jumladan, intellektual mulk
huquqining paydo bo‘lish tarixiga nazar ham soladi
Kalit so'zlar:
intellekt, intellektual mulk, mualliflik huquqi, sanoat mulk huquqi, Jahon
intellektual mulk tashkiloti, intellektual mulk ob’yekti, intellektual faoliyat.
INTELLECTUAL PROPERTY RIGHTS AND ISSUES OF THEIR PROTECTION AND
USE
Abstract.
This article provides information and comments on the issues of intellectual
property rights, which are increasingly gaining importance in modern society, and on the issues
of their protection and use. In particular, it also looks at the history of the emergence of intellectual
property rights.
Keywords:
intellect, intellectual property, copyright, industrial property rights, World
Intellectual Property Organization, intellectual property object, intellectual activity.
ВОПРОСЫ ПРАВА ИНТЕЛЛЕКТУАЛЬНОЙ СОБСТВЕННОСТИ, ЕГО ЗАЩИТЫ
И ИСПОЛЬЗОВАНИЯ
Аннотация.
В данной статье представлена информация о правах
интеллектуальной собственности, которые приобретают все большее влияние в
современном обществе, и вопросах, связанных с их защитой и использованием, а также
комментарии по этому вопросу. В частности, рассматривается история возникновения
прав интеллектуальной собственности.
Ключевые слова:
интеллект, интеллектуальная собственность, авторское право,
право промышленной собственности, Всемирная организация интеллектуальной
собственности,
объект
интеллектуальной
собственности,
интеллектуальная
деятельность.
Intellektual mulk
- ijodiy aqliy faoliyat mahsuli. Ixtirochilik va mualliflik obʼyekti huquqi
majmuiga kiruvchi, fan, adabiyot, sanʼat va ishlab chiqarish sohasida ijodiy faoliyatning boshqa
583
ResearchBib IF-2023: 11.01, ISSN: 3030-3753, Valume 1 Issue 10
turlari, adabiy, badiiy, ilmiy asarlar, ijrochi aktyorlik sanʼati, jumladan ovoz yozish, radio,
televideniye asarlari, kashfiyotlar, ixtirolar, ratsionalizatorlik takliflari, sanoat namunalari,
kompyuterlar uchun dasturlar, maʼlumotlar bazasi, nou-xauning ekspert tizimlari, tovar belgilari,
firma atamalari va boshqa aqliy mulk obʼyektlariga kiradi. Hozirgi davrda intellektual mulkni
muhofaza qilish muhim vazifa hisoblanadi.
Oʻzbekiston Respublikasi 1991-yil dek. da Jahon intellektual mulk tashkilotiga aʼzo boʻldi,
1993-yildan sanoat mulkini muhofaza qilish Parij konvensiyasiga qoʻshilgan.
Mulk egasi ana shu intellektual mulk obʼyektlaridan oʻz xohishiga koʻra, har qanday
shaklda va har qanday usulda mutlaq qonuniy foydalanish huquqiga egadir. Huquq egasiga mutlaq
huquq asosida tegishli boʻlgan intellektual mulk obyektlaridan boshqa shaxslarning foydalanishiga
faqat huquq egasining roziligi bilangina yoʻl qoʻyiladi (Oʻzbekiston Respublikasi FK, 1034-
modda). Baʼzi obyektlarga nisbatan (ixtiro, sanoat namunasi, foydali model, individuallashtirish
vositalari (tovar (xizmat) belgisi, firma nomi va sh. k.)) mutlaq huquq davlatning vakolatli organi
tomonidan beriladigan maxsus hujjat – patent, guvohnoma asosida vujudga keladi va huquqiy
muhofaza qilinadi.
Intellektual mulk obyektlari fuqarolik huquqining boshqa obyektlari – ashyolar,
qimmatbaho qogʻozlardan quyidagi xususiyatlari boʻyicha farq qiladi: a) koʻp hollarda ular
moddiy koʻrinishda emas, balki gʻoya, bilim, axborot shaklida namoyon boʻladi; b) gʻoya, bilim
shaklidagi intellektual mulk obyektiga odatdagi moddiy ashyoga egalik qilganday egalik qilish
mumkin emas; c) shaxslar bunday obyektlardan ayni bir vaqtning oʻzida cheksiz doirada foydalana
olishi mumkin; d) mulk huquqining muddatsiz ekanligi haqidagi qoida (FK, 164-modda)
intellektual mulk huquqi obyektlariga nisbatan qoʻllanilmaydi, binobarin aksariyat hollarda (nou-
xauga nisbatan istisnoni nazarga olmaganda) intellektual mulk huquqining amal qilishi qonunlarda
belgilangan muddatlar bilan chegaralangan boʻladi; e) qonunlarda belgilangan muddatlar utishi
bilan intellektual mulk huquqi egasining maʼlum intellektual mulk obyektiga nisbatan huquqlari
bekor boʻladi va u umuminsoniy boylikka aylanib, har kim undan maʼlum shartlar asosida
(muallifining shaxsiy huquqlariga rioya qilgan holda) tekin va ruxsatsiz foydalanishga haqli
boʻladi; f) intellektual mulk huquqi obyektlariga nisbatan mulk huquqini himoya qilishda
vindikatsiya daʼvosini qoʻllab (FK, 228-modda) boʻlmaydi; j) intellektual mulk huquqi
obyektlariga nisbatan odatdagi mulk huquqiy emas, balki mutlaq huquqlar haqidagi qoidalar
qoʻllanadi; h) intellektual mulk huquqining amal qilishi ayni vaqtda maʼlum hudud bilan
chegaralangan boʻladi. Masalan, ixtiroga nisbatan Oʻzbekiston Respublikasi Patent idorasi
tomonidan berilgan patent Oʻzbekiston Respublikasi hududida, shuningdek, Oʻzbekiston
Respublikasi qoʻshilgan xalqaro konvensiyalar, u bilan xorijiy davlatlar oʻrtasida tuzilgan ikki
tomonlama shartnomalar asosida belgilangan hududlardagina amal qilag di; i) koʻpgina
584
ResearchBib IF-2023: 11.01, ISSN: 3030-3753, Valume 1 Issue 10
intellektual mulk obyektlarining mualliflariga taalluqli shaxsiy huquqlar ham mavjud boʻlib, bu
obyektlardan foydalanuvchilar mazkur huquqlarga rioya qilishi shart.
Intellektual mulk obyektlari qanday faoliyat mahsuli ekanligi, huquqiy rejimi va sh.k.
xususiyatlariga qarab, quyidagi turlarga boʻlinadi: a) intellektual faoliyat natijalari: fan, adabiyot,
sanʼat asarlari; eshittirish tashkilotlarining ijrolari, fonogramma va eshittirishlari; elektron
hisoblash mashinalari uchun dasturlar va maʼlumot bazalari; ixtirolar, foydali modellar, sanoat
namunalari; seleksiya yutuqlari; oshkor etilmagan axborot, shu jumladan, ishlab chiqarish sirlari
(nou-xau) dan iborat; b) fuqarolik muomalasi ishtirokchilarining, tovarlar, ishlar va xizmatlarning
xususiy alomatlarini aks ettiruvchi vositalar (firma nomlari; tovar (xizmat) belgilari; tovar
chiqarilgan joy nomi; v) FK da va b. qonunlarda nazarda tutilgan hollarda intellektual faoliyatning
boshqa natijalari hamda fuqarolik muomalasi ishtirokchilarining, tovarlar va xizmatlarning
xususiy alomatlarini aks ettiruvchi boshqa vositalar (FK 1031-modda). Mazkur faoliyatning yangi
mahsullariga, firmalar, tovarlar, ishlar, xizmatlarning yangi nomlari va alomatlariga nisbatan ham
FK (4-boʻlim) da va b. qonunlarda intellektual mulkka oid belgilangan qoidalar qoʻllanadi.
Intellekt—lotincha intellectus so‘zidan kelib chiqqan bo‘lib, u insonning aqli va onggi
hamda fikrlash qobiliyatini anglatadi. Hayotni, atrof-muhitni ongda aynan aks ettirish va
o‘zgartirish, fikrlash, o‘qish-o‘rganish, dunyoni bilish va ijtimoiy tajribani qabul qilish qobiliyati;
turli masalalarni hal qilish, bir qarorga kelish, ish tutish, voqea-hodisalarni oldindan ko‘ra bilish
layoqati ham intellekt hisoblanadi. Intellekt—insonni hayvonot olamidan ajratib turuvchi, farqini
namoyon etuvchi asosiy belgi sanaladi. Hamda rivojlanishni sifat nuqtai nazaridan yangi
pillapoyaga olib chiqadi.
Intellektual mulk huquqining yoshi 500 yildan sal ko‘proq deyish mumkin, aniqrog‘i esa
intellektual mulk atamasi XVII-XIX asrlarda nazariyotchilar —huquqshunoslar va iqtisodchilar
tomonidan vaqti-vaqti bilan ishlatilgan bo‘lsada, ammo amaliy jarayonlarda ko‘p ham ahamiyatli
bo‘lmagan yoki keng doirada doim ham qo‘llanilmagan. Oradan biroz vaqt o‘tib, ya’ni XX asrning
ikkinchi yarmida, 1967-yilda Stokgolmda imzolangan Konvensiya munosabati bilan intellektual
mulk atamasi keng qo‘llanila boshlandi.
Jahon intellektual mulk tashkiloti (WIPO) ta’sis hujjatlariga ko‘ra, intellektual mulk
quyidagilarga tegishli huquqlarni o‘zichiga oladi:
— adabiy, badiiy va ilmiy asarlar (dasturiy ta’minotni o‘zichiga oladi);
— san’atkorlar faoliyati, ovoz yozish, radio va teleko‘rsatuvlar;
— inson faoliyatining barcha sohalarida ixtirolar;
— sanoat namunalari;
— tovar belgilari, xizmat ko‘rsatish belgilari, savdo nomlari va tijorat belgilari;
— sanoat, ilmiy, adabiy va san’at sohalarida intellektual faoliyat bilan bog‘liq boshqa
585
ResearchBib IF-2023: 11.01, ISSN: 3030-3753, Valume 1 Issue 10
huquqlar.
Bugungi zamonaviy hayotning ko‘pgina jabhalarida intellektual mulk tobora rivojlanib
bormoqda. Uning jamiyatda roli ham ahamiyatli bo‘lishga allaqachon ulgurib bo‘lgan. Deyarli
hech qanday sanoat mahsuloti unga intellektual mulkni kiritmasdan amalga oshirilmaydi. Ularning
ba’zilarida bunday ob’yektlar soni o‘nlab hisoblanadi. Misol uchun, bunday oddiy mahsulotni CD
uchun quti sifatida olinsa ham, unda intellektual faoliyat natijasi mavjud. Intellektual mulk
ob’yektlaridan foydalanish qoplanadigan asosda qurilganligi sababli, ushbu qutilarning barcha
ishlab chiqaruvchilari patent egalari foydasiga «litsenziya to‘lovlari" deb ataladigan to‘lovlarni
amalga oshirishlari shart. Shunday qilib, CD qutisi narxi nafaqat xomashyo va mehnat
xarajatlariga, balki intellektual mulkdan foydalanish xarajatlariga ham kamayadi.
Har bir inson u yoki bu tarzda deyarli har kuni intellektual mulkka duch keladi. Aniqroq
aytganda, uni himoya qilish va undan foydalanish masalalariga duch keladi. Shu va yuqoridagi
berilgan ma’lumotlar hamda bildirilgan fikrlardan hozirgi vaqtda intellektual mulk huquqi faol
rivojlangani va rivojlanayotgani, bunga axborot texnologiyalarining tarqalishi va internet
makonida mualliflar manfaatlarini himoya qilish zarurati ta’sir ko‘rsatayotganini xulosa qilish
mumkin. Qo‘shimcha sifatida aytish kerakki, zamonaviy olamda globallashib borayotgan har bir
soha jarayonlarida intellektual faoliyat natijalarini himoya qilish masalasi hamisha dolzarb
bo‘lmog‘i darkor. Bu himoyalash natijasida ushbu faoliyatga vaqt va moddiy jihatdan sarf
etilayotgan kuch hamda uning egasining mehnati o‘z qadr-qiymatini yo‘qotmaydi. Bundan
tashqari intellektual mulk va uni himoya qilish Masalasi zamonaviy biznesning bir bo‘lakchasi
sifatida namoyon bo‘ladi ham.
REFERENCES
1.
O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining qarori, 26.04.2022 yildagi PQ-221-son
2.
Intellektual mulk huquqi: rivojlantirish istiqbollari/ Ma’sul muharrir: A.G‘afurov.–
T.:“Adolat”, 2012.68-bet;
3.
O‘zbekiston Respublikasining Fuqarolik kodeksi.
4.
Zokirov I. B. Fuqarolik huquqi. – T.:TDYI 2009. – B.296.
5.
O‘zbekiston Milliy ensiklopediyasi. -T.: Davlat ilmiy nashiryoti. 2000
Foydalanilgan internet manbalari:
1.
2.
https://www.wipo.int/about-wipo/en/
3.
https://ima.uz/uz/services/idoralararo-hamkorlik/
