Dekabr, 2024-Yil
863
XARAKTER AKSENTUATSIYASIN ÚYRENIW METODLARI
Mambetiyarova Venera Reyimbaevna
Qaraqalpaq Ma'mleketlik Universiteti Pedagogika ha'm Psixologiya kafedrasi assistenti
Jarilkasinova Gu'lnara Sa'rsenbay qizi
Berdaq atindag'i Qaraqalpaq ma'mleketlik universiteti shimbay fakulteti 2-kurs a'meliy
psixologiya studenti
jarilqasinovagulnara@gmail.com
https://doi.org/10.5281/zenodo.14519465
Annotatsiya.
Bul teziste xarakter aksentuatsiyasınıń teoriyalıq tiykarları, onıń insan
ózligine tásiri hám aksentuatsiyani úyreniw metodları analiz etiledi. Aksentuatsiyanıń
psixologiyalıq qásiyetleri hám olardı anıqlawda qollanılatuǵın tiykarǵı diagnostik usıllar, atap
aytqanda, testler hám baqlaw metodları talqılaw etiledi. Izertlew nátiyjeleri aksentuatsiyani
anıqlaw arqalı shaxs menen islewde nátiyjeli jantasıwlardı islep shıǵıw imkaniyatın beredi.
Gilt sózler:
xarakter aksentuatsiyasi, shaxs, metodlar, psixodiagnostika, testler, minez-
qulıq, shaxs psixologiyasi.
Kirisiw
Xarakter aksentuatsiyasi - bul shaxstıń arnawlı bir qásiyetleri hádden tıs kusheytiwi
nátiyjesinde onıń turpayına tásir etiwshi jeke ayrıqshalıqlar bolıp tabıladı. Psixologiyada bul
fenomen shaxs qásiyetleri norma hám patologiya aralıǵinda bolǵan jaǵday retinde túsiniledi.
Aksentuatsiya insannıń túrli turmıslıq jaǵdaylarda qanday qatnasda bolıwın, onıń sezimiy jáne
social ózin tutıwın belgileydi. Usınıń sebepinen aksentuatsiyani úyreniw tekǵana shaxstıń turpayın
túsiniwde, bálki onıń rawajlanıwın tuwrı basqarıwda zárúrli áhmiyetke iye. Bul maqala xarakter
aksentuatsiyasınıń mánisin hám olardı úyreniw metodların kórsetip beredi.
Tiykarǵı bólim
Xarakter aksentuatsiyasi psixologiyada K. Leonhard hám A. E. Lichkolar tárepinen tereń
úyrenilgen. K. Leonhard aksentuatsiyani shaxstıń ayırım xarakter qásiyetleriniń hádden tıs
rawajlanıwı dep tariyplagan. Ol insan ózligin sırtqı faktorlarǵa qanday iykemlesiwi arqalı analiz
etken hám aksentuatsiyanıń bir neshe túrlerin ajıratıp kórsetken. A. E. Lichko bolsa
aksentuatsiyani tiykarlanıp óspirimlik dáwirinde rawajlanıwshı ayrıqshalıqlar dep bahalaǵan hám
olardı túrli jeke-social kórinetuǵın bolıwı arqalı klassifikaciyalaǵan.
Dekabr, 2024-Yil
864
Aksentuatsiyasın úyreniw maqsetinde bir qatar metodlar islep shıǵılǵan. Bul metodlar
aksentuatsiyani anıqlaw, shaxstıń turpayı hám psixologiyalıq jaǵdayın analiz qılıw imkaniyatın
beredi. Tómende tiykarǵı metodlar kórsetip berilgen:
Sorawnamalar hám testler
Psixologiyada xarakter aksentuatsiyasini anıqlawda test usılları eń kóp qollanıladı. K.
Leonhardnıń " Shaxs aksentuatsiyasi diagnostikası" sorawnaması hám A. E. Lichkonıń óspirimler
ushın islep shıqqan " Xarakter aksentuatsiyasi túrleri" testi buǵan baylanıslıǵı eń ataqlı qurallar
bolıp tabıladı. Bul testler shaxstıń aksentuatsiya túrlerin anıqlaw hám olarǵa ataq beriwde nátiyjeli
esaplanadı. Sonıń menen birge, MMPI (Minnesota Multiphasic Personality Inventory) sıyaqlı keń
kólemli psixologiyalıq testler de qollanıladı.
Baqlaw usılı
Baqlaw usılı arqalı shaxstıń turpayı hám sezimiy reaksiyaları real turmıslıq sharayatlarda
analiz etiledi. Bul metod, ásirese, óspirimlik dáwirinde aksentuatsiyanıń kórinetuǵın bolıwın
úyreniwde paydalı bolıp tabıladı. Insannıń túrli jaǵdaylarda ózin qanday tutıwı, stresske qatnası
jáne social ortalıqqa maslasıwshılıǵı baqlanadı.
Klinikalıq sáwbet
Klinikalıq sáwbet metodında shaxs menen tikkeley ushırasıw arqalı onıń sezimiy hám jeke
qásiyetleri anıqlanadı. Bul usıl aksentuatsiya túrleriniń tereńrek analizin ámelge asırıwda járdem
beredi. Sáwbet dawamında shaxstıń mútajlikleri, qızıǵıwshılıqları, qarawları hám máseleleri
haqqında tolıq maǵlıwmat jıynaladı.
Eksperiment usılı
Eksperiment usılı aksentuatsiya hám minez-qulıq arasındaǵı baylanıslılıqtı úyreniw ushın
qollanıladı. Mısalı, stressli yamasa qıyın sharayatlar jaratılǵan jaǵdaylarda shaxstıń ózin qanday
tutıwı analiz etiledi. Bul usıl aksentuatsiyanıń konkret kórinetuǵın bolıw qásiyetlerin úyreniwge
múmkinshilik beredi.
Óz-ózin bahalaw metodları
Bul usılda shaxstıń ózi óz turpayı hám jeke qásiyetlerin qanday bahalawı uyreniledi. Test
hám sorawnamalar járdeminde respondenttiń ózin qanday aqıl etiwi haqqında maǵlıwmat alınadı.
Óz-ózin bahalaw aksentuatsiyanıń subyektiv sezimler menen baylanıslılıǵın anıqlawda qol keledi.
Toparlıq metodlar
Aksentuatsiyani úyreniwde toparıy metodlar, mısalı, trenıńlar hám rolli oyınlar da
qollanıladı. Bul usıl arqalı shaxstıń toparlıq jaǵdaylarda qanday aksentuatsiya qásiyetlerin
Dekabr, 2024-Yil
865
kórinetuǵın etiwi uyreniledi. Toparıy dinamikanı analiz qılıw shaxstıń social ortalıqtaǵı ózin tutıw
usılın anıqlawǵa járdem beredi.
Xarakter aksentuatsiyasınıń bir neshe túrleri bar. Mısalı, gipertimik, introvert, emotsional,
demonstrativ hám basqa túrler. Hár bir tur ayriqsha minez-qulıq hám sezimiy ayrıqshalıqlarǵa iye
bolıp, olarǵa jantasıw jekelestirilgen bolıwı kerek. Aksentuatsiyani anıqlaw hám olardı tuwrı
basqarıw arqalı shaxstıń múmkinshiliklerin maksimal dárejede ashıp beriw múmkin.
Aksentuatsiyani anıqlawdıń ámeliy qollanılıwı
Xarakter aksentuatsiyasini úyreniw hám anıqlaw túrli tarawlarda, atap aytqanda, tálim,
kadrlar basqarıwı, klinikalıq psixologiya hám jeke rawajlanıw programmalarında qollanıladı.
Mısalı:
Bilimlendiriw tarawında: Oqıtıwshılar oqıwshılardı jaqsılaw túsiniw hám olarǵa
individual jantasıwdı támiyinlew ushın aksentuatsiyani anıqlawdan paydalanadı.
Kadrlar basqarıwında: Xızmetkerlerdiń xarakter qásiyetlerin túsiniw arqalı olardı nátiyjeli
basqarıw, jumısqa maslastırıw hám toparlıq ortalıqtı jaqsılawǵa eriwiladi.
Klinikalıq psixologiyada: Psixologlar hám psixiatrlar aksentuatsiya túrlerin anıqlaw arqalı
shaxstıń sezimiy máselelerin tuwrı bahalaw hám olarǵa járdem kórsetiw múmkinshiligine iye
boladılar.
Jeke rawajlanıwda: Óz aksentuatsiyalarini ańǵarıw arqalı insan óz kúshli hám hálsiz
táreplerin basqarıwdı úyrenedi, bul bolsa turmıslıq tabısqa erisiwde zárúrli áhmiyetke iye boladı.
Juwmaq
Xarakter aksentuatsiyasini úyreniw shaxstıń social kelisiwi hám individual qásiyetlerin
anıqlawda zárúrli áhmiyetke iye. Sorawnamalar, baqlaw, eksperiment hám basqa metodlar
aksentuatsiya túrlerin anıqlawda nátiyjeli qural esaplanadı. Bul usıllardan paydalanǵan halda,
insannıń jeke qásiyetlerin tuwrı bahalaw hám oǵan uyqas jantasıwdı islep shıǵıw múmkin.
Aksentuatsiyani anıqlaw hám túsiniw tekǵana diagnostika processinde, bálki psixologiyalıq
járdem kórsetiwde de ámeliy áhmiyetke iye.
REFERENCES
1.
Рейимбаевна, М. В. "ВОЗМОЖНОСТИ СОЦИАЛЬНО-ПСИХОЛОГИЧЕСКИХ
ТРЕНИНГОВ В РАЗВИТИИ ЖИЗНЕННЫХ ЦЕЛЕЙ У ПОДРОСТКОВ." Inter
education & global study 8 (2024): 455-461.
2.
Daribaev,
Atabay,
Arman
Sipatdinov,
and
Venera
Mambetiyarova.
"THE
RELATIONSHIP OF OUR YOUTH IN THE ERA OF GLOBALIZATION WITH THEIR
Dekabr, 2024-Yil
866
PARENTS DURING ADOLESCENCE." Modern Science and Research 3.5 (2024): 245-
247.
3.
Reyimbaevna, Mambetiyarova Venera, and Sipatdinov Arman Sharafatdinovich.
"GLOBALLASHUV ASRIDAGI YOSHLARIMIZNING O’SMIRLIK DAVRIDAGI
OTA-ONALAR BILAN MUNOSABATI." (2024).
4.
Jansulu, Tursinbaeva, and Mambetiyarova Venera. "SOTSIAL PSIXOLOGIYADA
SHAXS MUAMMOSI." (2024).
5.
Mambetiyarova, Venera, and Jansulu Tursinbaeva. "PERSONALITY PROBLEM IN
SOCIAL PSYCHOLOGY." Modern Science and Research 3.5 (2024): 303-305.
6.
Venera, Mambetiyarova. "PSYCHOLOGICAL ANALYSIS OF THE RELATIONSHIP
BETWEEN CHILDREN AND PARENTS IN ADOLESCENCE." European International
Journal of Pedagogics 4.05 (2024): 16-19.
7.
Alpamıs, Bazarbaev, and Mambetiyarova Venera. "SOCIAL PSIXOLOGIYADA KISHI
TOPARLAR PSIXOLOGIYASI." Ta'limda raqamli texnologiyalarni tadbiq etishning
zamonaviy tendensiyalari va rivojlanish omillari 31.2 (2024): 150-153.
8.
Mambetiyarova, Venera, and Sulaymon Nazarov. "RELATIONSHIP OF ADOLESCENT
CHILDREN IN THE FAMILY." Modern Science and Research 3.6 (2024).
9.
Reyimbaevna, Mambetiyarova Venera, and Nazarov Sulaymon. "RELATIONSHIP OF
ADOLESCENT CHILDREN IN THE FAMILY." (2024).
10.
Sipatdinov, Arman, and Venera Mambetiyarov. "KATTA MAKTABGACHA
YOSHDAGI BOLALARNING IJTIMOIYLASHISH JARAYONINI TO’G’RI TASHKIL
ETISH SHARTLARI." Modern Science and Research 3.10 (2024): 269-273.
11.
Reymbaevna, Mambetiyarova Venera, and Umirzakova Laylo Mansurjon Qizi.
"XARAKTER AKSENTUATSIYASI." Научный Фокус 2.19 (2024): 50-55.
12.
Venera, Mambetiyarova, and Shodiyorova Fazilat Obid Qizi. "SHAXSNING
EMOTSIONAL JABHASI VA UNI O’RGANISH METODLARI." Научный Фокус 2.19
(2024): 208-213.
13.
Reymbaevna,
Mambetiyarova
Venera.
"TATBIQIY
SOTSIAL
PSIXOLOGIYA." Научный Фокус 2.19 (2024): 47-49.
14.
Reymbaevna, Mambetiyarova Venera. "SHAXS TEMPERAMENTINI O’RGANISH
METODLARI." MASTERS 2.11 (2024): 9-16.
Dekabr, 2024-Yil
867
15.
Rayimbayevna, Mambetiyarova Venera. "PSIXOLOGIK ADAPTATSIYS VA OILA
INTEGRATSIYASI." Ta'limda raqamli texnologiyalarni tadbiq etishning zamonaviy
tendensiyalari va rivojlanish omillari 37.2 (2024): 150-153.
16.
Reyimbaevna,
Mambetiyarova
Venera.
"ETNOPSIXOLOGIYA
FANINING
PREDMETI,
VAZIFALARI
VA
METODLARI." Modern
education
and
development 15.7 (2024): 304-308.
17.
Mambetiyarova, Venera, and Aytbike Oralbaeva. "DIN PSIXOLOGIYASINING
ZAMONAVIY FANLAR TIZIMIDAGI TUTGAN O’RNI." Modern Science and
Research 3.12 (2024): 100-104.
18.
Ilyasova, Gulnaz, Arman Sipatdinov, and Venera Mambetiyarova. "OILA SHAXS
IJTIMOIYLASHUVIGA
TA’SIR
KO’RSATUVCHI
MUHIM
OMIL
SIFATIDA." Modern Science and Research 3.12 (2024): 601-604.
19.
Tursinbaeva, Jansulu, Arman Sipatdinov, and Venera Mambetiyarova. "TATBIQIY
IJTIMOIY PSIXOLOGIYANING RIVOJLANISH BOSQICHLARI VA UNING
AMALIY QO’LLANILISHI." Modern Science and Research 3.12 (2024): 605-608.
20.
Reyimbaevna, Mambetiyarova Venera, and Jumabayeva Marupa. "OTA-ONA VA
FARZANDLAR
MUNOSABATINING
XUSUSIYATLARI." TADQIQOTLAR.
UZ 51.6 (2024): 20-23.
21.
Reyimbaevna, Mambetiyarova Venera, and Dáwletbaeva Gúmisay. "PSIXOLOGIK
ADAPTATSIYA VA OILA INTEGRATSIYASI." TADQIQOTLAR. UZ 51.6 (2024):
34-37.
22.
Maxsetbaeva, Dilnaz, Arman Sipatdinov, and Venera Mambetiyarova. "MILLIY
XARAKTER VA ETNIK IDENTIKLIKNING SHAKLLANISHI VA ULARNING
GLOBAL O ‘ZGARISHLARDAGI ROLI." Modern Science and Research 3.12 (2024):
597-600.
23.
Reyimbaevna, Mambetiyarova Venera, and Musaeva Gulnur. "ETNOS VA MILLAT
TUSHUNCHALARINING QIYOSIY TAHLILI." TADQIQOTLAR. UZ 51.6 (2024): 38-
45.
24.
Bekbergenova, Diynara, Arman Sipatdinov, and Venera Mambetiyarova. "DINNING
SHAXS SHAKLLANISHIDAGI O'RNI VA MOHIYATI." Modern Science and
Research 3.12 (2024): 593-596.
Dekabr, 2024-Yil
868
25.
Mambetiyarova,
Venera,
and
Feruza
Xojametova.
"ETNIK
GURUHLAR
PSIXOLOGIYASI
TIZIMIDA
ETNOSENTRIZMNING
YUZAGA
KELISH
BOSQISCHLARI." Modern Science and Research 3.12 (2024): 106-110.
