Dekabr, 2024-Yil
902
MÚTÁJLIK HAQQINDA TÚSINIK
Mambetiyarova Venera Reyimbaevna
Qoraqalpoq Davlat Universiteti Pedagogika va Psixologiya kafedrasi assistanti
Madrimova Sarivinoz Shomurod qizi
Ibraymova Ayjamal Ğafur qizi
Berdaq atindaği Qaraqalpaq ma'mleketlik universiteti shimbay fakulteti 2-kurs ámeliy
psixologiya studentleri
https://doi.org/10.5281/zenodo.14532098
Annotatsiya.
Bul ishda " mútájlik" túsinigi, onıń túrleri hám insan iskerligi, jámiyettegi
roli jaratıladı. Mútájlik insannıń tábiyiy, social hám psixik mútajliklerin qandırıw zárúrshiligi
retinde kórip shıǵıladı. Sonıń menen birge, mútájlik túsinigi psixologiyalıq hám filosofiyalıq
názerden da analiz etiledi.
Gilt sózler:
Mútájlik, mútajlik, zárúrat, social mútajlik, fiziologikalıq mútajlik, insan
iskerligi, jámiyet, psixologiyalıq mútajlik.
Kirisiw
Mútájlik - insannıń ómiri hám iskerliginiń tiykarǵı faktorlarınan biri bolıp, onıń jasawı,
rawajlanıwı hám jámiyettegi óz ornın tabıwına tiykar boladı. Hár qanday insan tábiyiy mútajlikler
menen bir qatarda ruwxıy, social hám psixologiyalıq zárúratlarni da sezim etedi. Mútájlik insandı
háreketke keledi, jańa maqsetler tárepke umtılıwǵa májbúr etedi hám iskerliginiń túrli tarawların
xoshametlentiredi. Tábiyiy mútajlikler (awqatlanıw, uyqı, dem alıw ) insannıń ómiriniń dawam
etiwi ushın zárúr bolsa, social hám ruwxıy mútajlikler onıń shaxs retinde ósiwi hám ózin
ańǵarıwına járdem beredi.
Mútájlik túsinigi tek biologiyalıq hám tábiyiy processler menen sheklenbey, insannıń
ruwxıylıqı, jámiyet menen qatnasları hám ruwxıy qádiriyatları menen de tıǵız baylanıslı bolıp
tabıladı. Insan mudamı óz mútajliklerin qandırıwǵa ıntıladı, qandırılmaǵan mútajlik bolsa insannıń
psixik hám fizikalıq jaǵdayına unamsız tásir kórsetiwi múmkin. Mısalı, insan socialliq ómirden
shette qalsa, jalǵızlıq hám tushkunlik jaǵdayına túsedi. Usınıń sebepinen mútájlikti tuwrı túsiniw
jáne onı qandırıw insannıń ómiriniń sapasın asırıwda zárúrli áhmiyetke iye. Bul temada mútájlik
túsinigi, onıń túrleri, insan hám jámiyet turmısındaǵı ornı, sonıń menen birge, mútájliktiń insan
iskerligine tásiri keń kólemde jaratıladı.
Dekabr, 2024-Yil
903
Mútájlik insannıń ómiriniń ajıralmaytuǵın bólegi
Mútájlik insannıń ómiriniń ajıralmaytuǵın bólegi bolıp, insannıń jasawı, rawajlanıwı hám
iskerlik aparıwı ushın zárúr bolǵan mútajlikler hám zárúratlar retinde qaraladı. Bul túsinik insannıń
ómiriniń barlıq iskerlik tarawılarında kórinetuǵın boladı jáne onıń aktivligin basqarıwshı tiykarǵı
faktor esaplanadı. Insan turaqlı túrde óz mútajliklerin qandırıwǵa ıntıladı, sebebi qandırılmaǵan
mútájlik insan ruwxıylıqı hám fizikalıq jaǵdayına unamsız tásir kórsetiwi múmkin. Mútájliktiń
payda bolıwı túrli faktorlarǵa baylanıslı : biologiyalıq, social hám psixologiyalıq. Biologiyalıq
faktorlar insannıń jasawı ushın zárúr bolǵan tiykarǵı mútajliklerin óz ishine aladı, mısalı,
awqatlanıw, suw ıshıw, uyqı, dem alıw sıyaqlı turmıslıq processler. Bul mútajlikler tábiyiy bolıp,
olardı qandirmaslik insannıń turmıs iskerligin toqtatıp qoyıwı múmkin.
Jarlılıqlardıń social tárepi bolsa insannıń jámiyettegi ornı hám óz-ara qatnasları menen
baylanıslı. Insan tábiyaatına kóre jámiyette jasaydı hám ol basqalar menen ushırasıw, ózin jámiyet
aǵzası retinde sezim etiw sıyaqlı mútajliklerge iye. Social mútajlikler arasında ushırasıw, doslasıw,
shańaraq qurıw, miynet qılıw, óz qábiletlerin kórinetuǵın qılıw hám jámiyette húrmet erisiw
sıyaqlı zárúriyatlar bar. Insannıń bul mútajlikleri qandırılmaǵanda, psixik tushkunlik, jalǵızlıq
sezimi yamasa ózin jámiyetten bóleklengen halda seziw sıyaqlı jaǵdaylar payda bolıwı múmkin.
Sonıń menen birge, ruwxıy hám psixik jarlılıqlar insannıń shaxs retinde qáliplesiwinde zárúrli rol
oynaydı. Insan ózin rawajlandırıw, bilim alıw, dóretiwshilik qılıw hám ruwxıy qaniqishga erisiwge
ıntıladı. Bunday mútajlikler qanaqlanǵanda insan óz turmısınan minnetdar bolıp, jáne de úlken
jetiskenliklerge erisiwge ıntıladı.
Mútájlikti filosofiyalıq hám psixologiyalıq tárepten analiz etkende, onıń insannıń ómirinde
qanday orın tutıwın túsiniw ańsatlasadı. Mısalı, psixolog Abraham Maslou óziniń mútajlikler
iyerarxiyasida jarlılıqlardı bes dárejege ajıratıp bergen. Oǵan kóre, insan áwele fiziologikalıq
mútajliklerin qanatladıradı, keyin qawipsizlik, social óz-ara qatnaslar, húrmet hám ózin
kórinetuǵın qılıw sıyaqlı mútajliklerin qandırıwǵa ıntıladı. Bul iyerarxiya insannıń mútajlikleri
qandirilgan tárepke jáne de joqarılaw dárejedegi mútajliklerdi seziwdi baslawın kórsetedi. Mısalı,
ashlıq mashqalası hal bolǵan insan bilim alıw yamasa social poziciyasin kóteriwge háreket etedi.
Mútájlik insan iskerliginiń tiykarǵı xoshametlentiretuǵın faktorı da esaplanadı. Insannıń
mútajlikleri onı háreketke keledi, yaǵnıy iskerlikke dúmpish beredi. Bul dúmpish sebepli insan óz
aldına maqsetler qóyadı hám olardı ámelge asırıw ushın ıntıladı. Mısalı, materiallıq mútajlik
sebepli insan miynet etedi, shańaraǵın baǵadı hám jasawı ushın zárúr sharayatlardı jaratadı. Social
mútajlikler bolsa insandı jámiyette óz ornın tabıwǵa, húrmet erisiwge hám jámiettiiń aktiv
aǵzasına aylanıwǵa keledi. Bul bolsa óz gezeginde jámiettiiń ekonomikalıq, mádeniy jáne social
Dekabr, 2024-Yil
904
tárepten rawajlanıwına alıp keledi. Sonıń menen birge, insannıń ruwxıy hám psixik mútajlikleri
qanaqlanǵanda ol óziniń dóretiwshilik qábiletlerin kórinetuǵın etedi, bul bolsa ilim, kórkem óner
hám mádeniyat rawajlanıwına xızmet etedi.
Mútájlik hám qaniqish arasındaǵı baylanıslılıq da bólek áhmiyetke iye. Insan mútajlikleri
qanaqlanǵanda payda etedi, biraq bul jaǵday waqtınshalıq bolıwı múmkin. Sebebi mútajlikler
turaqlı túrde ózgerip turadı hám insannıń rawajlanıw dárejesine qaray jańa mútajlikler payda
boladı. Mısalı, bir kisi materiallıq mútajliklerin qandirgandan keyin, bilim alıw yamasa ózin
jámiyette kórinetuǵın qılıw sıyaqlı jańa mútajliklerge iye boladı. Bul bolsa insan rawajlanıwınıń
úzliksizligin támiyinleydi.
Juwmaq
Juwmaq etip aytqanda, mútájlik insannıń jasawı hám rawajlanıwı ushın zárúr bolǵan
tiykarǵı mútajlikler hám zárúratlarni ańlatadı. Ol insan iskerligin xoshametlentiretuǵın kúsh bolıp,
tábiyiy mútajliklerden tartıp ruwxıy hám psixik mútajliklargacha bolǵan barlıq processlerdi óz
ishine aladı. Hár bir insannıń mútajlikleri ol jasap atırǵan ortalıq, jeke múmkinshilikleri hám
maqsetlerine baylanıslı halda ózgerip baradı. Tábiyiy mútajlikler qanaqlanǵandan keyin insan jáne
de joqarı dárejedegi mútajliklerge - bilim alıw, ózin kórinetuǵın qılıw, jámiyette óz ornın tabıwǵa
ıntıladı.
Jarlılıqlardı qandırıw insannıń ómiriniń sapasın jaqsılaydı, onıń psixik hám fizikalıq
jaǵdayına unamlı tásir kórsetedi. Sonıń menen birge, bul process jámiettiiń ekonomikalıq, mádeniy
jáne social rawajlanıwına xızmet etedi. Insan mútajliklerin tuwrı anıqlaw hám qandırıw, olardıń
jańa maqsetler tárepke umtılıwın támiyinleydi. Mútájlik hám qaniqish arasındaǵı tıǵız baylanıslılıq
insannıń turmıs jolı dawamında úzliksiz háreketin támiyinleydi, bul bolsa insannıń shaxs retinde
rawajlanıwlashuviga alıp keledi. Sonday eken, insannıń mútajlikleri tekǵana jeke, bálki jámiettiiń
rawajlanıwı hám turaqlı rawajlanıwına da tikkeley tásir etedi. Sol sebepli insan jarlılıqların
waqıtında qandırıw jámiyet rawajlanıwınıń gilti esaplanadı.
REFERENCES
1.
Рейимбаевна, М. В. "ВОЗМОЖНОСТИ СОЦИАЛЬНО-ПСИХОЛОГИЧЕСКИХ
ТРЕНИНГОВ В РАЗВИТИИ ЖИЗНЕННЫХ ЦЕЛЕЙ У ПОДРОСТКОВ." Inter
education & global study 8 (2024): 455-461.
2.
Daribaev,
Atabay,
Arman
Sipatdinov,
and
Venera
Mambetiyarova.
"THE
RELATIONSHIP OF OUR YOUTH IN THE ERA OF GLOBALIZATION WITH THEIR
Dekabr, 2024-Yil
905
PARENTS DURING ADOLESCENCE." Modern Science and Research 3.5 (2024): 245-
247.
3.
Reyimbaevna, Mambetiyarova Venera, and Sipatdinov Arman Sharafatdinovich.
"GLOBALLASHUV ASRIDAGI YOSHLARIMIZNING O’SMIRLIK DAVRIDAGI
OTA-ONALAR BILAN MUNOSABATI." (2024).
4.
Jansulu, Tursinbaeva, and Mambetiyarova Venera. "SOTSIAL PSIXOLOGIYADA
SHAXS MUAMMOSI." (2024).
5.
Mambetiyarova, Venera, and Jansulu Tursinbaeva. "PERSONALITY PROBLEM IN
SOCIAL PSYCHOLOGY." Modern Science and Research 3.5 (2024): 303-305.
6.
Venera, Mambetiyarova. "PSYCHOLOGICAL ANALYSIS OF THE RELATIONSHIP
BETWEEN CHILDREN AND PARENTS IN ADOLESCENCE." European International
Journal of Pedagogics 4.05 (2024): 16-19.
7.
Alpamıs, Bazarbaev, and Mambetiyarova Venera. "SOCIAL PSIXOLOGIYADA KISHI
TOPARLAR PSIXOLOGIYASI." Ta'limda raqamli texnologiyalarni tadbiq etishning
zamonaviy tendensiyalari va rivojlanish omillari 31.2 (2024): 150-153.
8.
Mambetiyarova, Venera, and Sulaymon Nazarov. "RELATIONSHIP OF ADOLESCENT
CHILDREN IN THE FAMILY." Modern Science and Research 3.6 (2024).
9.
Reyimbaevna, Mambetiyarova Venera, and Nazarov Sulaymon. "RELATIONSHIP OF
ADOLESCENT CHILDREN IN THE FAMILY." (2024).
10.
Sipatdinov, Arman, and Venera Mambetiyarov. "KATTA MAKTABGACHA
YOSHDAGI BOLALARNING IJTIMOIYLASHISH JARAYONINI TO’G’RI
TASHKIL ETISH SHARTLARI." Modern Science and Research 3.10 (2024): 269-273.
11.
Reymbaevna, Mambetiyarova Venera, and Umirzakova Laylo Mansurjon Qizi.
"XARAKTER AKSENTUATSIYASI." Научный Фокус 2.19 (2024): 50-55.
12.
Venera, Mambetiyarova, and Shodiyorova Fazilat Obid Qizi. "SHAXSNING
EMOTSIONAL JABHASI VA UNI O’RGANISH METODLARI." Научный Фокус 2.19
(2024): 208-213.
13.
Reymbaevna,
Mambetiyarova
Venera.
"TATBIQIY
SOTSIAL
PSIXOLOGIYA." Научный Фокус 2.19 (2024): 47-49.
14.
Reymbaevna, Mambetiyarova Venera. "SHAXS TEMPERAMENTINI O’RGANISH
METODLARI." MASTERS 2.11 (2024): 9-16.
Dekabr, 2024-Yil
906
15.
Rayimbayevna, Mambetiyarova Venera. "PSIXOLOGIK ADAPTATSIYS VA OILA
INTEGRATSIYASI." Ta'limda raqamli texnologiyalarni tadbiq etishning zamonaviy
tendensiyalari va rivojlanish omillari 37.2 (2024): 150-153.
16.
Reyimbaevna,
Mambetiyarova
Venera.
"ETNOPSIXOLOGIYA
FANINING
PREDMETI,
VAZIFALARI
VA
METODLARI." Modern
education
and
development 15.7 (2024): 304-308.
17.
Mambetiyarova, Venera, and Aytbike Oralbaeva. "DIN PSIXOLOGIYASINING
ZAMONAVIY FANLAR TIZIMIDAGI TUTGAN O’RNI." Modern Science and
Research 3.12 (2024): 100-104.
18.
Ilyasova, Gulnaz, Arman Sipatdinov, and Venera Mambetiyarova. "OILA SHAXS
IJTIMOIYLASHUVIGA
TA’SIR
KO’RSATUVCHI
MUHIM
OMIL
SIFATIDA." Modern Science and Research 3.12 (2024): 601-604.
19.
Tursinbaeva, Jansulu, Arman Sipatdinov, and Venera Mambetiyarova. "TATBIQIY
IJTIMOIY PSIXOLOGIYANING RIVOJLANISH BOSQICHLARI VA UNING
AMALIY QO’LLANILISHI." Modern Science and Research 3.12 (2024): 605-608.
20.
Reyimbaevna, Mambetiyarova Venera, and Jumabayeva Marupa. "OTA-ONA VA
FARZANDLAR
MUNOSABATINING
XUSUSIYATLARI." TADQIQOTLAR.
UZ 51.6 (2024): 20-23.
21.
Reyimbaevna, Mambetiyarova Venera, and Dáwletbaeva Gúmisay. "PSIXOLOGIK
ADAPTATSIYA VA OILA INTEGRATSIYASI." TADQIQOTLAR. UZ 51.6 (2024):
34-37.
22.
Maxsetbaeva, Dilnaz, Arman Sipatdinov, and Venera Mambetiyarova. "MILLIY
XARAKTER VA ETNIK IDENTIKLIKNING SHAKLLANISHI VA ULARNING
GLOBAL O ‘ZGARISHLARDAGI ROLI." Modern Science and Research 3.12 (2024):
597-600.
23.
Reyimbaevna, Mambetiyarova Venera, and Musaeva Gulnur. "ETNOS VA MILLAT
TUSHUNCHALARINING QIYOSIY TAHLILI." TADQIQOTLAR. UZ 51.6 (2024): 38-
45.
24.
Bekbergenova, Diynara, Arman Sipatdinov, and Venera Mambetiyarova. "DINNING
SHAXS SHAKLLANISHIDAGI O'RNI VA MOHIYATI." Modern Science and
Research 3.12 (2024): 593-596.
Dekabr, 2024-Yil
907
25.
Mambetiyarova,
Venera,
and
Feruza
Xojametova.
"ETNIK
GURUHLAR
PSIXOLOGIYASI
TIZIMIDA
ETNOSENTRIZMNING
YUZAGA
KELISH
BOSQISCHLARI." Modern Science and Research 3.12 (2024): 106-110.
