Dekabr, 2024-Yil
885
TEXNOLOGIYA DARSLARIDA OʻQITISH METODLARIDAN SAMARALI
FOYDALANISH
Ermatova Mamura Beknazarovna
Qashqadaryo viloyati Yakkabogʻ tumani 86-umumiy o'rta ta'lim maktabi
texnalogiya fani o‘qituvchisi
https://doi.org/10.5281/zenodo.14532005
Annotatsiya
. Maqolada maktab texnologiya taʼlimida amaliy darslarni oʻqitish
metodlaridan samarali foydalanib oʻquvchilar ijodkorlik qobiliyatlarini shakllantirishning
mazmun-mohiyati yoritilgan.
Kalit soʻzlar:
metod, maktab, texnologiya, dars, oʻqituvchi, oʻquvchi, sinf, guruh, taʼlim,
tarbiya, amaliy, oʻqitish shakli, pedagogik texnologiya, individual, instruktaj, bilim, oʻquv,
malaka.
Аннотация
. В статье раскрыта сущность формирования творческих
способностей учащихся путем эффективного использования методов преподавания
практических занятий в школьном технологическом образовании.
Ключевые слова:
метод, школа, технология, урок, учитель, ученик, класс, группа,
образование, воспитание, практика, форма обучения, педагогическая технология,
личность, обучение, знания, обучение, квалификация.
Abstract
. The article discusses the essence of the formation of students' creative abilities
through the effective use of teaching methods for practical lessons in school technology education.
Keywords
: method, school, technology, lesson, teacher, student, class, group, education,
upbringing, practical, form of teaching, pedagogical technology, individual, instruction,
knowledge, training, qualification.
Bugungi kunda yurtimizda ta'lim sohasida amalga oshirilayotgan tub islohatlar
yurtboshimiz Shavkat Miromonovich Mirziyoyev aytganlaridek, mamlakatimiz kelajagi
hisoblangan yoshlarning Vatanimiz ravnaqi yo‘lida har taraflama yetuk shaxs sifatida rivojlanishi,
ularning raqobatbardosh kadrlar bo‘lib yetishishi uchun xizmat qilib kelmoqda. XXI asr fan
texnika shiddat bilan rivojlanayotgan davrda har bir sohaga xorijiy tajribalar, yangi loyihalar kirib
kelayotgani mamlakatimiz rivoji va ta’lim sohasida oʻzgarishlar sodir boʻlishiga olib kelmoqda.
Taʼlim sohasida olib borilayotgan islohotlar xalqimizning boy madaniy merosi, tarixiy
anʼanalarini toʻliqligicha saqlab qolish, hunarmandchilikni keng targʻib qilish maqsadida 2017-
yil Oʻzbekiston Respublikasi Prezidentining “Hunarmandchilikni va texnologiyalarni
Dekabr, 2024-Yil
886
rivojlantirish toʻgʻrisidagi” farmoni Davlat Taʼlim Standartlariga toʻlaligicha mos kelgan holatda
uning sifatini oshirish uchun xizmat qilib kelmoqda.
1
Taʼlim-tarbiya ishlarini samarali amalga oshirish va bunda oʻquvchilarning faolligini
oshirish koʻp jihatdan qaysi oʻqitish shakli va unga mos keluvchi oʻqitish metodini toʻgʻri
tanlashga hamda qoʻllashga bogʻliqdir. Oʻqitish shakli deganda muayyan mashgʻulot (dars)da
koʻzda tutilgan maqsadga erishish uchun oʻqituvchi yoki oʻquv ustasi rahbarligida
oʻquvchilarning oʻquv materialini ongli ravishda puxta oʻzlashtirishiga qaratilgan oʻquv-tarbiya
faoliyati tushuniladi. Oʻquvchilarning oʻquv ustaxonasidagi oʻquv-ishlab chiqarish ishlarining
asosiy shaklidan biri dars yoki amaliy mashgʻulotdir[2].
Oʻquv-ishlab chiqarish ishi sifatidagi dars (mashgʻulot)ning asosiy belgilariga quyidagilar
kiradi: a) oʻquvchilar tarkibining doimiyligi; b) ularning bilimi (tayyorgarlik darajasi) taxminan
bir xil saviyada boʻlishi; v) mashgʻulotni qatʼiy jadval asosida belgilangan maʼlum vaqt davom
etishi; g) oʻqituvchi yoki oʻquv (ishlab chiqarish taʼlimi) ustasining bevosita rahbarligi; d) uning
xilma-xil oʻqitish metodlaridan foydalanishi; ye) darsni frontal (yoppa, umumiy), zveno (guruh-
guruh) va individual (yakka-yakka) koʻrinishda olib borish imkoniga ega boʻlishi. Demak dars
oʻqitish jarayoniga tashkiliy aniqlik kiritadi va ishlab chiqarish taʼlimi va boshqa fanlar darslarini
navbatlashtirib tashkil etishga, binobarin, oʻquvchilarning yuqori unumdorlik bilan oʻqishini
hamda dam olishini taʼminlashga imkon beradi. Ayni fan va hamma darslarni toʻgʻri va uygʻun
tashkil etgandagina darsning mazmuni va toʻla maqsadga muvofiq ochilishi mumkin. Bundan
tashqari, ishlab chiqarish taʼlimi maqsadlari va vazifalariga muvofiq ravishda quyidagiga
oʻxshash har xil dars turlarini qoʻllash mumkin:
1. Kombinatsiyali (oʻqitish jarayonining hamma zvenolarini oʻz ichiga olgan) mashgʻulot.
2. Operatsiyalarni oʻzlashtirishga (ayni operatsiyaga oid ish-mehnat priyomlarini
oʻrganishga) bagʻishlangan dars.
3. Kompleks ishlarni bajarshpga (konkret buyum tayyorlash munosabati bilan ilgari
oʻrganilgan operatsiyalarni texnologik kompleks tarzida birlashtirishga) bagʻishlangan dars.
4. Nazorat (tekshirish, sinov) topshiriqlari va malaka olishga bagʻishlangan dars (chorak
oxirida, yarim yillik, oʻquv davrida).
1
Ўзбекистон Республикаси Президентининг 2017 йил 7 -февралдаги ПФ-4947- сонли «Ўзбекистон
Республикасини янада ривожлантириш бўйича Ҳаракатлар стратегияси тўғрисида»ги Фармони. Ўзбекистон
Республикаси қонун ҳужжатлари тўплами, 2017 йил, 6-сон, 70-модда.
Dekabr, 2024-Yil
887
Ayrim dars shaklidagi ishlab chiqarish taʼlimi asosan oʻquv ustaxonasida tashkil etilishini
eʼtiborga olib, shuni ham taʼkidlashimiz kerakki, oʻquvchilar bajaradigan ishlarning xarakteriga
qarab (bir tipli yoki turli tipli ishlarning bajarilishiga qarab) darsni tashkil etish shakli ham
tanlanadi (masalan, ishni – darsni frontal – butun sinf uchun; zveno; yakka va aralash tashkil
etish). Masalan, oʻquvchilarning hammasi bir xil ishni bajaradigan boʻlsa (bolgʻa tayyorlash, kalit
yasash va h.k). darsning frontal shaklni qoʻllash mumkin[12]. Bu holda oʻqituvchi
oʻquvchilarning hammasi uchun bitta umumiy instruktaj beradi va hamma oʻquvchilarga nisbatan
qoʻyiladigan umumiy talablar asosida buyumni tayyorlash texnologiyasining toʻgʻri bajarilishini
kuzatib boradi. Oʻquvchilar bajaradigan ishlar mazmuni (tayyorlash texnologiyasi) bir-biriga
yaqin, lekin xarakteri, yaʼni konstruksiyasi boshqa-boshqa boʻlgan hollarda darsni guruhli shaklda
tashkil etish maʼqul, masalan, tikuv mashinasi yoki tokarlik stanoginining tuzilishini oʻrganishda
oʻqituvchi ishni qismlarga ajratadi (uzatishlar qutisi, tezliklar qutisi, keyingi papka va shunga
oʻxshash) va har bir qismni oʻrganishni 2-3 kishilik guruhga topshiradi. Ularga oid hamma
umumiy maʼlumotlarni oʻqituvchi frontal instruktaj tarzida oʻquvchilarga aytib beradi, har bir
qismning oʻziga xos maʼlumotlarini esa har bir zvenoning oʻziga aytadi. Oʻqitishning bu shaklidan
foydalanganda oʻqituvchining ish hajmi, ayniqsa joriy instruktajda, frontal shakldagidan koʻra
ancha ortadi. Bundagi xilma-xil ishlar sonining koʻp boʻlishi (stanokning turli qismlari)
oʻquvchilarda politexnik bilimlar doirasini ham kengaytiradi.
Individual (yakka) oʻqitish shaklini sinfdagi koʻpchilik oʻquvchilar konstruksiyasi har
xil, mazmunan esa bir-biriga yaqin boʻlgan ishlarni bajarganlarida qoʻllash mumkin. Bu xil ishlar,
masalan: oʻquv ustaxonasi uchun xilma-xil mayda buyurtmalardan yoki dona hisobi uncha katta
boʻlmagan turli-tuman detallar (tokarlik yoki parmalash stanoklari detallari) boʻlishi mumkin.
Bunday hollarda oʻqituvchi tayyorlanishi kerak boʻlgan buyumlarning tayyorlanish
texnologiyasini tahlil qilib chiqib, oʻquvchilarga frontal instruktaj tarzida umumiy belgilarni
(maʼlumotlarni) va yakka shaklni qoʻllaganda aytiladigan maʼlumotlarni oldindan ajratib qoʻyadi.
Bunda individual tarzda aytiladigan maʼlumotlar koʻproq boʻladi. Koʻramizki, darsni individual
shakl asosida tashkil etganda, oʻqituvchi koʻproq tayyorgarlik koʻrishiga toʻgʻri keladi. Bunda
darsning individual shakli va individual instruktajdan iborat ikkita tushunchani bir-biridan farq
qilish zarur. Individual instruktajni har qanday shaklda tashkil etilgan darsda qoʻllash mumkin,
lekin bu ishning hajmi frontal dars shaklida kamroq, individual shakldagi darsda esa koʻproq
boʻladi. Nihoyat, aralash shakldagi dars yuqorida koʻrsatib oʻtilgan uchala dars shakllarining
elementlaridan tarkib topadi. Shuni ham taʼkidlab oʻtish kerakki, dastur materialining mazmuniga,
ixtisoslik xarakteriga va boshqa omillarga qarab, ishlab chiqarish taʼlimida boshqa tashkiliy
Dekabr, 2024-Yil
888
shakllarni ham qoʻllash mumkin. Masalan, maktabda oʻqitishning ishlab chiqarish sharoitiga mos
keluvchi dars shaklini qoʻllash mumkin boʻlmagan hollarda oʻquvchilar brigadasi shaklidagi
oʻqitish shaklini qoʻllash maqsadga muvofiqdir. Bu shakldagi taʼlimni koʻpincha koʻmir koni
shaxtyorlarini tayyorlashda, metallurglar, kimyogarlar va qishloq xoʻjaligiga tegishli koʻpgina
ixtisoslik ishchilarini tayyorlashda qoʻllash mumkin. Bunday sharoitlarda ishlab chiqarish
oʻqituvchilari odatda oʻquvchilarni alohida oʻquvchilar brigadalariga ajratadilar, bu
brigadalarning har biri muayyan oʻquv-ishlab chiqarish topshirigʻini bajaradi. Shu bilan birga bu
topshiriqlarning oʻquv maqsadi va mazmuni bir-biridan ancha farq qilishi mumkin. Masalan, bir
brigada marten pechiga xizmat qilishga oʻrgansa, ikkinchisi gaz generatorlariga xizmat qilishni,
uchinchisi esa kontrol-oʻlchash asboblarini kuzatishni va hokazo oʻrganishi mumkin. Bunday
hollarda oʻqituvchi oʻquv brigadalarini oʻrganiladigan zonalar chegarasida almashtirib turish
grafigini tuzishi kerak, toki har bir brigada, masalan, metallurgiya butun bir kompleksiga xizmat
qilishdagi hamma ish usullari (priyomlari)ni bilib, oʻrganib oladigan boʻlsin.
Oʻquvchilarni korxona sharoitida oʻrgatishning yana bir shakli – ularni ishchilar
brigadasiga qoʻshib oʻqitishdir. Bu shaklni, masalan, slesar-remontchi, yigʻuvchi santexnik,
montajchilar, shuningdek, qurilish ixtisosliklari kabi ixtisoslarda qoʻllash maqsadga muvofiqdir.
Bu shakl asosida oʻquvchilarga ishlab chiqarish taʼlimi berish shundan iboratki, yuqorida aytib
oʻtilgan ixtisoslarga doir ishlab chiqarish brigadalariga umumsleserlikka yoki boshqa biron
tayyorgarligi boʻlgan bir yoki bir necha oʻquvchi biriktiriladi. Bunda texnologiya oʻqituvchisining
vazifasi davriy ravishda joriy instruktaj oʻtkazib borish, kundalik topshiriqning xarakteri va
hajmini aniqlab turishi, beriladigan topshiriq mavzusiga tegishli kirish instruktaji va ish natijasiga
bagʻishlangan yakuniy instruktaj oʻtkazishdan iborat boʻladi. Lekin oʻquvchilar turli obʼektlarga
tarqatilgan boʻlishi tufayli oʻqituvchi har bir oʻquvchiga topshiriq berish va undan ishni qabul qilib
olish imkonidan mahrum boʻladi. Shu tufayli bu holda oʻquvchilarni oʻqitish (oʻrgatish) vazifasi
qisman ishchilar brigadasi aʼzolariga yoki brigadirning oʻziga topshiriladi. Ishchilar brigadasida
ishlovchi oʻquvchilarga ish haqi ularning ancha past malakasini va sarf qilgan mehnatini hisobga
olib hisoblanadi. Oʻquvchilar ishchilar brigadasida baʼzan oʻqilgan (oʻrganilgan) dasturni tizimli
ravishda bajarish tamoyili buziladi. Chunki texnologiya oʻqituvchisi ishchilar bajaradigan ish
turini (bu ish turi dasturning ayni davrida oʻrganiladigan ishga mos kelmagan taqdirda ham)
oʻzgartira olmaydi. Lekin oʻquvchilarni ish bilan doim taʼmin etilib turilishi, ilgʻor texnologiya
va ilgʻor mehnat usullaridan foydalanish imkoniga ega boʻlishi, ishchilar jamoasi sharoitida
mehnatda chiniqishi kabilar bu kamchiliklarni qisman boʻlsa-da qoplaydi.
Dekabr, 2024-Yil
889
Texnologiya fanini oʻqitish shaklining yana bir turi oʻquvchilarni malakali ishchilarga
biriktirishdan iborat boʻlib, bunda oʻqitish asosiy ishdan ozod qilinmagan instruktor yoki usta
tomonidan amalga oshiriladi. Bir instruktorga bir vaqtning oʻzida ikkitadan ortiq oʻquvchi
biriktirilmaydi. Oʻqitishning bu shaklining ijobiy tomoni shundan iboratki, bu usul bilan bevosita
ilgʻor texnika-texnologiya bilan taʼminlangan ishlab chiqarish sexlarida istalgan hunar boʻyicha
yangi ishchilar tayyorlash mumkin. Bunda instruktor uchun oʻquvchilarning tayyorgarlik
darajasini va ulardagi sifatlarni eʼtiborga olib turib, eng samarador oʻqitish usullarini qoʻllashga
imkon boʻladi. Biroq bunda oʻzining asosiy ishi bilan ham shugʻullanishga majbur boʻlgan
instruktor oʻziga biriktirilgan oʻquvchilarga yetarli eʼtibor bera olmay qolishi, ishlab chiqarish
taʼlimini borishini har kuni nazorat qila olmasligi ham mumkin.
Texnologiya oʻqitishning maxsus shakli – oʻquvchilarning shtatli ish oʻrinlarida (isteʼmol
mahsuloti ishlanadigan ish oʻrinlarida) oʻtkazadigan amaliyotidir. Bu shakl taʼlimning oxirgi
oylarida, korxona sharoitida oʻtkaziladi. Bu shaklda oʻqitishda har bir oʻquvchi shtatli joyda
ishlab, mahsulotga korxona tomonidan qanday talablar qoʻyiladigan boʻlsa, oʻsha talablarga toʻla
amal qilib buyum tayyorlaydi. Bu holda oʻquvchi buyum ishlab chiqarishda vaqt meʼyorini
bajarishga ham majbur boʻladi.
Oʻquvchi tayyorlagan mahsulotni korxonaning texnik nazorat boʻlimi xodimlari qabul qilib
oladi. Oʻquv-ishlab chiqarish faoliyatini shu xilda tashkil etish oʻquvchilarni ayni ixtisoslik
ishchilari ishlaydigan sharoitda mehnat qilishga odatlantiradi. Oʻqituvchi oʻqitish shakllarini va
metodlarini ayni ish oʻrniga qoʻyiladigan talablarga moslashtirib tanlashi shart. Agar ayni ish
oʻrnida texnologiya dasturi toʻla bajarilmaydigan boʻlsa, oʻqituvchi oldindan tuzib qoʻyilgan
grafik asosida oʻquvchini boshqa ish oʻrniga koʻchirishi shart. Nihoyat, sinfdan tashqari
mashgʻulotlarni uyushtirishning soʻnggi shakli texnik ijodkorlik toʻgaraklaridir. Sinfdan tashqari
mashgʻulotlarning tashkiliy shakllarini oʻrganishga kirishishdan avval ishdagi bu bosqichning
oʻquvchilar mahoratini oʻstirishdagi ahamiyatini aniqlab olish kerak. Gap shundaki,
oʻquvchilarning darslarda oladigan bilim, oʻquv va malakalari faqat dasturda belgilangan
minimumdan iborat boʻladi. Holbuki, koʻpchilik oʻquvchilar zamonaviy texnikaga qiziqadilar.
Shu sababli ularni turli texnika toʻgaraklarida qatnashuvlari texnikaga doir bilimlarini oʻz qiziqish
va qobiliyatlariga muvofiq ravishda rivojlantirishga imkon beradi. Umuman olganda har bir
oʻqitish shaklining oʻziga xos afzallik va kamchilik tomonlari mavjud boʻlib, oʻqitish jarayonida
ularni hisobga olishga toʻgʻri keladi. Taʼlim jarayonida metodlarni toʻgʻri tanlash ham muhim
masaladir. Oʻqitish metodi, dastavval, oʻqitishdan koʻzda tutilgan maqsad va vazifalar bilan
oʻquvchilarning bilimlarini, oʻquv va malakalarini ongli va puxta oʻzlashtirish, ularda ijodiy
Dekabr, 2024-Yil
890
faollik va mustaqillikni oʻstirishi, vazifalar bilan belgilanadi. Texnologiya fani darslarini tashkil
etishga nisbatan qoʻyiladigan muhim talablardan biri metodlarning xilma-xilligi va ularning
muayyan maqsadga xizmat etishidir. Taʼlim jarayonida ogʻzaki, yozma va amaliy metodlar koʻp
qoʻllaniladi. Ogʻzaki metodlar barcha taʼlim muassasalarida umumiy va eng koʻp tarqalgan
metoddir. Bu metod mantiqiy metod deb ham yuritiladi va hikoya, suhbat, tushuntirish, maʼruza
koʻrinishlarida amalga oshiriladi. Bunda oʻquv materialini ogʻzaki bayon etilishi oʻquvchilarga
bilimlarni yetkazishga xizmat qilishi bilan birga ularda ayni yoʻnalishga qiziqish ham uygʻotadi.
Yozma va amaliy metodlar yordamida esa oʻquvchilar egallagan nazariy maʼlumotlar
mustahkamlanadi.
Oʻqitish ishlarining samaradorligi qanday metodlarni qoʻllashga ham bogʻliqdir. Avvalo
metod tushunchasining kengroq maʼnosi bilan, yaʼni uning usul va mashgʻulotlar majmuidan
iboratligi bilan tanishib chiqamiz. Oʻqituvchi bu usul va mashgʻulotlar vositasida oʻquvchilarga
maʼlum maqsadga qaratilgan bilimlar beradi, ulardan zarur oʻquv va malakalarni shakllantiradi,
ularni mustahkamlaydi, oʻzlashtirish darajasini tekshiradi, oʻquvchilar esa bu oʻquv va
malakalarni faol va ongli ravishda oʻzlashtiradi, mohirlikni egallaydi[3].
Tadqiqotchi pedagoglar tomonidan oʻqitish metodlari turlicha tasniflangan va taʼriflangan.
Eng koʻp qoʻllaniladigan va maʼqul tasnif quyidagicha: ogʻzaki metodlar, yozma metodlar, amaliy
metodlar, evristik metodlar (1-rasm).
1-rasm. Oʻqitish metodlarining eng koʻp qoʻllaniladigan turlari.
Hikoya qilib berish
– oʻquv materialini jonli, obrazli qilib bayon qilish usulidir. Hikoya
nazorat qilish va oʻquvchilarning galdagi ishlariga bogʻlangan boʻlishi shart. Hikoyani dars
Dekabr, 2024-Yil
891
mavzusini qisqacha umumlashtirib tamomlash kerak. Jonli soʻzdan har qanday metodda ham
foydalaniladi, jonli soʻz yordamida mehnat priyomlari, koʻrgazma, qoʻllanmalar izohlab
koʻrsatiladi. Oʻqituvchining soʻzi – oʻqitishdagi faollikni taʼminlashi uchun, xatolarning oldini
olish uchun, ayni shu ish texnologiyasini bajarishda oʻquvchiga yordam berishi uchun, jihozni
boshqarish vositalarining tuzilishi, boshqarish priyomlarini oʻzgartirish uchun zarurdir.
Oʻquv materialini tushuntirish orqali
ogʻzaki bayon etish
– asosiy materialni izchillik
bilan bayon qilib berishdir. Bunda faktlarni tahlil qilish va isbotlash katta oʻrin oladi. Oʻqituvchi
oʻzining bayonida oʻz yozmalaridan, hisoblashlaridan foydalanadi, bunda galdagi ishning
mazmun-mohiyati
oydinlashtiriladi. Oʻquv materiallarini bayon qilishda oʻqituvchi
oʻquvchilarning nazariy bilimlari saviyasiga, ularning ishlab chiqarish taʼlimi jarayonida qoʻlga
kiritilgan tajribalariga tayanishi lozim.
Suhbat
– bunda oʻquvchilar oʻqituvchining savoliga javob beradi yoki savolning
mazmuniga muvofiq, soʻzga chiqadilar. Suhbatdan oʻrganiladigan material toʻgʻrisida
oʻquvchilarga maʼlum hajmda bilim boʻlgan xollarda foydalaniladi. Suhbat oxirida oʻqituvchi
oʻquvchilarning javoblarini umumlashtiradi. Suhbat oʻqitishning qulay va samarali metodlaridan
biri boʻlib, texnologiyada oʻquvchilarning aqliy faoliyatini va diqqatini rivojlantiradi. Suhbat
oldindan tuzib olingan reja asosida muayyan masalalarni muhokama qilish, oʻqituvchi bergan
savollarga oʻquvchilarning javob berishlari tarzida olib borilishi mumkin. Oʻquvchilarda ayni
mavzuga doir birmuncha bilim va tasavvurlari boʻlgan taqdirdagina suhbat usuli samarali boʻlishi
mumkin. Suhbatning muvaffaqiyatli chiqishi koʻp xollarda oʻqituvchining oʻquvchilarga toʻgʻri
savol qoʻya bilishiga bogʻliq. Suhbatni shunday olib borish kerakki u belgilangan taʼlim-tarbiya
vazifalarini muvaffaqiyatli amalga oshirishga yordam etadigan boʻlsin. Suhbat aniq belgilangan
maqsadga qaratilgan boʻlsin.
Koʻrgazmali metod
– shaxsan mehnat priyomlarini koʻrsatish, jihozlarni, koʻrgazma
qurollarni, oʻquv kino, videofilmlarni, diafilm, slayd va hokazolarni namoyish qilish demakdir.
Koʻrgazmali metodlarga, shuningdek, ishlab chiqarishga ekskursiya oʻtkazish, mehnat
priyomlarini koʻrsatib berish kabilarni ham kiritish mumkin.
Ekskursiya
– koʻrgazmali oʻqitish boʻlib, bunda oʻquvchilar buyumlarni, texnologik
hodisa va mehnat jarayonlarini, mehnatni tashkil etishni ishlab chiqarish sharoitida oʻrganadilar.
Mehnat talimi oʻqituvchisi ekskursiya oʻtkazish rejasini oldindan tuzib qoʻyishi, eng xarakterli
obʼektlarni belgilab ular bilan mukammal tanishib chiqishi kerak. Korxonalarga zamonaviy
jihozlar va texnologik jarayonlar bilan tanishish maqsadida qilinadigan ekskursiyalarda jihozni
Dekabr, 2024-Yil
892
boshqarish priyomlarini, ilgʻor ish metodlarini, shu oʻrinda mehnatni tashkil etish kabilarni
koʻrsatish katta ahamiyatiga ega (2-ilovaga qarang).
Har xil koʻrgazmali qurollarni va mehnat priyomlarni koʻrsatish metodi texnologiyada
muhim oʻrin tutadi. Bunda tayyorgarlik koʻrish bosqichi va namoyishga nisbatan talablarga
alohida eʼtibor berishi kerak boʻladi. Tajribaning koʻrsatishicha, koʻrgazmalilik haddan oshib
ketsa bu hol oʻquvchilarning oʻrganilayotgan hodisa mohiyatini aniqlashdan chetlashishiga sabab
boʻlar ekan. Shunga qaramay, bitta buyumga tegishli koʻrgazmali qurollar uning turli tomonlarini
oydinlashtirishga xizmat qilgani taqdirida ular sonining koʻproq boʻlishidan xavfsiramasa ham
boʻladi.
Odatda koʻrgazmali qurollar dars boshlanmasdan koʻrsatib qoʻyilmaydi. Oʻquvchilarning
vaqtdan ilgari koʻrgazma qurollar bilan (chala) qiziqishi, bu qurollarga jiddiy qiziqish havasini
susaytirib qoʻyishi mumkin. Koʻrgazma materialining mazmunini ochishga mumkin qadar
oʻquvchilarning oʻzlarini ham jalb qilishlari zarur. Bu esa oʻquvchilarda kuzatuvchanlik va bilib
olish xislatlarini tarbiyalash choralaridan biridir. Texnologiyada mehnat priyomlarini koʻrsatish
masalasi alohida oʻrin tutadi. Bu oʻqitishning asosiy koʻrgazma materiallaridan biridir. Bundan
tashqari texnologiya oʻqituvchisi mehnat priyomlarini va jarayonlarini koʻrsata bilishi uchun,
yuksak professional malakali boʻlishnigina emas, balki yetarli darajada pedagogik tajribaga ega
boʻlishi ham talab etadi. Shuni ham taʼkidlab oʻtish zarurki, namoyish qilinadigan mehnat
priyomlari va jarayonlari barcha oʻquvchilarga koʻrinadigan boʻlishi shart. Oʻquvchilar ayni ish
priyomlarini shakllantirish uchun qanday harakatlarni va qay tartibda ishlatish kerakligini yaxshi
fahmlab olishlari zarur.
Texnologiya mashgʻulotlarida oʻquvchilarda zarur mehnat koʻnikmalari va malakalarni
shakllantirishda amaliy metodlar yetakchi oʻrinda turadi. Amaliy metodlarga: amaliy
mashgʻulotlar, mashqlar, laboratoriya ishlari, laboratoriya-amaliy ishlari, texnikaga oid
maʼlumotnoma, adabiyotlar va hujjatlar bilan ishlash kabilar kiradi.
Xulosa qilib shuni alohida taʼkidlash kerakki, umumtaʼlim maktablarida boshqa fanlardan
farqli ravishda texnologiya fani mashgʻulotlarida oʻquvchilarning faolligini oshirish orqali ularda
ijodkorlik qobiliyatlarini shakllantirishda katta imkoniyatlar mavjud.
Chunki texnologiya fani mashgʻulotlarida nazariy taʼlim amaliy taʼlim bilan uzviy bogʻlab
olib boriladi. Bu oʻquvchilarning mustaqil ishlashini, imkoniyat darajasida oʻz qobiliyatini
namoyon etishni taʼminlaydi. Oʻquvchilar mashgʻulotlar davomida oʻzlari yaratgan buyumlarni
koʻrib quvonadi, yonidagi oʻrtoqlari yasagan buyumlar bilan taqqoslaydi, yutugʻidan
magʻrurlanadi, kamchiligi boʻlsa toʻgʻrilaydi. Bu esa oʻquvchilarni mustaqil shaxs boʻlib kamolga
Dekabr, 2024-Yil
893
yetishishlaridagi ilk qadamlari boʻladi. Bunday ishlarni tashkil etishda oʻqituvchining mahorati,
xususan, mashgʻulot koʻrinishiga qarib oʻqitish shakllari va metodlarini tanlashi va qoʻllashi
muhim ahamiyatga egadir.
REFERENCES
1.
Ўзбекистон Республикаси Президентининг 2017 йил 7 -февралдаги ПФ-4947- сонли
«Ўзбекистон Республикасини янада ривожлантириш бўйича Ҳаракатлар
стратегияси тўғрисида»ги Фармони. Ўзбекистон Республикаси қонун ҳужжатлари
тўплами, 2017 йил, 6-сон, 70-модда.
2.
Очилов М. Янги педагогик технологиялар. Қарши: Насаф, 2000.-118 б.
3.
Sharipov Sh.S. va b. Техnologiya: Darslik, 7-s. T.: Sharq, 2017. – 240 b.
4.
Голиш Л.В. Таълимнинг фаол усуллари: мазмуни, танлаш ва амалга ошириш.
Методик қўлланма. Т.: ЎМКҲТРИ, 2001. – 128 б.
5.
Давлатов К., Воробьев А.И., Каримов И. Меҳнат ва касб таълими назарияси ҳамда
методикаси: Педагогика институти талабалари учун қўлланма. Т.: Ўқитувчи, 1992. –
320 б.
6.
Йўлдошев Ж.Ғ., Усмонов С.А. Педагогик технология асослари. Т.: Ўқитувчи, 2004.
– 236 б.
7.
Мирсаидов К.Ж. Махсус фанларни ўқитиш ва ишлаб чиқариш таълими методикаси:
методик қўлланма. Т.: Ўқитувчи, 1996. – 176 б.
