679
ResearchBib IF-2023: 11.01, ISSN: 3030-3753, Valume 1 Issue 10
MIRZO ULUG’BEKNING ,,TARIXI ARBA ULUS”ASARI MUHIM
TARIXIY MANBA SIFATIDA
Olimova Iroda
Buxoro davlat universiteti birinchi bosqich magistranti
F.U.Temirov
Ilmiy rahbar, BuxDU dotsenti, t.f.f.d.(PhD)
https://doi.org/10.5281/zenodo.14528499
Annotatsiya.
Mirzo Ulug`bek ko`p qirrali ilm-fan vakili sifatida astronomiya,
musiqashunoslik va tarix sohasiga oid qator asalar muallifidir. Ushbu maqolada Mirzo Ulug`bek
Ko`ragon qalamiga mansub “Tarixi arba ulus” asarining tasnifi hamda uning mo`g`ul xalqlari
tarixini o`rganishdagi ahamiyati haqida so`z yuritiladi.
Kalit so`zlar:
Mirzo Ulug`bek, ,,Tarixi arba ulus”, ,,yos”, Temuchin, Jaloliddin
Manguberdi, Monmakon ibn Chig`atoy, O`qtoyxon, Mo`g`iliston, merkit, Jo`jixon, Dashti
Qipchoq, Burta, o`zbek, Xaloguxon, Eron, Abbosiylar, Chig`atoy ulusi.
MIRZO ULUG'BEK'S "HISTORY OF THE ARBA ULUS" IS AN IMPORTANT
HISTORICAL SOURCE
Abstract.
Mirzo Ulugbek, as a representative of multifaceted science, is the author of a
number of essays on astronomy, musicology and history. This article discusses the classification
of the work ``Tarihi Arba ulus'' written by Mirzo Ulugbek Koragon and its importance in studying
the history of Mongol peoples.
Key words.
Mirzo Ulugbek, ,,Tarikhi arba ulus”, ,,yos”, Temuchin, Jalaluddin Manguberdi,
Monmakon ibn Chigatoy, Oktoykhan, Mongolia, Merkit, Jozhikhan, Dashti Kipchak, Burta ,
Uzbek, Khaloghun, Iran, Abbasids, Chigatai dynasty.
ВАЖНО ТРУД МИРЗО УЛУГБЕКА «ИСТОРИЯ УЛУСА АРБА»
КАК ИСТОРИЧЕСКИЙ ИСТОЧНИК
Аннотация.
Mирзо улугбек был всесторонне одаренным представителемнауки,
являющимся автором произведий по астрономии,истории имузыке. В этой статье речь
пойдет об историческом произведении Мирзо Улугбека Курагани "Тарихи арба улус" и его
роли в изучении истории монголов.
Ключевые слова.
Мирзо Улугбек, Тарихи арба улус, Ёс, Темучин, Джалалуддин
Мангуберди, Монмакон ибн Чигатой, Октойхан, Монголия, Меркит, Джожихан, Дашти
Кипчак, Бурта, Узбек, Халогун, Иран, Аббасиды, Чигатайcкий улус.
Markaziy Osiyoning yirik namoyandalaridan biri, Temur saltanatining sultoni Mirzo
Ulug`bek(1394-1449) o`z ilmiy faoliyati davomida fan va ma`rifat rivojiga ulkan hissa qo`shdi.
680
ResearchBib IF-2023: 11.01, ISSN: 3030-3753, Valume 1 Issue 10
Mirzo Ulug`bek ham davlat ishlari, ham ilm va ma`rifatni birga olib bordi. Bartold aytganidek
,,Ulug`bekkacha musulmon dunyosida taxtga o`tirgan hukmdor yo`q edi. ``
1
Yoshligidan ilm-
fanga chanqoqligi uni falakkiyot, tarix, handasa, riyoziyot va boshqa fanlarni puxta o`rganishga
undadi. Keyinchalik Ulug`bek o`nlab shogirdlari va do`stlari bilan birgalikda Markaziy Osiyoda
o`z davrining yagonasi bo`lgan Samarqand rasadxonasiga asos soldi. Ulug`bek rahbarligi va
homiyligi ostida rasadxonada maorif yuksaldi, keng va puxta astronomik kuzatishlar natijasida
juda qimmatli ma`lumotlar to`plandi va yirik bir yulduzlar jadvali bo`lmish ,, Zij`` yaratildi.
Serqirra olim sifatida Mirzo Ulug`bek temuriylar davri tarixshunosligida yuqori baholangan
,,Tarixi arba ulus” yoxud ,,To`rt ulus tarixi” asarini yozdi.
1425 yilda (yoki hijriy 828-829-yillar) Ulug`bekning shaxsan o`zining ishtirokida fors tilida
yozib tugallangan bu asar muqaddima va yettita asosiy bodan iborat. Hozirda asarning qo`lyozma
variant Angliyaning Buyuk Britaniya muzeyida saqlanmoqda. ,,Tarixi arba ulus” XIII asr davri
tarixini chuqur o`rganishda muhim tarixiy manba bo`lib xizmat qiladi. Shuningdek, u dunyoning
turli tillariga tarjima qilingan: polkovnik G.Mayls asarni ingliz tiliga tarjima qilib, 1832 yilda
Londonda nashr qilinga. Asarda keltirilgan mo`g`ul xalqlarining siyosiy, ijtimoiy hayoti ayniqsa
qolgan manbalar bilan birga o`rganganda juda qimmatli. Asarda mo`g`ul qabilalarining kelib
chiqish tarixi, ko`chish jarayonlari, urug`-qabilaviy munosabatlarning qaror topishi, Chingizxon
va uning avlodlari asos slogan davlatlar yoritiladi. Mirzo Ulug`bek asarda mo`g`ul xalqlari
borasida quyidagi fikrlarni keltiradi: ,,Mo`g`ul sho`basi to`qqiz nafardir. Ulardan dastlabkisi
Mo`g`ulxon, ularning oxiri Elxon va to`qqiz raqamiga e`tibor mo`g`ul firqasi orasida shu najhdan
rivoj topadi. Mo`g`ullarning bu e`tibori tahqiqga ko`ra, har martabada to`qqiz sanog`idan ortig`ini
lozim ko`rmaydilar.``
2
Yuqoridagi parchada mo`g`ul xalqlarining hayotida to`qqiz raqamining
o`rni yoritilgan bo`lib, mo`g`ulchada ,,yos`` ya`ni to`qqiz raqami samoviy va kundalik hayotning
eng muhim raqami bo`lgan. Jumladan, har to`qqiz yilda mo`g`ul hukmdorlari shomonlik e`tiqodi
asosida poklanish marosimi o`tkazganligi tarixiy manbalarda uchraydi
3
. Bu esa asarning nafaqat
mo`g`ul xalqlarining ijtimoiy-siyosiy balki, etnologik tarixini o`rganishda ham muhimligini
ko`rsatadi.
,,Tarixi arba ulus``da Chingizxonning tug`ilishidan taxtga chiqqunigacha bo`lgan siyosiy
faoliyati hamda undan keyingi harbiy yurishlari mufassal bayon etilgan va muallif asarning katta
qismini Chingizxon oilasi va avlodlari tarixiga bag`ishlagan. Shu sababdan ham asar ,,Ulusa arbai
Chingiziy``(Chingiziylarning to`rt ulusi) nomi bilan ham mashhur. Asarda keltirilgan ma`lumotga
ko`ra ,,Temuchin`` ismining tanlanishi ham diqqatga sazovordir. Temuchin bu o`sha davrlarda
1
Бартольд В.В. Указ. соч. С. 134
2
M.Улугбек. Турт улус тарихи.Тошкент.1994.б. 27
3
А.Э. Гармаева. Числовая символика в монгольском языке: семантика и функции. Вестник Бурятского
Государственного Университета.2008. с. 109
681
ResearchBib IF-2023: 11.01, ISSN: 3030-3753, Valume 1 Issue 10
qudratli totor davlatining hukmdoriga tegishli ism bo`lgan. Chingizxonning otasi Yosug`ay
Bahodir totor xalqlari ustidan qozongan g`alabasidan so`ng unga o`g`il farzandli bo`lgani haqida
elchidan xabar oladi. Mo`g`ul firqasi buzurglaridan unga nom qo`yishlarini so`raganida esa
buzurglar orasidan lashkar qo`mondoni So`g`uq Chechan akobirlarga xos ism sifatida
,,Temuchin``ni tavsiya beradi . Keyingi harbiy-siyosiy faoliyat natijasida hokimiyatni egallagan
Temuchin qoon markit xalqi
4
sardori To`qtobeki bilan jangidan so`ng hijriy 602 yili (milodiy
1206- yil) butun mo`g`ullar sardori deb e`lon qilingan qurultoyda ,,Chingizxon`` laqabini olgani
ham yoritiladi. ,,Chingizxon” turk tildan tarjima qilganda ,,shohlar shohi` demakdir.
Chingizxon XIII asrda yirik bir feodal imperiyaga asos soldiki, davlati sarhadlari harbiy
yurishlari natijasida tobora kengayib bordi. Mazkur davrda mo`g`ullar davlati asosan ,,ming oila``
deb nomlangan harbiylashtirilgan ma`muriy bo`linishga ega edi va bu birliklar tahminan 95tani
tashkil qilardi.
5
Shuningdek, yurishlari orasida O`rta Osiyo, ayniqsa, Xorazmshohlar davlatiga
qilingan yurish diqqatga sazovordir. Asarda Najmiddin Kubro, Xorazmshohlar davlati hukmodir
Muhammad Sulton va Jaloliddin Manguberdi bilan bo`lgan voqealar ham mufassil bayon etilgan.
G`azna yaqinidagi Parvon jangidan so`ng Chingizxon qo`shini Jaloliddin Manguberdi tomonidan
yakson qilinadi va hijriy 619yilda (milodiy 1223 yil) Badaxshondagi Bomiyon
6
qal`asidagi jang
paytdida Chingizxonning suyukli nabirasi Monmakon ibn Chig`atoyxon charx o`qidan yaralanib
vafot etadi. Mudhish voqeadan ranjigan Chingizxon Sulton Jaloliddin qasdiga tushib o`zining
ikkinchi va uchinchi o`g`illari Chig`atoy va O`qtoyxonni Jayxun(Amudaryo) tomon yurishga
buyuradi, janglar davomida Xorazmning Kot va Qiyot shaharlari mo`g`ullarga taslim bo`ladi va
Chingizxonning tasarrufiga o`tib, sodiqlikka qasam ichadi. Sulton Jaloliddin tahminan 700 kishilik
askari bilan Sind daryosi (Hindiston)da ham qarshilikni davom ettirdi. Kuchlar nisbati teng
bo`lmaganligi sabali Jaloliddin daryo tarafga chekinishga va daryodan kesib o`tishga majbur
bo`ldi. Mirzo Ulug`bek kitobda mazkur voqeani keng yoritadi va Chingizxonning o`g`illariga
yuzlanib Sulton Jaloliddinga nisbatan aytgan so`zlarini quyidagicha bayon etadi: ,,Otadan hali
bunday o`g`il tug`ilmagan. U sahroda sher kabi g`olib, daryoda esa nahang(akula) kabi botir…
Otaga shunday o`g`il zarurki, u ikki girdob – olov va suv girdobidan ozodlik maydoniga chiqa
oldi.``
7
Milodiy 1227 yil avgust oyida Chingizxon xastalikdan vafot etadi va asarda bu holat
quyidagicha bayon etiladi ,,Bu voqea 624-yilning muborak ramazon oyining to`rtinchi kuni,
turklarning takuri yilida sodir bo`lgan bo`lib, buy yil uning ham tug`ilgan, ham saltanat taxtiga
4
Markit xalqi januni-g`arbiy Baykalbo`yi (hozirgi Buryatiya respublikasining janubi) mog`ul xalqlaridandir.
5
Носир Мухаммад. Турон давлатлари ва хукмдорлари йилномаси. Т. 2011. Б.58
6
Afg`onistonning shimoliy qismida joylashgan qadimgi shahar bo`lib, mazkur davrda Xorazmshohlar davlati
tarkibida edi.
7
M.Улугбек. Турт улус тарихи.Тошкент.1994.б.112
682
ResearchBib IF-2023: 11.01, ISSN: 3030-3753, Valume 1 Issue 10
o`tirgan yili edi. Mo`tabar tarix kitoblarida yozilishicha, Sohibqironi a`zam Chingizxon yetmish
uch yil umr ko`rgan. Qirq to`qqiz Yoshida taxtga o`tirgan va yigirma besh yil podsholik qilgan.
Zikr etilgan yilda esa vafot etgan. O`g`illarining ichida esa to`rttasi ma`lum va mashxur edi.
Jo`jixonning Dashti Qipchoqda o`lganiga olti oy bo`lgan edi. Sohibqironi a`zam Chingizxon
huzurida Chig`atoyxon, O`qtoyxon, Tulixon, Qorachor no`yon(Chingizxonning amakilari
naslidan) va xizmatga ketgan to`rt no`yondan boshqa barcha ulug` no`yonlar xozir edilar.``
Chingizxonning vasiyatiga ko`ra Ulug` Yurt (Mo`g`iliston) taxtiga to`ng`ich o`gli O`qtoyxon
o`tiradi. Qorachor No`yon esa Chingizxonning talabiga ko`ra o`g`illarining maslahatchisi etib
belgilanadi. Kitobda O`qtoyxon shaxsiyasi ijobiy yoritiladi Jumladan: ,,U (O`qtoyxon) o`zining
davlati ayyomida musulmonlarni ko`p hurmat qildi. O`qtoy qoon o`zining sahiyligi, karam va
adolatparvarligi bilan boshqa aka-ukalaridan butunlay ustun turardi, shuning uchun ham otasi
o`limi oldidan uni valiahdlikka tayinlagan edi. Aytishlaricha, O`qtoy so`zining ma`nosi mo`g`ul
tilida ,,oliylikka ko`tariluvchi demakdir.`` Asardagi voqealar rivojida O`qtoyxondan so`ng Ulug`
Yurt taxtiga o`tirgan O`qtoyxon va Tulixonning
8
avlodlari zikri ham xronologik ketma-ketlikda
beriladi va O`qtoyxon naslidan O`doy qoon hukmronligidan so`ng Qoqaqurumni oyrat qabilalari
egallab oladilar.
Asarning beshinchi bobida Jo`jixondan boshlab Dashti Qipchoqda(hozirgi Qozog`iston,
G`arbiy Sibir, Volgabo`yi atroflari) hukmronlik qilgan 33ta hukmdor nomi beriladi. Chingizxon
mulklarini suyurg`ol qilish paytida Dashti Qipchoq uning sevimli o`g`li Jo`jixonga tegadi. ,,Jo`ji``
mog`ulchadan tarjima qilganda ,,yo`ldan kelgan mehmon``dir. Buning o`z tarixi bo`lib,
Chingizxonning xotini Burta Kuchin markit xalqlaridan asirlikdan qaytayotganda uni yo`lda
dunyoga keltiradi. Chingizxonning Jo`jixonga nisbatan muhabbati qolgan farzandlariga nisbatan
ayniqsa yuqori bo`lgan. Bunga Jo`jixon vafot etganda Chingizxon aytgan quyidagi misralarni
misol keltirishimiz mumkin:
,,Qulon olg`on quvlandi, qulunimdan ayrildim,
Ayrilishqon anquri er ulumdan ayrildim.``
Mirzo Ulug`bek bu satrlarni quyidagicha izohlaydi:,,Ov qilish uchun ov maydonida
quvlanayotgan qulonga o`xshayman, qulon o`zi qochadi, ammo bolasi qoladi, men ham xuddi
qulon kabi bolamdan judo bo`ldim! Men bir soddadil odamga o`xshayman, soddadil kishi do`st
deb fahmlab, dushman o`rtasida qolib, hamrohlaridan ayriladi, men esa o`z mardona farzandimdan
judo bo`ldim.``
9
Jo`jixondan so`ng uning taxtini o`g`li Botuxon (1208 -1255) egallaydi va harbiy
yurishlari natijasida katta hududlarni qamrab olgan Oltin O`rda davlatiga asos soladi. Dashti
8
Tulixon (Bolig` no`yon nomi bilan ham mashhur) hijriy 627 yili yoki milodiy 1230 yili akalari Chig`atoyxon,
O`qtoyxon bilan birga Xitoydagi yurish paytida vafot etadi. Qabri hozirgi ichki Mog`ilistonda.
9
M.Улугбек. Турт улус тарихи.Тошкент.1994.б.135
683
ResearchBib IF-2023: 11.01, ISSN: 3030-3753, Valume 1 Issue 10
Qipchoq xonlari orasida ayniqsa O`zbakxon ibn To`g`ralni Mirzo Ulug`bek alohida ta`kidlab o`tib,
o`zbek ulusini uning nomini u bilan bog`laydi. Buni haqiqatga to`g`ri kelishini N.Aristov, A.
Yakubovskiy, P.Ivanovlar o`sha davrda Dashti Qipchoq atroflarida yashagan tuk-mo`g`ul xalqlari
,,o`zbek`` deb atalgani bilab izohlaydilar. Shuningdek asarda Oltin O`rda xoni To`xtamishxon va
Amir Temur o`rtasidagi voqealar ham qisqacha bayon qilib o`tiladi.
Keyinchalik Tulixonning o`g`li Xalokuxon (1256 -1265)
10
tomonidan Eronda asos solingan,
poytaxti Tabriz bo`lgan Xulakiylar davlati haqida asarning oltinchi bobida malumot beriladi va
Xalokuxondan boshlangan yigirmata podshoh zikri berilgan. G`arb manbalarida Elxoniylar nomi
bilan mashhur bo`lgan bu davlar XIII asr siyosiy hayotida katta ahamiyatga ega edi. Ayniqsa sulola
asoschisi Xuloku Chingizxonning sevimli nabirasi edi. Tarixiy manbalarning guvohlik berishicha
Xuloku feodal hayot tarziga unchalik ham qiziqish bildirmagan, balki ko`chmanchi hayot tarzi va
shikor uning sevimli mashg`uloti bo`lgan. Xulokuxon shomonlik dining vakili bo`lishiga
qaramasdan o`sha davrda boshqa diniy qarashlarga diniy bag`rikenglik bilan yondashadi. Buni
tarixchilar uning onasi hamda xotini xristian diniga e`tiqod qilgani va Misrdagi harbiy yurishlarda
aynan xristian feodallariga tayangani bilan izohlaydilar. Bu davlat tarkibiga kirgan Armaniston,
Ozarbayjon, Rum,Luriston,Gruziya va boshqa hududlar Xulokuxon davlati tarkibiga kirgan,
garchi bu hududlarni avvaldan hokimiyat tepasida turgan sulolalar boshqarga bo`lsada, ular elxon
boshliqlarga bo`ysungan. Bu shaxslar mo`gullarda ,,bosqoqlar``, eronda esa ,,shixnalar`` deb
nomalangan. Xulakiylarning tarixdagi eng yorqin yurishi bu Arab xalifaligining tugatilishi edi.
Xulokuxon 1258 yil o`ninchi fevral kuni Abbosiylar sulolasining so`nggi vakili xalifa Musta`simni
qo`lga oladi. Sulolaning barcha yashirin xazinalari qo`lga kiritilib, so`nggi arab xalifasi otlar
oyog`i ostida qatl etiladi, ahli ayollari esa qul qilib sotib yuboriladi.
11
500 yildan ortiq hukm
surgan ulkan feodal davlat - arab xalifaligi mo`gular tomonidan tugatiladi. Xulakiylar davlatida
ko`zga tashaladigan bir narsa shuki, davlat boshqaruvining ayrim davrlarida taxtga sulolaning
ayol vakilalarini ham uchratishimiz mumkin. Xulakiylar davlatining to`qqizinchi xoni sanalmish
Sulton Abusa`idning singlisi Malika Sokinabegim bintu O`ljoytu Sulton marhum Amir Shayx
Xasandan so`ng sulolaning erkak vakillari qolmagani sababli hijriy 739yilda (milodiy1338
yil)o`n to`rtinchi hukmdori sifatida taxtga o`tirgani misol bo`ladi.
12
,,Tarixi arba` ulus``ning keyingi qismlarida Chig`atoyxon va u asos solgan Chig`toy ulusi
haqida so`z boradi. Chig`atoy ibn Chingizxon ,, Yasoq va turada boshqa aka-ukalaridan yuqori
turardi. Sohibqironi aʼzam Chingizxoni muazzam mamlakatlarni taqsimlash paytida Turonzamin
10
История
монгольских
завоеваний.
Великая
империя
кочевников
от
основания
до
упадка / Д. Д. Сондерс — «Центрполиграф», 1972 C.10
11
И. В. Пигулевская, А. Ю. Якубовский, И. П. Петрушевский, Л. В. Строева, А. М. БеленицкийИстория Ирана с
древнейших времен до конца XVIII века. Издательство Ленинградского Университета.1958. c186-191
12
M.Улугбек. Турт улус тарихи.Тошкент.1994.б.173
684
ResearchBib IF-2023: 11.01, ISSN: 3030-3753, Valume 1 Issue 10
mamlakati hokimligini Qoshgʻar sarhadlaridan uygʻurlar yer chegarasigacha, Jayhun daryosi
adogʻigacha yastangan yerlar, Eron va Turon oraligʻidagi Balx, Badaxshon, Qobul, Gʻaznin, Sind
daryosigacha boʻlgan yerlarning koʻp qismini shu sevimli farzandiga berdi.`` Davlatining poytaxti
esa Beshbalig` shahri bo`lib, asrda ,,balig``` so`zining lug`aviy ma`nosi ,,Shahar`` so`zi deyiladi.
Mirzo Ulug`bek Chig`toy naslidan bo`lgan va tahminan 109 yil hukmronlik qilgan 24ta Chig`atoy
naslidan bo`lgan xonlarni nomma nom bayon etadi. Ammo Amir Qozog`on Sultonning
yurishlaridan so`ng taxtni endi O`qtoyxon naslidan bo`lgan yigirma beshinchi shahzoda
Donishmandchaxon egallaydi. Chig`atoy ulusi taqdiri Amir Temur hokimiyat tepasiga kelishi
natijasida tugatilib, yangi temuriylar davlatiga asos solinadi.
,,To`rt ulus tarixi`` nafaqat mo`g`ullar, shubhasiz butun turkiy xalqlar tarixidir deya olamiz.
Zero, inson bu asarni o`qish orqali nafaqat yetti pushtini, balki butun shajarasini bilib oladi deb
ayta olamiz.
REFERENCES
1.
M.Улугбек. Турт улус тарихи.Тошкент.1994
2.
Бартольд В.В. Указ. соч. С. 134
3.
А.Э. Гармаева. Числовая символика в монгольском языке: семантика и функции.
Вестник Бурятского Государственного Университета.2008
4.
И. В. Пигулевская, А. Ю. Якубовский, И. П. Петрушевский, Л. В. Строева, А. М.
БеленицкийИстория Ирана с древнейших времен до конца XVIII века. Издательство
Ленинградского Университета.1958.
5.
История монгольских завоеваний. Великая империя кочевников от основания до
упадка / Д. Д. Сондерс — «Центрполиграф», 1972
6.
Носир Мухаммад. Турон давлатлари ва хукмдорлари йилномаси. Т. 2011
