731
ResearchBib IF-2023: 11.01, ISSN: 3030-3753, Valume 1 Issue 10
VOYAGA YETMAGANLARNING HUQUQBUZARLIKKA QARSHI
BARQARORLIGINI TAʼMINLASH CHORALARI VA PROFILAKTIKASINI
TAKOMILLASHTIRISH
Xudoyorov Umidjon Dagarovich
Oʻzbekiston Respublikasi IIV Akademiyasi mustaqil izlanuvchisi,
Sirdaryo viloyati Yuridik texnikum oʻqituvchisi,
3-darajali adliya maslahatchisi
Telefon: +998 (99) 475 72 02,
https://doi.org/10.5281/zenodo.14528991
Annotatsiya
. "Jinoyatchilik va voyaga yetmaganlar" muammosi anʼanaviy ravishda
asosan bir jihatdan, yaʼni voyaga yetmaganlar jinoyatchiligining ijtimoiy xavfliligi nuqtayi
nazaridan oʻrganilishi, voyaga yetmaganlarga nisbatan jinoyatchilikning ijtimoiy xavfliligi, bu
jihat deyarli oʻrganilmaganligi va voyaga yetmaganlar huquqbuzarliklari profilaktikasini
takomillashtirishga ehtiyojning mavjudligi.
Kalit soʻzlar:
voyaga etmaganlar, zoʻravonlik qurbonlari, huquq madaniyat, tarbiya,
qonun, yoshlar, insonparvarlik, jinoyatchilik, jinoiy tahdiddan himoya qilish, jinoiy tajovuz.
IMPROVING MEASURES TO ENSURE THE STABILITY OF JUVENILE
DELINQUENCY AND PREVENTION
Abstract.
The issue of "Juvenile Delinquency" is traditionally studied mainly from one
perspective, namely the social danger of juvenile delinquency, the social danger of crime against
minors, which has hardly been studied, and the need to improve the prevention of juvenile offenses.
Key words:
minors, victims of violence, law, culture, education, law, youth, humanism,
crime, protection from criminal threats, criminal violence.
СОВЕРШЕНСТВОВАНИЕ МЕР ПО ОБЕСПЕЧЕНИЮ УСТОЙЧИВОСТИ
НЕСОВЕРШЕННОЛЕТНИХ К ПРАВОНАРУШЕНИЯМ И ИХ ПРОФИЛАКТИКЕ
Аннотация.
Проблема преступности и несовершеннолетних традиционно
изучается главным образом в одном аспекте, а именно с точки зрения социальной
опасности преступности несовершеннолетних, социальной опасности преступности в
отношении несовершеннолетних, того факта, что этот аспект практически не изучен и
что существует необходимость в совершенствовании профилактики правонарушений
несовершеннолетних.
Ключевые слова:
несовершеннолетние, жертвы насилия, право, культура,
образование, закон, молодежь, гуманизм, преступность, защита от криминальных угроз,
криминальное насилие.
732
ResearchBib IF-2023: 11.01, ISSN: 3030-3753, Valume 1 Issue 10
Rivojlangan davlatlar uchun insonning umuminsoniy huquq va erkinliklarini hurmat qilish
kafolati sifatida huquqni muhofaza qiluvchi organlarning harakatlari ustidan ijtimoiy nazorat
shakllarini takomillashtirish dolzarb ahamiyatga ega. Shu munosabat bilan davlatimiz
jinoyatchilikka qarshi kurashda turli profilaktika subyektlari (davlat hokimiyati organlari,
huquqbuzarliklar profilaktikasini bevosita amalga oshiruvchi, unda ishtirok etuvchi davlat
organlari va muassasalari hamda fuqarolik jamiyati institutlari) va huquqbuzarlar oʻrtasida
profilaktika faoliyatini tashkil etish va muvofiqlashtirish, shuningdek jinoyatlarni samarali
aniqlash va tergov qilish, zarur tadqiqotlar va ekspertizalar (masalan, DNK tekshiruvlarini)
oʻtkazish, jinoyat izlarini qayd etish uchun zarur boʻlgan zamonaviy texnik vositalar va uskunalar
bilan taʼminlash borasida ham ijobiy xorijiy tajribadan foydalanishi kerak (3-D skanerlar), keng
tarqalgan “Xavfsiz shahar” elektron tizimlarini joriy etish va shu kabilarni amalga oshirish eng
muhim maqsadimiz boʻlishi kerak.
Hozirgi kunda respublikamizda voyaga yetmaganlar jinoyatchiligining oldini olish va
jinoyatchilikka qarshi kurashish boʻyicha ham keng koʻlamli ishlar olib borilmoqda. Ayniqsa,
huquqbuzarliklar profilaktikasi va jinoyatchilikka qarshi kurashishning yangi tizimi “Xavfsiz
shahar”, “Xavfsiz turizm”, “Xavfsiz xonadon” tizimlari joriy etildi hamda 24 soatlik patrul xizmati
yoʻlga qoʻyildi
1
, shuningdek, “Huquqbuzarliklar profilaktikasi kuni”ning joriy etilganligi hamda
zamonaviy transport va aloqa vositalarining yaratilishi, texnik taʼminotning yaxshilanishi, jamoat
joylariga videokuzatuv moslamalari oʻrnatilishi
2
bu borada juda qoʻl kelmoqda.
"Jinoyatchilik va voyaga yetmaganlar" muammosi anʼanaviy ravishda asosan bir jihatdan,
yaʼni voyaga yetmaganlar jinoyatchiligining ijtimoiy xavfliligi nuqtayi nazaridan oʻrganiladi.
Voyaga yetmaganlarga nisbatan jinoyatchilikning ijtimoiy xavfliligi haqida gapirganda, bu jihat
deyarli oʻrganilmagan. Biroq, koʻpincha voyaga yetmaganlarning kriminogen va viktimogen xulq-
atvori oʻrtasidagi chegara juda harakatchan boʻlib qoladi.
Shuning uchun biz voyaga etmaganni jinoiy tahdiddan himoya qilish obyekti sifatida koʻrib
chiqishni maqsadga muvofiq deb hisoblaymiz. Bu tahdid bir tomondan jinoyatchining niyatida
ikkinchi tomondan voyaga etmaganning oʻzida yotadi. Voyaga etmagan shaxs oʻzining ijtimoiy
va fiziologik jihatdan yetuk emasligi, vaziyatni baholay olmasligi koʻr-koʻrona qiziqishi, turli xil
vasvasalarga qarshi barqaror boʻlmasligi sababli, ular koʻpincha jinoyat sodir etishi, jinoyat
faoliyatiga jalb etilishi yoki jinoyatning qurboniga aylanishi mumkin.
1
Asosiy maqsad - aholining tinch va osyishta hayotini taʼminlash // Oʻzbekiston Respublikasi Prezidenti
Sh.Mirziyoyevning 2019-yilning 10-yanvar kuni mamlakatimiz tinchligi va jamoat xavfsizligini taʼminlash,
jinoyatchilikning oldini olish borasidagi kelgusi vazifalarga bagʻishlangan videoselektor yigʻilishidagi maʼruzasi.
URL:http://www.uza.uz.
2
A. X. Xalilov, Jamoat tartibini saqlash va xavfsizlikni taʼminlashning ahamiyati, mazmun-mohiyati, maqsad va
prinsiplari Oʻzbekiston Respublikasi IIV Akademiyasining axborotnomasi. — 2019. — № 3. B 45.
733
ResearchBib IF-2023: 11.01, ISSN: 3030-3753, Valume 1 Issue 10
Voyaga yetmaganlarni tarbiyalash majburiyatini bajarmaslik muammosini E.I. Chelyabova
koʻrib chiqib, profilaktika, tarbiyalash, reabilitatsiya va boshqa nazorat choralarini oʻz ichiga olgan
bolalarni jinoiy-huquqiy va ijtimoiy-kriminalogik himoya qilish tizimini (ayniqsa oilaviy
munosabatlar sohasida) shakllantirish zarur degan xulosaga keladi. Bu oʻz navbatida voyaga
yetmaganlar jinoyatlarining profilaktikasi boʻyicha ixtisoslashtirilgan subyektlarga boʻlgan
ehtiyojni taqozo etadi, ular orasida kriminologlar, (yuristlardan tashqari) psixologlar, pedagoglar
madaniyat va ijtimoiy xizmat xodimlar va boshqalarni oʻz ichiga oladi
3
.
Ushbu tadqiqotining obyekti — jinoiy tajovuzlardan himoyalash muammosi boʻlib u
voyaga yetmaganlarni jinoiy tajovuzning tashqi va ichki tahdidlaridan himoya qilishni shuningdek
jinoiy tajovuzdan himoya qilish tizimining tabiati va imkoniyatlarini ifodalaydi. Tadqiqot
predmeti jinoiy tajovuzlardan himoyalash, xavfsizlik tizimining holatini belgilovchi huquqiy,
iqtisodiy, madaniy, tashkiliy, manaviy va boshqa xarakterga ega boʻlgan ichki (shaxsiy) va tashqi
(uning atrofidagi muhit) aloqalarini oʻz ichiga oladi va voyaga yetmaganlarning xavfsizligini
taʼminlash boʻyicha chora-tadbirlar majmuini ishlab chiqish va amalga oshirishda hisobga olinadi.
Oʻzbekiston Respublikasi Prezidentining 14.03.2017-yildagi “Huquqbuzarliklar
profilaktikasi va jinoyatchilikka qarshi kurashish tizimini yanada takomillashtirish chora-tadbirlari
toʻgʻrisida” PQ-2833-sonli qarorida, huquqbuzarliklar profilaktikasini amalga oshiruvchi davlat
organlarining ish shakli va uslublari hozirgi kun talablariga toʻliq javob bermayotganligi koʻrsatib
oʻtilgan.
Ushbu qarorda davlat idoralari aksariyat hollarda huquqbuzarliklar profilaktikasini
faqatgina huquqni muhofaza qiluvchi organlarning vazifasi sifatida baholab, oqibatda ushbu
faoliyatga lozim darajada eʼtibor qaratmayotganligi. Huquqbuzarliklar profilaktikasi va
jinoyatchilikka qarshi kurashish borasidagi chora-tadbirlarning aniq manzilga yoʻnaltirilmaganligi
va ularga kompleks yondashilmayotganligi, shuningdek huquqbuzarliklarning tizimli ravishda
sodir etilishiga doir sabab va shart-sharoitlarni aniqlash va ularni bartaraf etish boʻyicha chora-
tadbirlarni ishlab chiqish samaradorligi mavjud emasligi kutilayotgan natijalarni bermayotganligi.
Vakolatli organlarning yetarli darajada tashabbus koʻrsatmayotganligi, lozim darajadagi
idoralararo hamkorlikning mavjud emasligi, amalga oshirilayotgan chora-tadbirlarning oʻzaro
nomutanosibligi, huquqbuzarliklar profilaktikasi va jinoyatchilikka qarshi kurashish sohasidagi
faoliyatni tubdan takomillashtirishni talab etishi
4
belgilab berilgan.
Yurtimizda barcha bolalar zoʻravonlikdan qonun bilan himoyalangan.
3
Челябова Э.И. Уголовно-правовой и криминологический анализ неисполнения обязанностей по воспитанию
несовершеннолетних (по материалам Республики Дагестан): Дис...канд. юрид. наук: 12.00.08. — Махачкала,
2006. С-5.
4
Oʻzbekiston Respublikasi Prezidentining 14.03.2017-yildagi “Huquqbuzarliklar profilaktikasi va jinoyatchilikka
qarshi kurashish tizimini yanada takomillashtirish chora-tadbirlari toʻgʻrisida”gi PQ-2833-sonli Qarori
734
ResearchBib IF-2023: 11.01, ISSN: 3030-3753, Valume 1 Issue 10
Oʻzbekiston Respublikasining 07.01.2008-yildagi “Bola huquqlarining kafolatlari
toʻgʻrisida”gi OʻRQ-139-sonli qonunida bola huquqlarining kafolatlari tartibga solingan. Unga
koʻra Har bir bolaga uning huquqlari, erkinliklari va qonuniy manfaatlarini sud orqali himoya
qilish, davlat organlarining, fuqarolar oʻzini oʻzi boshqarish organlari va nodavlat notijorat
tashkilotlarining qonunga xilof qarorlari, ular mansabdor shaxslarining gʻayriqonuniy harakatlari
(harakatsizligi) ustidan sudga shikoyat qilish huquqi kafolatlanadi
5
. Bundan tashqari bu
yoʻnalishdagi eng katta va xalqaro ahamiyatga ega hujjat sifatida amal qiluvchi 1924 Jenevada
qabul qilingan “Bola huqulari toʻgʻrisidagi konvensiya”da bolalar huquq va majburiyatlari, uning
shaxsiga nisbatan boʻladigan munosabatlarga keng tarzda izoh berilgan.
Biroq shuni alohida eʼtiborga olish kerakki, yuqirida keltirilgan javobgarlikni oʻzida aks
ettiruvchi JK va MJTK normalarining blanket dispozitsiyasi sifatida mazkur Qonunning 10-
moddasi 4-xatboshisida davlat bolaning shaxsi, uy-joyi daxlsizligini, xat-xabarlari sir tutilishini
taʼminlaydi hamda bolani ekspluatatsiya va zoʻravonlikning barcha shakllaridan, shu jumladan
jismoniy, ruhiy va jinsiy zoʻravonlikdan, qiynoqlarga solishdan yoki shafqatsiz, qoʻpol yoxud
inson qadr -qimmatini kamsituvchi boshqa shakldagi muomaladan, shahvoniy shilqimliklardan,
huquqbuzarliklar va gʻayriijtimoiy harakatlar sodir etishga jalb etilishidan himoya qilinishini
amalga oshirishi belgilangan
6
. Lekin, ushbu qonun va normativ huquqiy hujjatlarda jismoniy,
jinsiy va ruhiy zoʻravonlik, shahvoniy shilqimlik tushunchalariga taʼrif berilmagan. Shuni
inobatga olgan holda ushbu Qonunining 3-moddasidagi asosiy tushunchalarni tadqiqot ishimizda
koʻrsatib oʻtilgan zoʻravonlik turlarini aniqlashtiruvchi tushunchalar bilan toʻldirish lozimdir.
Konstitutsiyamizning 77-moddasi Ota-onalar va ularning oʻrnini bosuvchi shaxslar oʻz
farzandlarini voyaga yetguniga qadar boqishi, ularning tarbiyasi, taʼlim olishi, sogʻlom, toʻlaqonli
va har tomonlama kamol topishi xususida gʻamxoʻrlik qilishga majburdirlar. Ota-onalar
zimmasiga farzand tarbiyasi boʻyicha bir qator majburiyat yuklash bilan birga, boladan ota -
onaning koʻrsatmalariga, ular agar bola manfaatlariga toʻgʻri kelsa, amal qilishini talab qilish
zarur. Ota-onalar ham, farzandlar ham ushbu majburiyatlarni lozim darajada bajargan holdagina
kelgusida ijobiy natijaga erishish mumkin.
Voyaga yetmaganlarni jinoiy faoliyatga jalb qilinishini oldini olishda ota-onalarning
masʼuliyatini oshirish muhim ahamiyatga ega.
Bolalik har bir bolaning hayotidagi ajralmas va muhim bosqichdir, chunki bu davrda shaxs
sifatida shakllanadi.
Yomon jamoaga tushib qolish bolaga salbiy taʼsir koʻrsatishini tushunish juda muhim,
5
Oʻzbekiston Respublikasining 07.01.2008-yildagi “Bola huquqlarining kafolatlari toʻgʻrisida”gi OʻRQ-139-sonli
Qonuni, 11-modda
6
Oʻzbekiston Respublikasining 07.01.2008-yildagi “Bola huquqlarining kafolatlari toʻgʻrisida”gi OʻRQ-139-sonli
Qonuni, 10-modda
735
ResearchBib IF-2023: 11.01, ISSN: 3030-3753, Valume 1 Issue 10
ijtimoiy jihatdan ijobiy jamoaga tushib qolish esa ijobiy taʼsir koʻrsatadi. Salbiy taʼsirlar voyaga
yetmaganlarning keyingi rivojlanishiga zarar yetkazadi, shaxsiyatni tiklashga uzoq vaqt talab
qilishi mumkin. Bolaning miyasi qurilish va tuzilish bosqichidan oʻtadi, spirtli ichimliklar va mast
qiluvchi moddalarning miyaga zararli taʼsiri uning rivojlanishiga toʻsqinlik qiladi va mantiqiy va
fikrlash jarayonlarini sekinlashtiradi.
Texnikaning rivojlanishi va yangi texnologiyalarning paydo boʻlishi faqat ijobiy omil
emas. Zamonaviy qurilmalar yordamida voyaga yetmaganlarni jinoyat qilishga jalb qilish, ularga
ruhiy va jismoniy zarar yetkazish mumkin. Masalan, ijtimoiy tarmoqlarda "qiziqishlar" boʻyicha
guruhlar mavjud boʻlib, u yerda spirtli ichimliklar isteʼmoli, giyohvand va boshqa psixotrop
moddalarni isteʼmol qilish targʻib qilinadi, "tushunchalar" boʻyicha hayot, qamoqxona tamoyillari,
jinoyatga oid xulq-atvor ulugʻlanadi, shuningdek, ekstremistik faoliyatga jalb qilish ham amalga
oshirilishi mumkin, buning oqibatida yuzlab taqdirlarning buzilishi va minglab oʻlim holatlari
sodir boʻlishi mumkin.
Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 22.10.2018-yildagi 848-son Qarori
bilan tasdiqlangan “Bolalarni ularning sogʻligʻiga zarar yetkazuvchi axborotdan himoya qilishni
taʼminlashga doir maʼmuriy va tashkiliy chora-tadbirlar, dasturiy-apparat va texnika vositalariga
doir talablarni belgilash toʻgʻrisida”gi Nizomga koʻra, bolalar oʻrtasida tarqatilishi taqiqlangan
axborot mahsuloti tele va radiouzatish orqali soat 6:00 dan 22:00 gacha tarqatilishi taqiqlanadi
7
.
Ayrim
davlatlar,
maʼmuriy
hududlarda
jamoat
tartibi
va
xavfsiz-
ligini
taʼminlash
faoliyati
turli
yoʻllar,
usullar
bilan
taʼminlanadi.
Ushbu sohada har bir davlat oʻziga xos ilgʻor tajribaga ega boʻlib, ularni
oʻrganish
hamda
yurtimiz
jamoat
tartibi
va
xavfsizligini
taʼminlash
tizimiga tatbiq etish bugunning dolzarb talablaridan biridir
8
.
AQSHning “Voyaga yetmaganlar huquqbuzarliklari profilaktikasi va sudlovi
toʻgʻrisida”gi
9
qonuni (2002-y.) muhim ahamiyat kasb etadi. AQSHda voyaga yetmaganlar
huquqlarini kafolatlashga oid qonunlarning kodifikatsiya qilinganligi bu boradagi masalaga
davlatning aniq pozitsiyasi mavjudligini yaqqol koʻrsatadi. Xususan, Voyaga yetmaganlar
huquqbuzarliklari toʻgʻrisidagi federal kodeksda
10
voyaga yetmaganlar tomonidan sodir etilgan
jinoyat va huquqbuzarliklarni sud tartibida hal etish mexanizmlari belgilab qoʻyilgan.
7
Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 22.10.2018-yildagi “Bolalarni ularning sogʻligʻiga zarar
yetkazuvchi axborotdan himoya qilishni taʼminlashga doir maʼmuriy va tashkiliy chora-tadbirlar, dasturiy-
apparat va texnika vositalariga doir talablarni belgilash toʻgʻrisida”gi 848-son Qarori
8
Ziyodullayev M.Z. Ichki ishlar organlarining tayanch punktlarini boshqarishni takomillashtirish: yurid. fan. d-ri.
... dis. - T., 2019. - 294 b. B. 217.
9
Juvenile
Justice
and
Delinquency
Prevention
Act
of
2002
//
[Elektron
manba]:
https://www.ojjdp.gov/about/ojjdpact2002.html
10
Federal juvenile delinquency code // [Elektron manba]:
https://www.justice.gov/jm/criminal-resource-manual-
736
ResearchBib IF-2023: 11.01, ISSN: 3030-3753, Valume 1 Issue 10
AQSHda oiladagi zoʻravonlik qurbonlari uchun 1,5 mingta markazlar, alohida uylar tashkil
qilingan boʻlib, ushbu markazlarga oiladagi zoʻravonlikdan jabrlangan, uyida oila aʼzolari
tomonidan kaltaklangan, xoʻrlangan, jabr-zulmga duchor boʻlayotgan ayollar, qariyalar, voyaga
yetmaganlar murojaat qiladi
11
.
AQSHda 40 mingdan ortiq politsiya idora-agentliklari boʻlsada, mamlakatda ularning
boshqarilishini muvofiqlashtirib boruvchi markaziy politsiya idorasi mavjud emas. AQSHda
jamoat tartibini saqlash va xavfsizlikni taʼminlash, jinoyatchilikka qarshi kurash vazifalari asosan
shtatlarga yuklatilgan
12
. Jinoyatchilikka qarshi kurashishning «mutlaq murosasizlik» (“zero
tolerance”) doktrinasi tatbiq etilgan. Ilgaridan joriy etilgan uch boʻgʻinli (federal, shtat va mahalliy
darajadagi) huquqni muhofaza qilish tizimida faoliyat olib boruvchi politsiya xodimlarining 60 %
mahalliy boʻgʻin hisobiga toʻgʻri keladi. Ular aholi bilan bevosita hamkorlikda ish olib boradi
13
.
XX asrning 90-yillarida mamlakatdagi barcha innovatsion resurslar jinoyatchilikka qarshi
kurashish samaradorligini oshirishga qaratilgan quyidagi chora-tadbirlarni oʻz ichiga olgan: 1)
jinoyatchilikni barvaqt oldini olishni taʼminlash maqsadida jamoatchilikning qoʻllab-quvvat-
lashiga erishish uchun politsiyani mahalliy aholiga yaqinlashtirishga qaratilgan ijtimoiy
yoʻnaltirilgan ishlarni kuchaytirish; 2) oʻta ogʻir turdagi jinoyatlar uchun jazo tizimini keskin
kuchaytirish; 3) ommaviy axborot vositalarida murosasizlik doktrinasi boʻyicha «Jinoyat
toʻxtatilishi kerak, sodir etilgan jinoyat jazolanadi» tamoyili yuzasidan jamoatchilik fikrini
shakllantirish
14
.
Ushbu sayi harakatlar natijasida jinoyatchilik koʻrsatkichining umumiy
holatini sezilarli pasayishiga olib kelgan.
Davlatning uchinchi tez oʻsayotgan shahri hisoblanuvchi Virjiniya-Bichda voyaga
yetmaganlar jinoyatchiligining oldini olishga alohida eʼtibor qaratilgan. Bu yerda maxsus dastur
tatbiq etilgan boʻlib, ushbu dasturda huquqni muhofaza qiluvchi organlar faoliyatini tanishtiruvchi
oʻquv kursi 4-sinf oʻquvchilari uchun moʻljallangan ushbu dastur oʻz ichiga: qonun hamda
jinoyatchilik, turar-joy xavfsizligi, doʻkondagi oʻgʻirlik, bosqinchilik va shaxsiy xavfsizlik kabi 6
ta mavzuni olgan 3 hafta davom etuvchi mashgʻulot- lardan iborat maxsus kurs oʻtkaziladi,
yakunida oʻquvchilarga sertifikat va nishon berish nazarda tutiladi. Kursning oʻziga xos xususiyati
mashgʻulotlarning oʻquvchilar xulq-atvoriga taʼsir koʻrsatuvchi omil sifatida politsiya xodimlari
tomonidan olib borilishidir. Dastur mualliflarining fikricha, ularning asosiy maqsadi bolani
11
Murodov A. Sh. “Ichki ishlar organlarining oiladagi zoʻravonlik bilan bogʻliq huquqbuzarliklar profilaktikasini
takomillashtirish”, yuridik fanlar boʻyicha falsafa doktori dissertasiyasi-T., 2019. - B. 98.
12
Майоров В.И. Организация деятельности по охране обшественного порядка в США, странах Европм и
России: Учебное пособие. - Челябинск, 2003. - С. 17.
13
Квашис В.Е. Основнме тенденции преступности в США // Научный портал МВД России. - 2012. - № 1. - С.
54.
14
Гордеев А.Ю. К вопросу о положительном опьте предупреждения преступлений в зарубежньх
странах//Matters of Russian and International Law. - 2017. - Vol. 7. - P. 117.
737
ResearchBib IF-2023: 11.01, ISSN: 3030-3753, Valume 1 Issue 10
yoshligidan ijtimoiy hodisalarni toʻgʻri baholashga oʻrgatish, yuzaga kelishi mumkin boʻlgan
potensial xavfdan qochish va politsiya bilan munosabatga kirishish koʻnikmalarini
shakllantirishdan iborat
15
.
AQSHning Florida shtati huquqni muhofaza qiluvchi organlari tomonidan ishlab chiqilgan
hamda davlat va xususiy sektorda joriy etilgan huquqiy taʼlim dasturi ham eʼtiborga loyiq. 7-8-
sinf oʻquvchilariga moʻljallangan ushbu dastur shaxsning jamiyatdagi qadriyatlar tizimida tutgan
oʻrni, fuqaroning majburiyatlari va jinoyat huquqi asoslari, huquq- tartibotni buzuvchilarni
kutayotgan jazoga doir bilimlarni shakllanti- rishga qaratilgan. Oʻrganilgan dasturlarning barchasi
voyaga yetmaganlarning huquqiy ongi va huquqiy madaniyatini shakillantirishga shu orqali
jinoyatchilikni oldini olishga maxsus yoʻnaltirilganligini koʻrish mumkin
16
.
AQSHda ijobiy natija bergan maxsus dasturlardan yana biri yoshlar oʻrtasida
giyohvandlikni oldini olishga qaratilgan boʻlib, uning yordamida soʻnggi 15 yilda giyohvandlik
moddalarini isteʼmol qiluvchilarning koʻrsatkichi 50 %ga kamayishiga erishilgan. Davlatda
giyohvandlikka qarshi kurashuvchi 3,5 ming jamoatchilik tashkiloti faoliyat yuritadi
17
. Ushbu
davlatda mazkur sohada samarali faoliyat koʻrsatayotgan xalqaro tashkilotlar ulushi ham
yuqoriligini koʻrish mumkin. Jumladan, 1991-yilda tashkil etilgan “Xalqaro hayotiy moslashtirish
(International life skills)” tashkilotiga dunyoning 27 ta (jumladan, Avstraliya, Kanada, Xitoy,
Germaniya, Fransiya, Italiya) davlatlari aʼzo boʻlib, mazkur dastur yoshlarning hayotiy
bilimlarini shakllantirishni oʻz oldiga maqsad qilib qoʻygan
18
.
Oʻrganilayotgan yoʻnalishdagi rivojlangan mamlakatlar (shu jumladan, AQSH, Kanada,
Buyuk Britaniya, Germaniya, Hindiston, Avstraliya) tajribasi shuni koʻrsatadiki, huquqbuzarliklar
profilaktikasi samaradorligi ularda tatbiq etilgan maxsus dastur hamda loyihalarga bevosita
bogʻliqdir. “Qoʻshnilar nazorati (neighborhood watch)”, «Jinoyatchilikni toʻxtatamiz (crimes
toppers)», «Tashqi muhitni tashkil etish orqali huquqbuzarliklar profilaktikasi dasturi
(Crimeprevention
throughen
vironment
design
(broken
window)
(Huquqbuzarliklar
profilaktikasini tashqi muhitdan kuzatuv ostiga olish (siniq oynalar)», “Safety City (Xavfsiz
shahar)” kabi dasturlar shular jumlasidan boʻlib, bugungi kunda amaliyotda ijobiy natijalar berib
kelayotganligini kuzatish mumkin
19
.
15
Гусейнов А.Б. Профилактика правонарушений несовершеннолетних за рубежом // [Электрон
манба]:https://www.twirpx.com/file/1 172281/ (мурожаат вақти: 17.01.2020 й.).
16
Дородонова Д.Н. Регулирование вопросов по организации профилактики правонарушений
несовершеннолетних в зарубежном законодательстве: история и современность // Вестник Саратовской
государственной юридической академии. - 2017. - № 5 (118). - С. 195.
17
Кицул И.С., Перфильева Н.В. Отечественньй зарубежнмй опыт профилактики наркомании среди
населения // Сибирский медицинский журнал. - 2005. - № 5. - С. 6.
18
Менделевич В.В., Муганцева Л.В. Распространенность наркомании среди подростков в Российской
Федерации // Наркология. - 2003. - № 6. - С. 2-6.
19
Головкина А., Потоцкий Н. Зарубежнмй опмт разработки программ профилактики правонарушений //
[Электрон манба]: https://pandia.ru/text/78/094/83215.php.
738
ResearchBib IF-2023: 11.01, ISSN: 3030-3753, Valume 1 Issue 10
Shu kabi loyiha va dasturlarning ishlab chiqilishi va amaliyotga tatbiq etilishi
mamlakatimizda kelgusida ushbu sohada oʻzining ijobiy natijalarni beradi deb hisoblayman.
Yuqoridalargi maʼlumotlar voyaga yetmaganlar jinoyatchiligi profilaktikasini yanada
takomillashtirishda muhim ahamiyatga ega. Ular jamiyatning barqarorligi va kelajak avlodning
sogʻlom tarbiyasini taʼminlash yoʻlida aniq yoʻnalishlarni belgilab beradi. Ushbu takliflar quyidagi
asosiy yoʻnalishlarda amalga oshirilishi mumkin:
Tadqiqotlar yoʻnalishlarini belgilash muammolarning chuqur tahlili:
Voyaga yetmaganlar
jinoyatchiligi sabablari, psixologik omillar, ijtimoiy muhit taʼsirini oʻrganuvchi ilmiy tadqiqotlar
sonini oshirish.
Empirik tadqiqotlar:
Konkret hududlardagi huquqbuzarliklar dinamikasini tahlil qilish va
real maʼlumotlar asosida yechim taklif qilish.
Tadqiqot natijalarini jamoatchilikka yetkazish:
Ota-onalar, oʻqituvchilar va mahalla
faollarini xabardor qilish orqali profilaktika samaradorligini oshirish.
Qonunchilikni takomillashtirish va huquqni qoʻllash amaliyotini samarali yoʻlga qoʻyish:
Voyaga yetmaganlar jinoyatchiligini oldini olishga oid qonunchilikni xalqaro standartlar asosida
takomillashtirish.
Taʼlim va jazoning alternativ usullari:
Huquqbuzarlik sodir etgan voyaga yetmaganlar
uchun majburiy taʼlim dasturlari va qayta ijtimoiylashtirish dasturlarini joriy etish.
Nazorat mexanizmlari:
Profilaktika ishlari bilan shugʻullanuvchi idoralar oʻrtasidagi
hamkorlikni mustahkamlash va nazorat tizimini kuchaytirish.
Ijtimoiy qadriyatlar tizimining taʼsirchanligini oshirish, oilaviy qadriyatlarni
mustahkamlash:
Ota-onalarga bolalar tarbiyasi boʻyicha taʼlim va maslahat xizmatlarini
koʻpaytirish.
Axborotlarni tarqatish subyektlari:
Jinoyatchilikning zarari va huquqbuzarliklar oqibatlari
haqida yoshlar oʻrtasida targʻibot ishlarini tashkil qilish.
Mahalla va jamoat tashkilotlari:
Mahalliy jamoatchilikni bolalar tarbiyasi va profilaktika
ishlariga faol jalb etish.
Innovatsion texnologiyalarni joriy etish, aqlli monitoring tizimlari:
Sunʼiy intellekt orqali
jinoyatchilikka moyillikni aniqlash va oldini olish.
Virtual platformalar:
Ommaviy taʼlim platformalari orqali huquqiy savodxonlik va axloqiy
tarbiya berish.
Mobil ilovalar va interaktiv oʻyinlar:
Bolalar uchun huquqiy bilimlarni oʻyinlar orqali
tushuntirish va mustahkamlash.
Ushbu yondashuvlar tizimli ravishda amalga oshirilsa, jamiyatda sogʻlom ijtimoiy muhitni
saqlash, voyaga yetmaganlar oʻrtasida huquqbuzarliklarni kamaytirish va yoshlar kelajagini
739
ResearchBib IF-2023: 11.01, ISSN: 3030-3753, Valume 1 Issue 10
mustahkamlashda muhim qadam qoʻyilgan boʻladi.
REFERENCES
1.
Asosiy maqsad - aholining tinch va osyishta hayotini taʼminlash // Oʻzbekiston
Respublikasi Prezidenti Sh.Mirziyoyevning 2019-yilning 10-yanvar kuni mamlakatimiz
tinchligi va jamoat xavfsizligini taʼminlash, jinoyatchilikning oldini olish borasidagi
kelgusi
vazifalarga
bagʻishlangan
videoselektor
yigʻilishidagi
maʼruzasi.
URL:http://www.uza.uz.
2.
A. X. Xalilov, Jamoat tartibini saqlash va xavfsizlikni taʼminlashning ahamiyati, mazmun-
mohiyati, maqsad va prinsiplari Oʻzbekiston Respublikasi IIV Akademiyasining
axborotnomasi. — 2019. — № 3. B 45.
3.
См.: Челябова Э.И. Уголовно-правовой и криминологический анализ неисполнения
обязанностей по воспитанию несовершеннолетних (по материалам Республики
Дагестан): Дис...канд. юрид. наук: 12.00.08. — Махачкала, 2006. С-5.
4.
Oʻzbekiston Respublikasi Prezidentining 14.03.2017-yildagi “Huquqbuzarliklar
profilaktikasi va jinoyatchilikka qarshi kurashish tizimini yanada takomillashtirish chora-
tadbirlari toʻgʻrisida”gi PQ-2833-sonli Qarori
5.
Oʻzbekiston Respublikasining 07.01.2008-yildagi “Bola huquqlarining kafolatlari
toʻgʻrisida”gi OʻRQ-139-sonli Qonuni, 11-modda
6.
Oʻzbekiston Respublikasining 07.01.2008-yildagi “Bola huquqlarining kafolatlari
toʻgʻrisida”gi OʻRQ-139-sonli Qonuni, 10-modda
7.
Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 22.10.2018-yildagi “Bolalarni
ularning sogʻligʻiga zarar yetkazuvchi axborotdan himoya qilishni taʼminlashga doir
maʼmuriy va tashkiliy chora-tadbirlar, dasturiy-apparat va texnika vositalariga doir
talablarni belgilash toʻgʻrisida”gi 848-son Qarori
8.
Ziyodullayev M.Z. Ichki ishlar organlarining tayanch punktlarini boshqarishni
takomillashtirish: yurid. fan. d-ri.... dis. - T., 2019. - 294 b. B. 217.
9.
Juvenile Justice and Delinquency Prevention Act of 2002 // [Электрон манба]:
https://www.ojjdp.gov/about/ojjdpact2002.html.
10.
Federal
juvenile
delinquency
code
//
[Электрон
манба]:
https://www.justice.gov/jm/criminal-resource-manual-117-federal-juvenile-delinquency-
code.
11.
Murodov A. Sh. “Ichki ishlar organlarining oiladagi zoʻravonlik bilan bogʻliq
huquqbuzarliklar profilaktikasini takomillashtirish”, yuridik fanlar boʻyicha falsafa doktori
dissertatsiyasi-T., 2019. - B. 98.
740
ResearchBib IF-2023: 11.01, ISSN: 3030-3753, Valume 1 Issue 10
12.
Майоров В.И. Организация деятельности по охране обшественного порядка в США,
странах Европм и России: Учебное пособие. - Челябинск, 2003. - С. 17.
13.
Квашис В.Е. Основнме тенденции преступности в США // Научный портал МВД
России. - 2012. - № 1. - С. 54.
14.
Гордеев А.Ю. К вопросу о положительном опьте предупреждения преступлений в
зарубежньх странах//Matters of Russian and International Law. - 2017. - Vol. 7. - P. 117.
15.
Гусейнов А.Б. Профилактика правонарушений несовершеннолетних за рубежом //
[Электрон манба]:https://www.twirpx.com/file/1 172281/ (мурожаат вақти: 17.01.2020
й.).
16.
Дородонова Д.Н. Регулирование вопросов по организации профилактики
правонарушений несовершеннолетних в зарубежном законодательстве: история и
современность // Вестник Саратовской государственной юридической академии. -
2017. - № 5 (118). - С. 195.
17.
Кицул И.С., Перфильева Н.В. Отечественньй зарубежнмй опыт профилактики
наркомании среди населения // Сибирский медицинский журнал. - 2005. - № 5. - С.
6.
18.
Менделевич В.В, Муганцева Л.В. Распространенность наркомании среди
подростков в Российской Федерации//Наркология. - 2003. - № 6. - С. 2-6.
19.
Головкина А., Потоцкий Н. Зарубежнмй опмт разработки программ профилактики
правонарушений // [Электрон манба]: https://pandia.ru/text/78/094/83215.php.
