758
ResearchBib IF-2023: 11.01, ISSN: 3030-3753, Valume 1 Issue 10
TA’LIM MUASSASALARI RAHBARLARINING QAROR QABUL QILISH
KO‘NIKMASINI RIVOJLANTIRISH
Jabbarbergenova Biybimariyam
Ajiniyaz nomidagi NDPI Magistratura bo’limi «Bilimlendiriw mekemelerin basqarıw» sohasi 2-
kurs magistranti
https://doi.org/10.5281/zenodo.14531742
Annotаciya.
Bu maqolada ta’lim muassasalari rahbarlarining qaror qabul qilish
ko‘nikmasini rivojlantirish haqida sóz etilgan.
Tayanch tushunchalar:
ta’lim muassasalari, rahbar, faoliyat, chora-tadbirlar.
DEVELOPING DECISION-MAKING SKILLS OF HEADS OF EDUCATIONAL
INSTITUTIONS
Abstract.
This article discusses the development of decision-making skills of heads of
educational institutions.
Key concepts:
educational institutions, leader, activity, measures
РАЗВИТИЕ НАВЫКОВ ПРИНЯТИЯ РЕШЕНИЙ РУКОВОДИТЕЛЕЙ
ОБРАЗОВАТЕЛЬНЫХ УЧРЕЖДЕНИЙ
Аннотация.
В данной статье говорится о развитии навыков принятия решений у
руководителей образовательных учреждений.
Ключевые слова:
образовательные учреждения, руководители, деятельность,
меры.
Qaror tushunchasining mazmun-moxiyati, asosiy turlari va tasniflari.
Umuman olganda boshqaruv faoliyatida, shuningdek pedagogik faoliyatni boshqarishda
ham muhim vazifalardan biri to‘g‘ri qaror qabul qilishdir. To‘g‘ri qaror qabul qilish boshqarish
faoliyatining negizi bo‘lib, uning sifati va samaradorligini belgilaydi. Qaror bu boshqaruv
subyekti tamonidan o‘z imkoniyat darajasidan kelib chiqqan xolda, mavjud ma’lumot taxlili
asosida boshqaruv obyekti kilishi kerak bo‘lgan va shu sohadagi muammoni hal qilishga qaratilgan
xarakat. Qaror kelajakda qilinishi kerak bo‘lgan harakatni ko‘rsatib, "nima qilish kerak" degan
savolga javob beradi. Qarorning mazmunida qilinishi kerak bo‘lgan ishning maqsadi va predmeti
birlashadi.Qaror tushunchasi o‘z manosi jixatidan "chora-tadbirlar" tushunchasi bilan
chambarchas bog‘liq. Pedagogning faoliyati ta’lim soxasi bilan bog’liqligini inobatga oladigan
bo‘lsak, ushbu soxadagi qaror qabul qilish shu soxaga ta’sir ko‘rsatishni anglatadi. Agar qaror
to‘g‘ri bo‘lsa, u ijobiy natijalarga olib keladi. Noto‘g‘ri qaror aksincha, salbiy natijalarga olib
kelishi mumkin.Ayrim paytlarda "qaror qabul qilish", "qaror ishlab chiqish" degan"qarorni degan
iboralar o‘rniga, shakllantirish " degan ibora xam qo‘llaniladi.Qarorning "ijro etuvchi" va
759
ResearchBib IF-2023: 11.01, ISSN: 3030-3753, Valume 1 Issue 10
"boshqaruvchi" turlari mavjud bo‘ladi.Qaror qabul qiluvchining o‘ziga tegishli, o‘zi qilishi kerak
bo‘lgan xarakatlarni ko‘rsatuvchi qarorlar, va umuman olganda "nima qilishim kerak" degan
savolga, hamda "narsa qilaman", "bu narsa qilishim kerak" degan ma’noni anglatadigan qarorlar
ijro etuvchi yoki shaxsiy qarorlar deyiladi.Ulardan farqli o‘laroq, boshqaruvchi qarorlar
boshqaruvdagi shaxslarga nisbatan qabul qilinadi va ularning xarakatini belgilab beradi.Har
kanday soxaning har kanday xodimi ham "ijro etuvchi", ham "boshqaruvchi" qarorlar qabul qiladi.
Odatda ikkinchi qaror turi birinchisini paydo bo‘lishiga sabab bo‘ladi.Pedagogik qaror bu
subyektlararo mavjud ijtimoiy munosabatlardagi pedagogik va psixologik muloqat natijasi.
Albatta harqanday qarorlar ham bir xil bo‘lavermaydi, ayrim qarorlarda vazifa umumiy
qo‘yiladi, ayrimlarida aniq va lo‘nda xolda qo‘yiladi. Qarorlar ko‘pincha bir-biridan kelib chiqadi,
bir-birini to‘ldiradi, bir-biriga asos bo‘ladi.Barchamizga ma’lumki, qarorlar insonning ma’lum
axborotni (ma’lumot, raqamlar) qayta ishlashi natijasida shakllanadi. Bu ma’lumotlar qaror qabul
qilish jarayonida tutgan o‘rniga qarab uch turga bo‘linadi: vaziyatni ko‘rsatuvchi ma’lumotlar;
mezonlarni ko‘rsatuvchi ma’lumotlar; namunaviy (pretsedentli) ma’lumotlar.Vaziyatni
ko‘rsatuvchi ma’lumotlar, konkret xal qilinishi kerak bo‘lgan vaziyatni anglatadi (misol). Bunday
ma’lumotlar tez o‘zgaruvchan, qaytarilmas bo‘lishi mu’mkin.Mezonlarni ko‘rsatuvchi
ma’lumotlar qarorning shakllanish jarayonini yo‘naltiradi, unga mezon bo‘ladi. Bunday
ma’lumotlar odatda qonunlarda, meyoriy xujjatlarda o‘z aksini topgan bo‘ladi. Ularda qaror
qabul qilishga qo‘yiladigan asosiy vazifalar, qarorni ishlab chiqarish uslubiyati va boshqalar o‘z
aksini topadi.Namunaviy ma’lumotlar shu soxada va shunga yaqin soxalarda qaror qabul qilish
bo‘yicha mavjud tajribalarni anglatadi. Bunda so‘z qaror qabul qiluvchining shaxsiy
tajribasidagi, hamda o‘zgalar tajribasidagi namunalar xaqida yuritiladi.Albatta avlodlarimiz ishlab
chiqqan tajribadan xabardor bo‘lishimiz zarur, chunki unga qarab, o‘rganib, xatolarga yo‘l
qo‘ymaysan. Lekin u tajribani ko‘r-ko‘rona ishlatib ham bo‘lmaydi, chunki xuddi bir-xil vaziyat
bo‘lmaydi. Qandaydir farq doim bo‘ladi. Shuning uchun ularni namuna sifatida o‘rganib,
yangi, original karorlar kabul kilishda foydalanish mumkin.
Qarorning shakllanish jarayonida har qanday soxa xodimi, ular qatori pedagog ham
yechimning bir necha variantlari borligini ko‘radi. Har biri bo‘yicha barcha "+" va "-" larni
tarozga soladi. Bu esa o‘z yo‘lida xodimda shak- shubxa, gumon, xar-xil kechinmalar
tug‘ilishiga sabab bo‘ladi. Qaror qabul qiluvchi subyektga, agar notog‘ri qaror qabul qilsa,
nafaqat o‘zini, xatto boshqa shaxslarni, aytaylik mauammoga aloqasi bor bo‘lgan ijrochilarni
xam noqulay axvolga qo‘yishi mumkinligi unga salbiy ta’sir etadi. Shuning uchun bir necha
variantlar orasida eng to‘g‘risini tanlash uchun faqatgina bilim va ko‘nikmalarning o‘zi kifoya
qilmaydi. Buning uchun qaror qabul qilish jarayonini tashkillashtiruvchi va rag’batlantiruvchi
iroda kerak bo‘ladi. Bunday xolatlarda qaror qabul qilishga ishini bilib yondashishni anglatadi.
760
ResearchBib IF-2023: 11.01, ISSN: 3030-3753, Valume 1 Issue 10
Kuchli iroda o‘z-o‘zidan paydo bo‘lmaydi, u yetarli ta’lim-tarbiya natijasida
yetishtiriladi.Shunday qilib qarorning shakllanish asosida bilim va prodaning mustaxkam
qorishmasi yotadi.
Ko‘pincha qaror qabul qilishda malumotlarning yetishmasligiga, kamligiga duch kelamiz.
Noaniq vaziyatda qaror qabul qilish barchamizga ma’lum narsa. Shunday paytlarda (ma’lumot
kamligi) qabul qilingan qaror, qaror qabul qiluvchi subyekt, qaror obyekti yoki vaziyatga salbiy
ta’sir ko‘rsatadigan omil bo‘lishi mumkin. Noto‘gri qaror natijasida uchrashi mumkin bo‘lgan
xavf-xatar asosida kutilgan natija bilan sodir bo‘lishi mumkin bo‘lgan salbiy oqibat
yotadi.Qarorning shakli haqda gapiradigan bo‘lsak, qarorlar yozma va og‘zaki shakllarda bo‘lishi
mumkin. Og‘zaki qarorlardan farqli o‘larok yozma shakldagi qarorlar odatda qarorning sifatini va
uni bajarishga bo‘lgan masuliyatni oshiradi, ijrochilarni nazorat qilish, ish xolatini taxlil qilish
imkonini beradi. Shuning uchun bo‘lsa kerak, ayrim xollarda og‘zaki qabul qilingan qarorlar keyin
xujjatlashtirib qo‘yiladi. (Misol uchun xar-xil topshiriqlar, xujjatlardagi imzo, rezolyutsiyalar...).
Ayrim xolatlarda yozma qarorlar ijro muxlatini cho‘zilishiga olib kelishi mumkin.Qarorlar odatda
har-xil
rollar
ijro
etadi.
Ularning
asosiylari:
yo‘naltiruvchi;tashkillashtiruvchi-
muvofiklashtiruvchi.metodik (uslubiy) va pedagogik-tarbiyalovchi rollar
● Yo‘naltiruvchi (yo‘l ko‘rsatuvchi) rolning ma’nosi shundaki, unda bo‘lajak (erishish
kerak bo‘lgan) maqsad aniqlanadi, tushuntiriladi. Maqsad erishish kerak bo‘lgan obrazning ideali
sifatida ijrochilarga yo‘l ko‘rsatadi.
●Tashkillashtiruvchi-muvofiqlashtiruvchi rolli qarorlarning maqsadiga yetishda
foydalaniladigan inson resurslari va boshqa imkoniyatlar, qarorni yechishda ularnining o‘rnini
belgilaydi. Bu rol ayniqsa reja asosida kollektiv ijro etilishi kerak bo‘lgan muammolarni xal
qilishda asqotadi. U kim, kimga, kim bilan, qachon, nimaga o‘xshagan savolarga javob beradi.
●Metodik (uslubiy) rolning ma’nosi shundaki, u maqsadga erishish uchun qanday usul va
uslublar, yo‘llar ishlatilishini ko‘rsatadi. Bu uslublar qarorning o‘zida ko‘rsatilishi mumkin. Ayrim
xollarda ijrochilarning o‘zlari topishadi.
●Pedagogik-tarbiyalovchi rolning ma’nosi uning nomi aytib turganidek, ijrochilar
faoliyatini faollashtirishga qaratilgan. Qarorning shakllanish jarayonida ijrochilar tayyorligi
aniqlanadi. Agar ular tayyor bo‘lmasa, ular bilan kerakli tayyorgarliklar o‘tkaziladi.Qabul
qilinayotgan qaror turli belgilar asosida tasniflanishi (klassifikatsiya qilinishi) mumkin. Bu
tasniflash qarorning mazmuniga yoki qabul qilinish shakliga qarab uch turga bo‘linadi:
strukturaviy;tashkiliy va funksional qarorlar Strukturaviy tuzilmasini tuzish xisoblanadi.Tashkiliy
qarorlar soxa faoliyatini rag‘batlantirishni, nazorat qilish, xisobotlarni tashkillashtirish va boshqa
tashkiliy xarakatlar bilan xarakterlanadi. Funksional qarorlar mutaxasislarning, ular qatorida
pedagoglarning ham o‘z funksional majburiyatlaridan kelib chiqadi.
761
ResearchBib IF-2023: 11.01, ISSN: 3030-3753, Valume 1 Issue 10
Yuqorida qarorlardan keltirilgan tashqari amaliyotda kombinatsiyalangan (birgalikdagi)
xarakterga ega qarorlar xam uchraydi (misol uchun plan, rejalarda tular o‘z aksini topgan). Qaror
qabul qilishning asosiy tamoyillari va unga qo‘yiladigan talablar.Boshqaruv faoliyatining
nazariyasi va amaliyoti qabul qilinayotgan qarorga tegishli tamoyillarni ishlab chiqargan. Ularning
asosiylari quyidagilar: Muammoning ayrim qismlarini o‘rganishdan avval butun muammoni
o‘rganib chiqish lozimligi. Barcha variantlarni ko‘rib chiqmaguncha, qaror qabul qilmaslik.
Ma’lumotlarga darrov ishonib qolmaslik, shubxalanish lozimligi. Muammoga aniqlik
kiritish maqsadida ko‘proq savol berish. Miyaga kelgan birinchi qaror varianti bilan
qanoatlanmaslik. Qat’iy qaror qabul qilishdan avval o‘zgalarning fikriga quloq solish. O‘zgalar
fikriga iltifotsizlik ko‘rsatmaslik (bepisand bo‘lmaslik). Har kim muammoga o‘z nuqtai nazaridan
(manfaatidan kelib chiqqan xolda) qaraydi.Masalaga bir tomonlicha emas, har tomonlama
yondashishga xarakat qilish. Muammoning moxiyatini anglash uchun o‘xshash modellar
(xodisalar, qarorlar...) qidirish va ular bilan taqqoslash. Qarorga qo‘yiladigan asosiy talablar.
Bizning davlatimizda qarorga bo‘lgan asosiy talablardan biri u O‘zbekiston Prezidenti va
respublika xukumati ko‘rsatmalariga to‘g‘ri kelishi. Pedagogik faoliyatda ular barkamol avlodni
tarbiyasiga xizmat qilishlari lozim.Qarorga qo‘yiladigan umumiy talablardan biri, uning optimal
bo‘lishi, ya’ni shu vaziyatda qabul qilinishi kerak bo‘lgan eng to‘gri qaror bo‘lishi kerak. U (qaror)
konkret vaziyatga mos kelishi kerak.Optimallik bir qancha boshqa talablar bajarilishi asosida xosil
bo‘ladi. Ularga qarorning obyektivligi, qaror qabul qiluvchi subyekt kompetensiyasining to‘g‘ri
aks etilishi, qarorda muammoga munosabati bor shaxslar fikrining to‘g‘ri ifoda qilinishi, qarorning
o‘z vaktida ekanligi, konkretligi, yumshoqligi, o‘zgaruvchanligi, qaror shaklining uning
mazmuniga mosligi. Qabul qilinayotgan qaror doim obyektiv bo‘lishi kerak. Qarorning
obyektivligi unga bo‘lgan talabning mavjudligi. Agar qaror nomigagina qabul qilinsa, u obyektiv
bo‘la olmaydi.Qarorning obyektivligi ko‘pincha uni qabul qilayotgan subyektning professional va
nazariy tayyorligi bilan bog‘liq, uning boshqaruv qonuniyatlarini bilish-bilmasliklariga bog’liq.
Shu bilan birga qaror qabul qilinayotganda ishlatiladigan ma’lumotlarning to‘liqligi, aniqligi ham
qarorning shakllanishiga ta’sir qiladi.
Qarorda uni qabul qiluvchi shaxsning kompetenciyasi to‘g‘ri aks etishi lozim, chunki uni
qabul qilishga yetarli vakolati bo‘lgan inson qabul qilishi kerak. O‘z vakolat doirasidan yuqori
bo‘lgan qarorlarni qabul qilish salbiy natijalarga olib kelishi mumkin. Shuning uchun xar kim o‘z
vakolat doirasini bilishi lozim va shunga rioya qilishi kerak. Qarorda unga munosabati bor, unga
aloqador shaxslarning fikri ham inobatga olinishi kerak. Bu talab qarorni ishlab chiqishda
qatnashganlar nuqtayi nazari inobatga olinishini nazarda tutadi. Qaror qabul qilish bir narsa, uni
ishlab chiqish shakllantirish boshqa narsa. Chunki bu jarayonda unga aloqador, manfaatdor
shaxslar. bajarilishini ta’minlovchi ijrochilar, umuman muammoni yaxshi biluvchilar qatnashishi
762
ResearchBib IF-2023: 11.01, ISSN: 3030-3753, Valume 1 Issue 10
mumkin. Kollegialnost deganda qarorni ishlab chiqishdagi bamaslaxatlik, birgalikdalik, kengashib
ishlash tushuniladi. Bu esa o‘z yo‘lida qaror qabul qilingandan keyin uni bajarishni
osonlashtirishga imkon beradi. Qarorni shakllantirishda qatnashgan ijrochilar uchun uni bajarish
osonroq kechadi. Qaror qabul qilishdan oldin o‘zgalar fikrini ham o‘rganish faqat foyda beradi.
Ayrim paytlarda qaror qabul qilishdan oldin "aqliy xujum" uslubidan unumli foydalansa bo‘ladi.
Har qanday qaror agar o‘z vaqtida qabul qilinsagina yaxshi. Kech qabul qilingan qaror, noto‘g‘ri
yoki biror xatoga ega qarordan ham zarari ko‘proq bo‘ladi. Shuning uchun qaror qabul
qilinayotganda tezkor (operativ) xarakat qilish kerak. Lekin bu shoshma-shosharlikka yo‘l qo‘yish
kerak degani emas.
Qaror konkret va kerak bo‘lsa o‘zgaruvchan bo‘lishi kerak.Konkretlik bu mazmunning
aniq va lo‘ndaligi. Qabul qilinayotgan qarorda "faollashtirish", "yaxshilash", "yuqori darajaga
ko‘tarishga o‘xshagan jumla va iboralar ishlatilmaganligi ma’qul. Ayniqsa ijrochilarga vazifa
qo‘yilayotganda aniqlik va konkretlik juda zarur.Bu talab ijrochilarga hamma narsani "chaynab
berish kerak" degani emas. Vaziyatning o‘zgaruvchanligini, qaror qabul qilish uchun kerak
bo‘lgan ma’lumotning kamligini inobatga olsak, ijrochi oldiga doim aniq vazifa qo‘yish qiyin
ekanligi ma’lum bo‘ladi. Shuning uchun ayrim paytlarda ularga vazifaga kerakli o‘zgartirishlar
kiritish imkoniyatini berish mumkin.Vazifani (qarorni) bajarishda strategik yo‘nalish aniq va
konkret bo‘lgani bilan, uni bajarish usullari, yo‘llari yumshok, o‘zgaruvchan bo‘lishi
mumkin.Qarorning yumshoq, o‘zgaruvchanligi turlicha yo‘llar bilan bajarilishi mumkin. Masalan
vazifaning ayrim bajarish usullarini ijrochilar vakolatiga bersa bo‘ladi. Ayrim paytlarda bu vaqt,
ayrim paytlarda joy, goxida bajarish usul va vositalarini tanlash. Ayrim paytlarda qandaydir
cheklashlar qo‘yish mumkin (ijrochi shu cheklovlardan tashqariga chikmasligi uchun). Vaziyatdan
kelib chiqqan holda konkretlik va o‘zgaruvchanlikka aloxida e’tibor berish lozim. Qarorning
shakli uning mazmuniga mos bo‘lishi lozim. Bu talab qarorning mazmun jixatdan optimal
ifodalash va rasmiylashtirish tomondan to‘gri bo‘lishini ko‘rsatadi texnologik Pedagog o‘zining
kasbiy faoliyati davomida talabalarga yozma ish ham, og‘zaki vazifa ham, talabalar yozgan
ishlarga (referat, kurs ishi, esse va xokazolarga) rezolyutsiya (imzo) qo‘yib ham vazifalar,
ko‘rsatmalar beradi. Undan tashqari ko‘pincha u rektorat yoki dekanat topshiriklarini ham
talabalarga yetqazadi. Qabul qilinadigan qaror, beriladigan vazifaning shakliga kelsak, biz qarorni
ifoda etuvchi til xaqida to‘xtashimiz kerak. Gapni ko‘paytirish, uni turli-tuman kerak-kerakmas
elementlar bilan to‘ldirish, qiyinlashtirish zararli. Ortiqcha gap ayni vazifani yaxshi tushunishga
xalaqit beradi. Tinglovchining ensasi qotadi. Qarorni izox qilish qisqa, aniq, konkret va lo‘nda
bo‘lishi kerak. Agar qaror katta xajmda bo‘lsa uni bir necha kichik qismlarga bo‘lib tushuntirish
maqsadga muvofiq bo‘ladi. Fikrni ifoda qilishda tushunarli tilda gapirish lozim. Maxsus ibora va
terminlarni ko‘p ishlatish ham foyda beravermaydi. Aniqlik, oddiylik, talabchanlik,
763
ResearchBib IF-2023: 11.01, ISSN: 3030-3753, Valume 1 Issue 10
xushmuomalik, til xamsuxanligi, qarorning mazmuni va shakli mosligi ifodalanishi lozim.
Pedagogik jarayonni boshqarishda tezkor qaror qabul qilish talab qilinadi, chunki vaziyat
omili o‘z ta’sir darajasiga egadir. Shu sababli, pedagogik qarorlarga qo‘yiladigan talablardan
quyidagilari juda muxim: Qaror ilmiy asoslangan bo‘lishi kerak.Tezislar bir biri bilan aloqador va
yaxdil bo‘lishi lozim.Huquq va javobgarlik doirasida bo‘lishi kerak.Aniq yo‘nalishga ega bo‘lishi
kerak.Vaqt bo‘yicha qisqa va aniq bo‘lishi lozim.Tezkor bo‘lishi kerak. Pedagogik faoliyat
manfaatlarini ximoya qilishga qaratilgan bo‘lishi kerak.Mavjud resurslarni inobatga olgan bo‘lishi
darkor.
REFERENCES
1.
Mirziyoev Sh.M. Erkin va farovon, demokratik O‘zbekicton davlatini birgalikda
barpo etamiz. – T: ”O‘zbekicton”. 2016.
2.
Mirziyoev Sh.M. Qonun uctuvorligi va incon manfaatlarini ta’minlash – yurt
taraqqiyoti va xalq farovonligining garovi. –T, ”O‘zbekicton”, 2017.
3.
Tadjixanov U, Caidov A. Xuquqiy madaniyat nazariyaci. 1-tom. O‘z. Rec. IIV
Akad. –T.: 1998.
4.
Guznov A.G, Pravo kak yavlenie kul’turi: Dic. ...kand. yurid. nauk. MGU im.
M.V. Lomonocova. - M.: 1994.
5.
M.Mirqosimov. Maktabni boshqarishning nazariy va pedagogic asoslari. T.2003
6.
Abdurahmonov Q.X., Xolmo‘minov Sh.R., Zokirova N.Q.. Personalni boshqarish:
Darslik. — T. „Sharq", 2008.
7.
Abduraxmonov Q.X., Xolmo‘minov Sh.R., Xayitov A.B., Akbarov
8.
A.M. “Personalni boshqarish”.Darslik. – T.: TDIU, 2012- 294 b.
Internet saytları;
1.
www.gov.uz – Ўзбекистон Ресапубликасининг давлат портали.
2.
www.mehnat.uz – Ўзбекистон Республикаси Меҳнат ва аҳолини ижтимоий муҳофаза
қилиш вазирлиги сайти.
3.
www.mineconomy.uz – Ўзбекистон Республикаси Иқтисодиёт вазирлигининг сайти.
4.
www.lex.uz – Ўзбекистон Республикаси Адлия вазирлигининг қонунчилик
ҳужжатлари сайти.
