764
ResearchBib IF-2023: 11.01, ISSN: 3030-3753, Valume 1 Issue 10
NUTQ VA TILNING RIVOJLANISHIDA LOGOPEDIYANING O‘RNI
Almardanova Zulfizar Beknazarovna
Xalqaro Innavatsion Universiteti o‘qituvchisi
https://doi.org/10.5281/zenodo.14531748
Annotatsiya.
Nutq va til rivojlanishi, insonning psixologik va jismoniy sog‘lig‘ining muhim
bir qismidir. Nutq orqali odamlar bir-birlari bilan fikr almashish, o‘zaro tushunish va
dunyoqarashni shakllantirish imkoniyatiga ega bo‘ladilar. Nutq va til rivojlanishining to‘g‘ri
yo‘lga qo‘yilishi, insonning mantiqiy fikrlash, kommunikativ qobiliyatlar, o‘zini ifodalashda
muvaffaqiyatga erishishining asosi hisoblanadi. Nutqning rivojlanishi murakkab jarayon bo‘lib,
bu jarayonning noto‘g‘ri yoki kechikkan rivojlanishi turli xil nutq va til muammolariga olib kelishi
mumkin. Bunday holatlarda logopediya yordamga keladi.
Kalit so‘zlar:
Nutq, til rivojlanishi, logopediya, kommunikativ, bolalar.
THE ROLE OF SPEECH THERAPY IN SPEECH AND LANGUAGE DEVELOPMENT
Abstract.
Speech and language development are an important part of a person's
psychological and physical health. Through speech, people have the opportunity to exchange ideas
with each other, to understand each other, and to form a worldview. The correct development of
speech and language is the basis for a person's logical thinking, communicative abilities, and
success in self-expression. Speech development is a complex process, and incorrect or delayed
development of this process can lead to various speech and language problems. In such cases,
speech therapy comes to the rescue.
Keywords:
Speech, language development, speech therapy, communicative, children.
РОЛЬ ЛОГОПЕДИКИ В РАЗВИТИИ РЕЧИ И ЯЗЫКА
Аннотация.
Речевое и языковое развитие является важной частью
психологического и физического здоровья человека. Посредством речи люди имеют
возможность обмениваться идеями друг с другом, понимать друг друга и формировать
мировоззрение. Правильное развитие речи и языка – основа логического мышления,
коммуникативных способностей человека, успеха в самовыражении. Речевое развитие –
сложный процесс, неправильное или запоздалое развитие этого процесса может привести
к различным речевым и языковым проблемам. В таких случаях на помощь приходит
логопед.
Ключевые слова:
Речь, речевое развитие, логопедия, коммуникативность, дети.
Logopediya — bu nutq va til rivojlanishining buzilishlarini tahlil qiluvchi, ularni tuzatish,
yaxshilash uchun maxsus texnikalar va metodlar ishlab chiqadigan fan va amaliyot sohasidir.
Logopediyaning o‘rni nutq va til rivojlanishida alohida ahamiyatga ega.
765
ResearchBib IF-2023: 11.01, ISSN: 3030-3753, Valume 1 Issue 10
Nutq va til rivojlanishi: umumiy tushuncha
Nutq va tilning rivojlanishi insonning erta bolalik davrida boshlanadi va butun hayoti
davomida davom etadi. Nutq bolada ongli ravishda o‘zlashtirilgan til tizimi orqali yuzaga keladi.
Bolaning nutq rivojlanishi, uning psixologik, jismoniy va ijtimoiy holatiga bog‘liq. Nutq va tilning
rivojlanishi bir nechta bosqichlardan o‘tadi.
Birinchi bosqich
(yangi tug‘ilgan chaqaloqdan 6 oygacha) — bu davrda bolalar
faqat ovoz chiqarishadi, lekin hech qanday ma'lumotli tilga ega bo‘lmaydilar. Bu davrda
chaqaloqning nutqi fiziologik rivojlanishga muvofiq bo‘ladi.
Ikkinchi bosqich
(6 oydan 1,5 yoshgacha) — bu davrda bolalar o‘z ehtiyojlarini
bildirish uchun turli xil tovushlar chiqaradilar. Ular so‘zlar va oddiy iboralarni o‘zlashtira
boshlaydilar.
Uchinchi bosqich
(1,5 yoshdan 3 yoshgacha) — bu davrda bolalar ko‘proq
so‘zlarni eshitishadi va ulardan mustaqil ravishda iboralar tuzishni o‘rganadilar. Bu davrda
grammatika va so‘z boyligini o‘rganish boshlanadi.
To‘rtinchi bosqich
(3 yoshdan 7 yoshgacha) — bu davrda tilning rivojlanishi
ancha tezlashadi. Bolalar murakkab grammatik qurilmalarni o‘zlashtirishadi va o‘z fikrlarini aniq
ifodalay olishadi.
Nutq va til rivojlanishining kechikishi yoki buzilishi bolalarda turli xil muammolarni
keltirib chiqarishi mumkin. Bu holatlar logopediya mutaxassislarining e'tiborini talab qiladi.
Logopediya: tushuncha va maqsadlar
Logopediya — bu nutq va tilning rivojlanishi, strukturasi va funksiyalaridagi buzilishlarni
tahlil qilish, diagnostika qilish va tuzatish bilan shug‘ullanuvchi ilmiy soha. Logopediya nafaqat
bolalar, balki kattalar uchun ham ahamiyatli hisoblanadi, chunki kattalarda ham turli xil nutq va
til muammolari uchraydi.
Logopediya quyidagi maqsadlarni amalga oshiradi:
1.
Nutq va til buzilishlarini aniqlash
: Logoped mutaxassislari bolalardagi yoki
kattalardagi nutq muammolarini tashxis qilishadi. Bu jarayonning asosiy bosqichi bo‘lib,
mutaxassislar maxsus testlar va usullar yordamida buzilishlarni aniqlaydilar.
2.
Muammolarni tuzatish
: Nutq va til buzilishlarini tuzatish uchun logopedlar
maxsus mashqlar va usullarni qo‘llaydilar. Bunga fonetik, leksik, grammatik va semantik
buzilishlarni tuzatish kiradi.
3.
Nutq rivojlanishiga yordam berish
: Logopediya bolalarning til rivojlanishini
kuzatib borish, ularni nutqni to‘g‘ri o‘zlashtirishga yordam berish uchun maxsus metodlarni
qo‘llashni o‘z ichiga oladi.
766
ResearchBib IF-2023: 11.01, ISSN: 3030-3753, Valume 1 Issue 10
4.
Reabilitatsiya va oldini olish
: Nutq va til buzilishlari oldini olish va ularni
davolash logopediyaning yana bir muhim jihati hisoblanadi.
Logopediya va nutq rivojlanishi: o‘zaro aloqalar
Logopediya, ayniqsa, bolalar uchun nutq va til rivojlanishini qo‘llab-quvvatlashda katta
ahamiyatga ega. Logopedlar bolalardagi nutq va til rivojlanishining kechikishini yoki
buzilishlarini aniqlash va tuzatish orqali ularning muvaffaqiyatli kommunikativ qobiliyatlarini
rivojlantiradilar.
Nutq rivojlanishida logopediyaning o‘rni quyidagi jihatlarda ko‘rinadi:
Fonetik rivojlanish
: Logopediya bolalardagi fonetik buzilishlarni tuzatishda
muhim rol o‘ynaydi. Fonetik buzilishlar so‘zlarni noto‘g‘ri talaffuz qilish, tovushlarni aralashtirib
aytish, tovushlarni o‘tkazib yuborish kabi muammolarni o‘z ichiga oladi. Logoped yordamida bola
bu tovushlarni to‘g‘ri talaffuz qilishni o‘rganadi.
Grammatik rivojlanish
: Bolalarning grammatika qoidalarini to‘g‘ri o‘zlashtirishi
ham logopediya yordamida rivojlantiriladi. Nutqdagi grammatik xatoliklar, jumlalarni noto‘g‘ri
tuzish, so‘zlarning moslashuvini bilmaslik kabi muammolarni tuzatish logopedning vazifasidir.
Leksik rivojlanish
: Leksik rivojlanish bolalarning so‘z boyligini oshirishni o‘z
ichiga oladi. Logopedlar bolaga yangi so‘zlarni o‘rganish, ularni to‘g‘ri ishlatish va jumlalar
tuzishda yordam beradi.
Kommunikativ qobiliyatlarni rivojlantirish
: Logopedlar bolaga nutqning asosiy
maqsadi — boshqa odamlar bilan fikr almashish ekanligini tushuntirishadi. Nutqning asosiy
funksiyalarini o‘zlashtirish, muloqotda o‘z fikrini aniq va ravon ifodalashga yordam berish
logopediya yordamida amalga oshiriladi.
Emotsional va psixologik rivojlanish
: Nutq va tilni o‘rganishda emotsional holat
muhim ahamiyatga ega. Nutqdagi muammolar bolada o‘ziga ishonchsizlik, ijtimoiy
muloqotlardan cheklanishga olib kelishi mumkin. Logopediya orqali bolaning nutqdagi
muammolari bartaraf etilib, uning o‘ziga bo‘lgan ishonchi va ijtimoiy faoliyati rivojlanadi.
Logopediya metodlari
Logopediya sohasida turli metodlar va texnikalar qo‘llaniladi. Har bir metod bolalarning
nutq rivojlanishining xususiyatlariga qarab tanlanadi. Ba'zi eng ko‘p ishlatiladigan logopediya
metodlari quyidagilardir:
1.
Artikulyatsion metod
: Bu metod orqali logoped bola bilan ishlashda, tovushlarni
to‘g‘ri talaffuz qilishga o‘rgatadi. Artikulatsion mashqlar yordamida bola tovushlarni aniq va
ravon talaffuz qilishni o‘rganadi.
767
ResearchBib IF-2023: 11.01, ISSN: 3030-3753, Valume 1 Issue 10
2.
Funktsional metod
: Bu metod orqali bolaning nutqini rivojlantirishda faqat fonetik
va grammatik jihatlar emas, balki tilning barcha funksiyalari, jumladan, kommunikativ
funktsiyalar ham hisobga olinadi.
3.
Psixologik-pedagogik metod
: Nutq va til buzilishlari ko‘pincha psixologik omillar
bilan bog‘liq. Shu bois, psixologik-pedagogik metodda bolalarning emotsional holati va uning
nutq rivojlanishiga ta'siri o‘rganiladi.
4.
O‘yin metodlari
: O‘yinlar orqali bolalar o‘z nutqini rivojlantiradilar. Logoped
o‘yinlar yordamida bolaning so‘z boyligini, fikrlash va muloqot qilish qobiliyatlarini oshirishga
yordam beradi.
Xulosa
Nutq va til rivojlanishi insonning barcha hayotiy faoliyatini shakllantiradi va rivojlantiradi.
Logopediya bu jarayonda muhim ahamiyatga ega, chunki u bolalardagi nutq va til buzilishlarini
aniqlash, davolash va oldini olishga yordam beradi. Logopedlarning yordami bilan bolalar nutq va
tilni to‘g‘ri o‘zlashtiradilar, bu esa ularning ijtimoiy va psixologik rivojlanishiga ijobiy ta'sir
ko‘rsatadi. Nutq va tilning rivojlanishida logopediya yordamida ko‘plab muammolarni bartaraf
etish mumkin, shu bilan birga, bolaning muvaffaqiyatli va o‘ziga ishonchli hayot kechirishiga
imkoniyat yaratiladi. Nutq va til rivojlanishiga logopediyaning o‘rni beqiyosdir, chunki bu soha
bolalar va kattalarning to‘g‘ri muloqot qilish, o‘zlarini ifodalashda muvaffaqiyatli bo‘lishlari
uchun zarurdir.
REFERENCES
1.
Shumakova, T.A. (2005). "Logopediya: Teoriya va amaliyot". — Bu kitobda logopediya
sohasining nazariy asoslari va amaliy usullari haqida to'liq ma'lumot berilgan.
2.
Abdullaeva, M. (2010). "Logopediya va nutqni rivojlantirish". — Bu asar logopediyaning
til rivojlanishidagi o'rni va nutqni rivojlantirishdagi ahamiyatini yoritadi.
3.
Svetlana, K. (2009). "Logopediya va nutq muammolari". — Kitobda logopediya orqali til
va nutqni tiklash usullari, turli kasalliklar va patologiyalarni davolashda foydalaniladigan
metodlar keltirilgan.
4.
Jalilova, A. (2016). "Tilni rivojlantirish va logopediya". — Bu ishda til rivojlanishining
psixologik va pedagogik jihatlari, shuningdek, logopediya yordami bilan tilni yaxshilash
usullari haqida so'z boradi.
