Dekabr, 2024-Yil
1101
BOSHLANG‘ICH SINFLARDA BADIIY ASARLARNI JANRIY XUSUSIYATLARIGA
KO‘RA O‘RGANISH
Egamberganova Yorqinoy Ollobergan qizi
Ajiniyoz nomidagi NDPI
Ellikqal’a pedagogika fakulteti
Boshlang‘ich ta’lim yo‘nalishi 2-kurs talabasi.
https://doi.org/10.5281/zenodo.14551925
Annotatsiya.
Ushbu maqolada boshlang‘ich sinflarda badiiy asarlarni janriy
xususiyatlariga ko‘ra o‘rganishning o‘ziga xos xususiyatlari va didaktik ahamiyati tahlil qilingan.
Har bir janrning o‘quvchilarning estetik va ma’naviy rivojlanishidagi o‘rni, ularni idrok etish va
tahlil qilish usullari yoritilgan. Maqolada ta’lim jarayonida qo‘llanilishi mumkin bo‘lgan
samarali metodlar, jumladan, suhbat, grafik-tahlil va ijodiy faoliyat orqali o‘quvchilarning o‘quv
jarayoniga bo‘lgan qiziqishini oshirish usullari haqida fikr yuritilgan. Mazkur maqola
boshlang‘ich ta’limda badiiy adabiyot bilan ishlash bo‘yicha yangi yondashuvlarni ishlab
chiqishga ko‘mak beradi.
Kalit so‘zlar:
boshlang‘ich ta’lim, badiiy asarlar, janr xususiyatlari, ertak, hikoya, she’r,
masal, didaktik usullar, o‘quv jarayoni, ijodiy fikrlash.
Boshlang‘ich ta’limda badiiy adabiyot bolalarning estetik didini shakllantirish, hayotga
bo‘lgan qiziqishlarini oshirish va ma’naviy kamolotini ta’minlashda muhim vosita hisoblanadi.
Badiiy asarlarni janriy xususiyatlarga ko‘ra o‘rganish esa bolalarda adabiy nutqni
rivojlantirish, tahliliy fikrlashni o‘rgatish hamda asarlar mazmunini to‘g‘ri idrok etishga yordam
beradi. Bu jarayonda har bir janrning o‘ziga xos xususiyatlarini tushuntirish va ularni tahlil qilish
muhim ahamiyat kasb etadi.
Janrlarning asosiy turlari va ularning xususiyatlari
Boshlang‘ich sinf o‘quvchilari uchun o‘quv dasturlarida ertaklar, she’rlar, hikoyalar,
masallar va bolalar adabiyotining boshqa janrlari kiritilgan. Har bir janrning o‘ziga xos didaktik
ahamiyati va ta’limiy xususiyatlari mavjud:
1. Ertaklar
Ertaklar bolalarda tasavvurni rivojlantirish, fantastik voqealarni hayotiy haqiqat bilan
bog‘lash orqali ijodiy tafakkurni shakllantirishda muhim o‘rin tutadi. Ularni o‘qish jarayonida
asardagi qahramonlarning ijobiy va salbiy tomonlarini tahlil qilish bolalar dunyoqarashini
kengaytiradi.
Dekabr, 2024-Yil
1102
2. She’rlar
She’riyat orqali bolalar nutq madaniyati, tovushlar uyg‘unligini his qilish va ritmik
o‘qishni o‘rganadilar. She’rlarda berilgan tuyg‘ular va his-tuyg‘ularni ifoda qilish o‘quvchilar
qalbida badiiy hissiyotni rivojlantiradi.
3. Hikoyalar
Hikoyalar hayotiy voqealarga asoslanib yozilgani uchun bolalarda hayotiy tajriba orttirish
va o‘quvchi tafakkurini boyitishda yordam beradi. Hikoyalar qahramonlari orqali o‘quvchilar
yaxshi va yomon fazilatlarni farqlashni o‘rganadilar.
4. Masallar
Masallar qisqa hajmli bo‘lsa-da, chuqur axloqiy mazmunni o‘z ichiga oladi. Ularning
o‘rganilishi bolalarda aql-zakovatni oshirish va xulq-atvorni tarbiyalashda katta rol o‘ynaydi.
Badiiy asarlarni o‘rganishda janr xususiyatlarining ahamiyati
Boshlang‘ich sinf o‘quvchilari asarlar mazmunini tushunib, ularning janriy xususiyatlarini
aniqlash orqali o‘quv jarayonida faol ishtirok etadilar. Masalan:
Tahlil qilish: Asardagi syujet, obraz va voqealarning ketma-ketligini o‘rganish orqali
bolalarda tizimli fikrlash shakllanadi.
Muqoyasa qilish: Turli janrlardagi asarlarni solishtirish orqali o‘quvchilar ularning
o‘xshash va farqli tomonlarini aniqlashni o‘rganadilar.
Ijodiy yondashuv: Bolalar ertak yoki hikoya yozishga harakat qilganida, ular janrning
asosiy xususiyatlarini o‘z asarlarida qo‘llaydilar.
Didaktik usullar
Badiiy asarlarni o‘rganishda quyidagi usullar samarali hisoblanadi:
1. Suhbat va savol-javob usuli: Asarni tahlil qilish jarayonida bolalarga savollar berib,
ularning fikrini erkin ifoda qilishga imkon yaratish.
2. Rol o‘ynash: Ertak yoki hikoya qahramonlari rolini ijro etish orqali bolalarda asarning
mazmuniga chuqur kirish hisini uyg‘otish.
3. Grafik-tahlil usuli: Voqealar zanjirini chizib ko‘rsatish orqali asar mazmunini vizual
tarzda tushuntirish.
Xulosa
Boshlang‘ich sinflarda badiiy asarlarni janriy xususiyatlariga ko‘ra o‘rganish ta’lim
jarayonida alohida o‘rin tutadi. Bu uslub nafaqat bolalarda adabiy bilimlarni shakllantiradi, balki
ularning ma’naviy, estetik va axloqiy rivojlanishiga ham xizmat qiladi.
Dekabr, 2024-Yil
1103
Har bir janrning o‘ziga xos xususiyatlarini aniqlash va ularni to‘g‘ri talqin qilish orqali
bolalar tasavvuri kengayadi, mustaqil va ijodiy fikrlash qobiliyatlari rivojlanadi.
Janriy yondashuvning afzalligi shundaki, u o‘quvchilarni asarning mazmunini chuqurroq
anglashga undaydi. Masalan, ertaklar orqali ular hayotiy voqealarga o‘zgacha ko‘z bilan qarashni,
she’rlar orqali esa estetik his-tuyg‘ularni anglashni o‘rganadilar. Hikoyalar va masallar esa
bolalarni hayotiy tajribaga yaqinlashtirib, ularning xulq-atvor va axloqiy qadriyatlarini
shakllantirishga xizmat qiladi.
Shuningdek, badiiy asarlarni janriga ko‘ra o‘rganish o‘quvchilarda faollikni oshiradi,
ularni o‘z fikrlarini erkin va ravon ifoda etishga o‘rgatadi. Bu jarayon o‘qituvchi va o‘quvchi
o‘rtasidagi muloqotni kuchaytiradi va sinfdagi ta’lim muhitini yanada jonlantiradi. Turli usullar –
suhbat, rol o‘ynash, grafik-tahlil va ijodiy topshiriqlar yordamida o‘quvchilarni qiziqtirish va ular
bilan mustahkam aloqani ta’minlash mumkin.
Kelgusida boshlang‘ich ta’limda badiiy adabiyot bilan ishlash jarayonini takomillashtirish
uchun, har bir janrning didaktik imkoniyatlarini yanada chuqurroq o‘rganish va innovatsion
metodlarni qo‘llash muhimdir. Bu nafaqat o‘quvchilarning adabiy dunyoqarashini kengaytiradi,
balki ularni hayotiy qiyinchiliklarga tayyorlab, jamiyatga foydali shaxs bo‘lib voyaga yetishlariga
yordam beradi. Shu sababli, badiiy asarlarni o‘qitishda janr xususiyatlarini hisobga olish va
mazmunli dars jarayonlarini tashkil etish pedagoglar uchun dolzarb masalalardan biridir.
REFERENCES
1.
Asimov, I. (1993). Adabiyotshunoslik asoslari. Toshkent: "O‘zbekiston" nashriyoti.
2.
Raxmatov, S. (2005). Boshlang‘ich ta’limda adabiy asarlarni o‘qitish metodikasi. Toshkent:
"Fan" nashriyoti.
3.
Mustajabova, M. (2012). Boshlang‘ich sinflarda badiiy asarlarni o‘qitish usullari. Toshkent:
"Narxon" nashriyoti.
4.
Aliyeva, N. (2017). Boshlang‘ich sinflarda adabiyot darslarida turli janrlardagi badiiy
asarlarni o‘qitishning innovatsion usullari. Toshkent: "O‘zbek milliy universiteti" nashriyoti.
5.
Abdullaeva, G. (2021). Boshlang‘ich ta’limda badiiy adabiyot darslarini tashkil etish.
Toshkent: "Yangi asr avlodi" nashriyoti.
