Dekabr, 2024-Yil
1110
BALAND BINOLARNING ICHKI SUV TA'MINOTI TIZIMLARINI
LOYIHALASHTIRISHGA ZAMONAVIY YONDASHUV
Seytimbetov Allayar Mınsızbay-ulı
Berdaq nomidagi Qoraqalpoq davlat universiteti o’qituvchisi
Zamatdinova Guljamila Ziuatdinovna
Berdaq nomidagi Qoraqalpoq davlat universiteti magistranti
https://doi.org/10.5281/zenodo.14551951
Annotatsiya.
Maqolada
baland
binolarning
ichki
suv
ta'minoti
tizimlarini
loyihalashtirishga zamonaviy yondashuv muhokama qilinadi. Bugungi kunda yirik shaharlarda
baland binolar qurilishi jadal rivojlanmoqda. Bu baland binolarda qulay yashash sharoitini
ta'minlash uchun ichki suv ta'minoti tizimlarini loyihalashtirishga maxsus yondashuvni ishlab
chiqishni talab qiladi. Ichki suv ta'minoti tizimlarining yuqori ishonchliligini ta'minlash,
muhandislik tizimlarini kapital ta'mirlashga xarajatlarni kamaytirish, shuningdek, turli xil
avariyalarning oldini olish taklif etilmoqda. Binolarni avtomatlashtirish tizimlarini joriy etish suv
iste'molini sezilarli darajada kamaytirishga va suvni tejashga imkon beradi.
Kalit so‘zlar:
baland bino, qurilish, ichki ta’minoti, suv tarqatish asbobi, suv ta’minotining
aylanma tizimi, suvni tejash, binolarni avtomatlashtirish.
Suv iste'molini bir kishiga sutkasiga 120 litr bilan cheklash, yomgʻir suvlaridan turli
xoʻjalik maqsadlarida foydalanish, shuningdek, suv ta'minotining aylanma tizimlarini qoʻllash
maqsadga muvofiq boʻlib qolmoqda.
Yurtimizning yirik megapolislarining jadal rivojlanishi tufayli baland binolar qurilishi
faollashdi. Masalan, poytaxtimiz Toshkent shahrida 50 qavatdan yuqori binolar qurilishi boshlandi
va bunday qurilishlar yildan yilga oddiy holatga aylanip bormoqda.
Baland binolar anchadan beri nafaqat arxitektorlar, balki muhandislarni ham qiziqtiradi,
chunki ular avval loyihalashtirishda uchramagan masalalarni hal etishni talab qiladi. Bu muayyan
masalalarni koʻtarishga va keyin ularga javob topishga, ularni loyihalashtirish amaliyotiga joriy
etishga majbur qiladi.
Yirik megapolislar uchun baland binolar qurilishining rivojlanishi muqarrar, chunki
binolar qurish uchun er maydonlarining narxi keskin oshib bormoqda. Shu sababli bu masalani
binolarning qavatliligini oshirish orqali hal etishga toʻgʻri kelmoqda.
Bundan tashqari, baland binolar, masalan, shifokorlar va psixologlar kabi boshqa
mutaxassislar muhokamasining faol ob'ekti hisoblanadi.
Dekabr, 2024-Yil
1111
Baland binolarda sodir boʻlayotgan jarayonlar insonga turli xil ta'sir koʻrsatishi mumkin.
Sifatli yashash muhitini yaratish uchun ularni oʻrganish zarur.
Bugungi kunda baland binolar oʻz tomlari ostida koʻplab turli ob'ektlarni jamlab, ularga
nafaqat turar joy binolari, balki doʻkonlar, jamoat ovqatlanish ob'ektlari va h.k. kiradi. Bu baland
binolarni barcha iste'molchilarning talablarini qondiradigan qulay sharoitlar yaratish kerak boʻlgan
universal ob'ektlar deb atashga imkon beradi.
Baland binoning ichki suv ta'minoti tizimi quyidagi talablarga javob bergan holda
loyihalashtirilishi kerak:
- Tizimning uzoq muddat ishlash qobiliyati (nosozlik parametrlari paydo boʻlishiga qadar
kamida 50 yil ishlashi);
- tizimda suv sizishi va avariyalar yuz berganda iste'molchilar mol-mulkining saqlanishini
kafolatlash;
– Ob'ektda yuqori darajada yongʻin xavfsizligini ta'minlash;
– Suv ta'minotining aylanma tizimlaridan faol foydalanish;
– Binolarni avtomatlashtirish tizimini joriy etish;
– Iste'molchilarga suvni zaxira suv ta'minoti manbalari orqali etkazib berishni ta'minlash;
– Binoning suv iste'moli darajasini pasaytirish;
– Yomgʻir suvlaridan turli maqsadlarda foydalanish tizimlarini ishlab chiqish va qoʻllash.
Tizimning uzoq muddat ishlash qobiliyati deganda, uskunalarning toʻliq eskirishi
natijasida toʻliq ishdan chiqish holati yuz bergunga qadar tizimning uzluksiz ishlashi tushuniladi.
Bu erda sifatli uskunalarni qoʻllash, shuningdek, ularni ishlatish reglamentiga muvofiq
ta'mirlash maqsadga muvofiq boʻladi. Bu uskunalarning erta buzilishining oldini olish imkonini
beradi.
Tizimda suvning sizib chiqishi va avariyalar yuz berganda iste'molchilar mulkining
saqlanishini kafolatlash har bir baland binoda ta'minlanishi zarur boʻlgan muhim mezondir. Shu
sababli, har bir turar-joy xonasida suvning sizib chiqishiga qarshi kurashish tizimini loyihalash
tavsiya etiladi. Favqulodda holat yuz berganda, tizim suvning sizib chiqishini aniqlaydi va
vodoprovod ustunidan turar-joyga suv kelishini majburiy ravishda toʻxtatadi. Hozirgi kunda
bozorda bunday tizimlar koʻplab mavjud, biroq ular foydalanuvchilarning xohishiga koʻra
oʻrnatilmoqda. Bu holatda ularni xonadonga kirishda suv iste'molini hisobga olish asboblari (suv
hisoblagichlari) bilan birgalikda majburiy oʻrnatish haqida soʻz yuritish lozim.
Dekabr, 2024-Yil
1112
Bundan tashqari, suvning sizib chiqishiga qarshi kurashish asboblarining ishlashi,
berilayotgan suvning sifatiga, shuningdek, foydalanish yoʻriqnomasiga muvofiq ular bilan
bajarilishi kerak boʻlgan ekspluatasion harakatlarga juda bogʻliq.
Baland qavatli binolardan evakuasiya qilish ma'lum qiyinchiliklar bilan bogʻliq boʻlib,
favqulodda vaziyatlar yuz berganda bu jarayon yanada murakkablashishi mumkin. Shu sababli,
yongʻinning oldini olish, mol-mulk va eng muhimi, inson hayotini saqlab qolish uchun yongʻinga
qarshi suv ta'minoti muhandislik tizimlariga katta umid bogʻlanmoqda.
Yongʻinga qarshi suv ta'minoti tizimi binoga suv berish tizimi oʻchib qolgan taqdirda
zaxira suv zaxirasiga ega boʻlgan suv omborlari bilan loyihalashtiriladi. Ishonchliligini oshirish
uchun suvni uzilishlarsiz berish uchun halqaviy magistral loyihalashtirilishi kerak. Kirish joylari
soni hisob-kitoblar asosida aniqlanadi, ammo kamida uchta boʻlishi kerak. Ularni binoning turli
qismlariga joylashtirish maqsadga muvofiq.
Shift boʻylab quvurlar tarmogʻi oʻtkaziladi, ulardan yongʻin chiqqan taqdirda ochilib, oʻtga
suv sepadigan sprinklerlar chiqadi. Sprinklerlar ishga tushganidan keyin suvni yigʻish uchun har
bir xonaning devorlari boʻylab loyihalashtirilgan maxsus lotoklardan foydalaniladi. Yuqoridan
ular dekorativ panjara bilan yopiladi. Suv nishablik boʻylab kanalizasiya stoyagiga ulanadigan trap
tomon harakatlanadi.
Suv ta'minotining aylanma tizimlari bino ichida sodir boʻladigan turli jarayonlarda suvdan
bir necha marta foydalanish imkonini beradi. Maxsus kombinasiyalangan suv tarqatish asboblari
va oqova suvlarni qabul qiluvchilarini, masalan, unutazaning yuvish bochkisiga integrasiya
qilingan rakovinani qoʻllash maqsadga muvofiq echim boʻlib qolmoqda. izim quyidagicha
ishlaydi: foydalanuvchi qoʻllarini aralashtirgichdan oqayotgan suv bilan yuvadi. Hosil boʻlgan
oqova suvlar qoʻl yuvgichga tushadi. Suv toʻlib ketishining oldini olish uchun yuvish bakida toshib
ketish tizimi mavjud boʻlib, u orqali ortiqcha suv oqizish quvuri orqali kanalizasiya tizimiga
yoʻnaltiriladi. Shunday qilib, qoʻl yuvishdan keyingi oqova suvlar qayta ishlatiladi va toʻgʻridan-
toʻgʻri unitaz idishidagi iflosliklarni yuvib ketishga sarflanadi. Bu suv tejashda barqaror natijaga
erishish imkonini beradi. Bu suvni tejash boʻyicha barqaror samaraga erishish imkonini beradi.
Binolarni avtomatlashtirish tizimi ichki suv ta'minoti tizimlaridan foydalanishni sezilarli
darajada engillashtirish, infeksiyalar yuqishi ehtimolini pasaytirish, shuningdek, belgilangan suv
tejamkorligiga erishish imkonini beradi [2-3]. Buning uchun korpusga oʻrnatilgan fotoelementdan
yonib-oʻchadigan kontaktsiz aralashtirgichlardan faol foydalanish taklif etiladi.
Dekabr, 2024-Yil
1113
Bu yuqori texnologiyali asboblar turli adabiyotlarda yaxshi yoritilgan va baland binoning
ichki suv ta'minoti tizimidan suvdan foydalanish qulayligini hisobga olmagan holda suv iste'molini
kamaytirish imkonini beradi [4-6].
Muallifning fikricha, har qanday baland binolar nafaqat shahar suv ta'minoti tizimlariga
ulangan boʻlishi, balki shahar muhandislik tizimlarida avariya yuz bergan taqdirda iste'molchiga
suv berish uchun oʻz jihozlarida zaxira manbasiga ega boʻlishi kerak. Bu erda quduqlar haqida gap
boradi, ularning soni hisob-kitoblar asosida aniqlanadi. Baland binoga tutash hududda sanitariya
himoya zonasini hisobga olgan holda qoʻshimcha ravishda suv olish tuguni yaratiladi. Baland
binoni loyihalashtirishdan oldin zaxira suv ta'minoti maqsadida qurilish yaqinidagi suv
gorizontindan foydalanish imkoniyatini tekshirish uchun turli muhandislik izlanishlarini oʻtkazish
maqsadga muvofiqdir.
Bugungi kunda yirik shaharlarda suv iste'moli darajasi oʻtgan yillarga nisbatan sezilarli
darajada pasaygan va oʻrtacha sutkasiga 195-230 litrni tashkil etadi. [] Bu shahar suv ta'minoti
korxonalari tomonidan suv oʻlchagichlarni oʻrnatish orqali iste'molchilar tomonidan suvni tejashni
targʻib qilish, shuningdek, zamonaviy suv tarqatish asboblaridan – kir yuvish va idish yuvish
mashinalari, shuningdek, yangi turdagi aralashtirgichlardan foydalanish orqali mumkin boʻldi.
Biroq, bu suv iste'moli hajmi hatto bugungi kun mezonlariga koʻra yuqori ekanini aytish
kerak [7-8]. Hozirgi asosiy vazifa shu koʻrsatkichni bir kishiga sutkasiga 120 litr darajasiga
tushirishdan iborat. Bu ichki va shahar suv ta'minoti tizimlarida suvni toʻliq hajmda ishlatish va
barqaror suv tejashga erishish imkonini beradi.
Yomgʻir suvlaridan foydalanish istiqbollidir va suv ta'minoti sohasidagi xorijiy
mutaxassislar tomonidan yaxshi natijalarni koʻrsatmoqda [9]. Bunday tizimlar yomgʻir suvini
rezervuarlarda toʻplash va binoning turli ehtiyojlari uchun foydalanishga, zarurat boʻlganda esa
mahalliy tozalash inshootlarida qoʻshimcha tozalashga imkon beradi. Bunday echim
markazlashgan suv ta'minoti tizimidan suvni sezilarli darajada tejashga, shuningdek, suv iste'moli
darajasini pasaytirishga imkon beradi.
Xulosa qilib shuni aytish mumkinki, mazkur maqolada taklif etilgan echimlar baland
binolarning ichki suv ta'minoti tizimini suvni tejash boʻyicha zamonaviy tendensiyalarni hisobga
olgan holda loyihalashtirishga, shuningdek, baland binolar qurilishi ob'ektlarida qulay yashash
muhitini yaratishga imkon beradi.
Dekabr, 2024-Yil
1114
REFERENCES
1.
В.Б. Викулина. Современный подход к проектированию систем внутреннего
водоснабжения высотных зданий. Системные технологии 1 (№38) 2021
2.
SHNK 2.04.02-19 “Suv ta’minoti Tashqi tarmoqlar va inshootlar” O’zbekistan Respublikasi
qurilish vazirligi T-2019. 5-b
3.
Исаев В.Н., Нечитаева В.А. Энергоресурсосбережение в системах водоснабжения //
Водоснабжение и канализация. 2010. № 4. С. 88-91.
4.
Чистякова А.В., Чухин В.А., Андрианов А.П. Автоматизация инженерных систем
зданий. Системы водоснабжения // Водоочистка. Водоподготовка. Водоснабжение.
2016. № 1 (97). С. 48-54.
5.
Кедров В.С., Исаев В.Н., Орлов В.А., Пальгунов П.П., Сомов М.А., Чухин В.А.
Водоснабжение и водоотведение: Учебник для вузов. — М.: Стройиздат, 2002. — 335
с.
6.
Ким А.Н., Михайлов А.В. Очистка поверхностного стока с урбанизированных
территорий на локальных пассивных системах // Вода и экология: проблемы и
решения. 2017. № 4 (72). С. 40-52.
7.
G.K Abdiganieva., Z.T.Turlıbaev. Kanalizaciya ham aqaba suwlardı tazalaw.
Қарақалпақстан баспасы – 2020. Оқыў қолланба. 9,5- б.т.
8.
Z.T.Turlıbaev. Use of soldiers in wastewater treatment. Science and Education in
Karakalpakstan. 2024 №1/2 ISSN 2181-9203
9.
Kurbanbaev S., Turlıbaev Z.T. Technical justification of the application of double
regulation of ground water level (sub-irrigation) in the conditions of the republic of
Karakalpakstan. for taking part in the II International Scientific Conference «Construction
Mechanics, Hydraulics and Water Resources Engineering» (CONMECHYDRO-2021), held
on April 1-3, 2021 in Tashkent
