ISSN:
2181-3906
2024
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 3 / ISSUE 12 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
700
IV-VIII АСРЛАРДА ЧАҒОНИЁНДА СИЁСИЙ ВА ИЖТИМОИЙ-ИҚТИСОДИЙ
ҲАЁТ
М.Э.Эргашев
Термиз давлат унверситети
жаҳон тарихи кафедраси в.б. доценти. т.ф.б.ф.д. (PhD)
https://doi.org/10.5281/zenodo.14552651
Аннотация
. Ушбу мақолада илк ўрта аср давлатчилги бўлмиш Чағаниёнинг
ижтимоий-сиёсий ҳолати ва иқтисодий ҳолати ёритилган. Чағониён қулай табиий-
географик ҳудудда жойлашиш билан бирга, бой вилоят ҳам эди. Шу сабаб ўрта асрлар
даври манбаларида Чағониён давлатининг маъмурий-бошқарув тизими, ижтимоий-сиёсий
аҳволи, унинг қўшни мамлакатлар билан олиб борган элчилик ва савдо-сотиқ
муносабатлари ҳақида кўпгина маълумотларни учратиш мумкин.
Калит сўзлар:
Нақши Рустам, Кушонлар, Эфталийлар, Шопур I, Кушоншаҳр,
Варахран I, Термиз, Кидоло, Тохаристон.
POLITICAL AND SOCIO-ECONOMIC LIFE IN CHAGANIAN IN THE 4TH-
8TH CENTURIES
Abstract.
This article examines the socio-political and economic situation of Chaganian,
the first medieval state. Chaganian was located in a favorable natural and geographical area, and
was also a rich province. Therefore, in medieval sources, one can find a lot of information about
the administrative and management system of the Chaganian state, its socio-political situation, its
diplomatic and trade relations with neighboring countries
Keywords:
Nakshi Rustam, Kushans, Hephthalites, Shapur I, Kushanshahr, Varahran I,
Termez, Kidolo, Tokharistan.
ПОЛИТИЧЕСКАЯ И СОЦИАЛЬНО-ЭКОНОМИЧЕСКАЯ ЖИЗНЬ
ЧАГАНИАНА В IV-VIII ВЕКАХ.
Аннотация.
В статье описывается общественно-политическое и экономическое
положение государства Чагания в эпоху раннего средневековья. Чаганиян был богатым
регионом, к тому же располагался в благоприятной природно-географической зоне. По
этой причине в источниках средневекового периода можно найти много сведений об
административной и системе управления Чаганского государства, общественно-
политическом положении, его посольстве и торговых связях с соседними странами.
Ключевые слова:
Накши Рустам, кушаны, эфталиты, Шапур I, Кушаншехр,
Варахран I, Термиз, Кидоло, Тохаристан.
Чағониён қулай табиий-географик ҳудудда жойлашиш билан бирга, бой вилоят ҳам
эди. Шу сабаб ўрта асрлар даври манбаларида Чағониён давлатининг маъмурий-бошқарув
тизими, ижтимоий-сиёсий аҳволи, унинг қўшни мамлакатлар билан олиб борган элчилик ва
савдо-сотиқ муносабатлари ҳақида кўпгина маълумотларни учратиш мумкин. Бизга қадар
етиб келган ёзма хабарлар билан бир қаторда археологик маълумотлар ҳам Чағониённинг
ўрта асрлар давридаги ижтимоий-сиёсий ва маданий ҳаёти ҳақидаги тасаввурларимизни
бойитишга хизмат қилади.
ISSN:
2181-3906
2024
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 3 / ISSUE 12 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
701
Милодий III аср ўрталарида Кушонлар империяси оғир ижтимоий-сиёсий инқирозга
дуч келди. Бир томондан, мамлакатдаги ички низолар давлатни кучсизлантириб қўйган
бўлса, иккинчи томондан, сосонийлар Эрони ўз тазйиқини тобора кучайтириб бормоқда
эди. Охир-оқибат сосонийларнинг қўли баланд келди. 262 йилда Шопур I нинг Нақши
Рустамдаги Кааба-йе Зардуштда ёздирган ғалаба битигида Кушоншаҳрдан то Пешоваргача,
Турон, Кеш, Сўғд ва Шошистон ўлкалари босиб олинганлиги қайд этилади
1
.
Сосонийларнинг ҳарбий юришлари Шимолий Бақтрияга ҳам салбий таъсир
кўрсатди. Жумладан, Термиздаги Қоратепа будда ибодатхонаси инқирозига
сосонийларнинг босқини сабаб бўлиши мумкин. Чунки, қазишмалар вақтида ибодатхона
ҳовлиларидан биридаги токчада, шошилинч тарзда хом ғиштдан қурилган оташкада
топилган, унинг ўрнида илгари маҳобатли будда ҳайкали бўлган. Бу ерда буддавийлик
ибодатхонасини зардуштийлик ибодатхонасига айлантириш ҳаракатлари кузатилади
2
.
Шунга ўхшаш ҳолат Чағониён шаҳарларида ҳам рўй берган. Холчаён ва Далварзинтепа
сингари шаҳарларда тушкунлик аломатлари сезилади.
Босиб олинган ерларда сосонийларга қарам Кушоншаҳр (Кушон шоҳлиги) ташкил
этилган. Унинг таркибига Чағониён ерлари ҳам кирган. Кушоншаҳрнинг асосий ерлари
Тохаристонда бўлиб, Термиздан то Пешоваргача бўлган ҳудудларни ўз ичига олган эди.
Вилоятни кушон-сосоний ҳукмдорлар бошқаришган. Ўрта Осиёдан ўтувчи барча савдо
йўлларини назорат қилиш кушон-сосоний ҳокимлари бўйнига юкланган эди. Балхнинг
ўзида сосоний подшолари – Варахран I (273-276) ва Нарс (293-302) тангалари зарб
қилинган
3
. Шу билан бирга, кушон-сосоний ҳокимларга олтин ва мис тангалар зарб қилиш
ҳуқуқи берилган. Улар ўз пулларини кушонлар стандарти асосида зарб қилишган. Негаки,
Ҳиндистон билан савдо алоқалари мустаҳкам бўлиб, у ерда ҳали кушонлар давридаги танга
зарб қилиш анъаналари ўз аҳамиятини йўқотмаган эди
4
.
Археологик манбалар ва нумизматик материалларга қараганда, Бақтрия-
Тохаристонда сосонийлар ҳукмронлиги мустаҳкам бўлмаган
5
. Сосоний тангаларининг зарб
қилиниши мунтазам давом этмаган. IV аср ўрталарига келиб, шимолдан келган кўчманчи
кидарий қабилалари сосонийларнинг Бақтрия-Тохаристондаги ҳукмронлигига чек қўяди
6
.
Жумладан, хитой йилномаси «Бей-ши»да хабар қилинишича, юэчжилар ҳукмдори
жужанлар ҳужумидан безор бўлиб, ўз саройини Боло (Балх) шаҳрига кўчиради. Шундан
сўнг довюрак юэчжи ҳукмдори Цидоло (Jiduoluo) ўз қўшинлари билан катта тоғлардан
ўтиб, Шимолий Ҳиндистонга ҳужум қилди ва Гантолодан шимолдаги бешта давлатни ўзига
бўйсундирди. «Бей-ши»даги бошқа маълумотда ёзилишича, Катта юэчжи ҳукмдори Кидолу
1
Third Century Iran Sapor and Kartir. By Martin Sprengling. Prepared and distributed at the Oriental institute
university of Chikago. Chikago, 1953. –P. 7, 14.
2
Ставиский Б.Я. Кушанская Бактрия. –Б.176.
3
Nikitin A.B.
Notes on the Chronology of the Kushano-Sasanian Kingdom // Coins, Art and Chronology. Wien,
1999. –P. 259-263.
4
Brunner Christopher. Geographical and Administrative divisions: Settlements and Economy //
Cambridge University Press. 1983. –P. 770.
5
Завьялов В.А. Кушаншахр при сасанидах. По материалам раскопок на городище Зартепа. СПб: Факультет
филологии и искусств СПбГУ, 2008. –С.152.
6
Brunner Christopher. Geographical and Administrative divisions: Settlements and Economy. –P. 770.
ISSN:
2181-3906
2024
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 3 / ISSUE 12 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
702
хуннлар томонидан қувилиб, ғарбга кетишга мажбур бўлгач, ўз қароргоҳини ўғлига
топширади. Шундан сўнг бу мулклик Кичик юэчжи номини олган
7
.
Нумизматик маълумотларга кўра, Ҳиндикушдан жанубдаги ҳудудларда брахми
тилидаги «Кидара кушана ша» сўзлари ёзилган тангалар топилган. Бу тангалар 390-430
йиллар оралиғида чиқарилган. Хитойча Jiduoluo сўзи Ki-da-ra деб талқин қилинади
8
. Хитой
йилномаларидаги Кидоло билан тангаларда битилган Кидара айнан бир одамга тегишли
бўлган
9
. Бу эса кидарийларнинг кушонларга қардош эл эканлигини кўрсатади.
Гумилевнинг ёзишича, 418-419-йилларда жужанлар Тарбағатойда яшаган хуннлар
билан юэчжиларнинг қолдиқларининг тор-мор келтиришгач, улар жанубга силжиб, Боло
шаҳрини эгаллайдилар. Бу ерда улар Эрон сосонийлари ва эфталийлар билан
тўқнашишган
10
. Кидаранинг сафдошлари – кидарийлар тарихда этник номлари билан эмас,
балки ўз йўлбошчисининг номи билан аталиб қолган
11
.
Шуни таъкидлаш жоизки, қадимги Бақтрия-Дахя ўлкаси милодий 383 йилдан
бошлаб хитой йилномаларида Тухоло-Тохаристон деб атала бошланган
12
. Унгача бу юрт
Катта Юэчжи хонадони мулклиги номи билан аталар эди. Шу боис кўпчилик тадқиқотчилар
юнон манбаларидаги тохарларни хитой йилномаларида қайд этилган юэчжилар билан
айнан бир деб билмоқдалар. Тохаристон
– «тохарлар юрти» демакдир.
Тохаристон – географик жиҳатдан шимолда Ҳисор тоғларидан то жанубга
Ҳиндикуш тоғларигача, шарқда Помир тоғларидан ғарбда Мурғоб дарёсигача бўлган ҳудуд
бўлиб, қадимги Бақтрия ерларига тўғри келади.
Милодий V аср ўрталарига қадар кидарийлар ва сосонийлар ўртасида шиддатли
курашлар олиб борилди. Бу курашда сосонийларнинг қўли баланд келди. Аммо улар
Тохаристон ерларида узоқ қолишмади. Сиёсий майдонга эфталийлар чиқиб келишди. Улар
456 йилда Хитойга элчи юборишди. Сосонийлар билан бўлган курашда ғолиб чиқиб,
Эронга жуда катта миқдорда ўлпон тўлашга мажбур қилишди.
Истилочилик юришлари натижада V асрнинг иккинчи ярми ва VI асрнинг бошларига
келиб Ўрта Осиё, Шарқий Туркистон, Шарқий Эрон, Шимолий Ҳиндистон ва ҳозирги
Афғонистон ерларини ўз ичига олган қудратли Эфталийлар давлати шаклланади. Унинг
майдони кушонлар давлатидан кўра анча катта бўлса-да, сиёсий жиҳатдан унча мустаҳкам
эмас эди. Шунга қарамай, бу давлат Ўрта Осиё ва бошқа шарқ давлатлари тарихида муҳим
роль ўйнади. Эфталийлар қарийб 200 йилдан ортиқроқ вақт мобайнида давом этиб
келаётган сосонийлар Эрони тажовузига нафақат чек қўйди, балки уларни бутунлай
мағлубиятга учратди. Муҳими, эфталийлар, Кушон ва Қанғ давлатлари инқирозидан сўнг
юзага келган тарқоқликка чек қўйиб, Ўрта Осиёни ягона давлатга бирлаштира олдилар.
Милодий VI асрдан бошлаб Чағониённинг иқтисодий-сиёсий маркази ҳозирги Денов
7
Бичурин И. Том II, -С. 264-266.
8
Kuwayama S. Across the Hindukush of the First Millennium. Kyoto: Institute for Research in Humanities, 2002. –
P.128.
9
Гафуров Б. Таджики. Том I. –С. 245.
10
Гумилев Л.Н. Эфталиты-горцы или степняки.
«Вестник древней истории», 1967, № 3. –С.
93- 94.
11
Гумилев Л.Н. Қадимги турклар. –Тошкент: Фан, 2007. –Б. 18.
12
Литвинский Б.А., Соловьев В.В. Средневековая культура Тохаристана (В свете раскопок в Вахшской
долине). Москва: Наука, 1985. –С. 119.
ISSN:
2181-3906
2024
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 3 / ISSUE 12 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
703
шаҳридан 6 км жануби-шарқда, Қизилсувнинг Сурхондарёга қуйилиш жойидаги Будрач
шаҳрига ўтди. Шаҳар милоддан аввалги I асрдан то милодий XVI асрга қадар мавжуд
бўлган
13
.
Чағониён – эфталийлар давлатининг йирик вилоятларидан бири бўлган. Бу ўлкани
«чағонхудот» (
Čɑγān-Xuδāh
) унвонига эга ҳукмдор бошқарган
14
. Чағонхудотлар томонидан
тангалар зарб қилиш йўлга қўйилган. Жумладан, Будрачдан сосоний подшолари Пероз ва
Хисров I нинг кумуш тангалари билан бирга чағонхудотларнинг мис тангалари ҳам
топилган
15
. Бундан ташқари, Пероз тангаларига тақлидан ясалган эфталий тангалари
Хайрободтепа, Холчаён ва Далварзинтепадан ҳам учрайди
16
. Чағониёндан топилган
эфталий тангаларида подшо унвони – χδηο ҳам келтирилган бўлиб, бу сўз қадимги бақтрча
«ҳукмдор» деган маънони англатади
17
.
VI аср ўрталарида Ўрта Осиёдаги сиёсий вазият кескинлашади. Эфталийлар
давлати шимолдан Турк ҳоқонлиги, жанубдан сосонийлар Эрони билан курашишга мажбур
бўлди. Ушбу воқеалар муносабати билан Абулқосим Фирдавсий шундай деб ёзади:
Чағониён, Шикнон, Чин ва Вахр [шоҳларининг] ҳеч бири бу душманликка алоқадор
эмасди
18
.
Абу Ханифа ад-Динаварийнинг маълумотига кўра, сосоний Хисрав I эфталийлар
юртига қўшин юбориб, Тохаристон, Забулистон, Қобулистон ва Чағониённи забт этган.
Турк ҳоқони Синжибу эса қўшини билан Чоч, Фарғона, Самарқанд, Кеш, Насафни эгаллаб,
Бухорога қадар борган
19
. Фирдавсийнинг ёзишича, урушлар натижасида, Чоч, Парак,
Самарқанд ва Сўғддаги кўпгина ерлар хонавайрон бўлиб, бойқушлар маконига айланган.
Чағониён, Вами, Хутталён ва Балх учун қора ва аччиқ кунлар бошланган
20
.
Бухоро остонасида бўлган ҳал қилувчи жангда эфталийлар ҳукмдори Гатифар ҳалок
бўлади. Мағлубиятга учраган эфталийлар жануб томон чекиниб, Чағониён ҳокими
Фаганишни ҳукмдор қилиб сайлашади. Шу орада Хисров I юриш қилади. Фаганиш унинг
ҳокимиятини тан олади. Эрон билан Турк ҳоқонлиги ўртасида музокаралар ўтказилади.
Музокаралар натижасида мағлуб этилган эфталийларнинг ерлари иттифоқчилар ўртасида
бўлиб олинади. Унга кўра, Тохаристон, Забулистон, Кобулистон ва Чағониён ўлкалари
Хисровга, Шош, Фарғона, Самарқанд, Кеш, Насаф ва Бухоро Турк ҳоқонига ўтади.
Эътиборли томони, ад-Динаварий қадимги Бақтрия ерларидан фақат Тохаристон ва
Чағониённинг Хисрав I Ануширвон қўлига ўтганлигини маълум қилади.
13
Ртвеладзе Э.В. Древняя Бактрия – средневековый Тохаристан. –С. 6.
14
Marquart J. Eransahr nach der Geographie des Ps. Moses Xorenaci. Mit historisch - kritischem Kommentar und
historischen und topographischen Excursen. Berlin: Weidmannsche Buchhandlnng, 1901. –P. 226.
15
Пугаченкова Г.А. Уникальная группа монет чаганианского чекана VI в. // Культура и искусство древнего
Хорезма. –Москва: Наука, 1981. –С. 256-262.
16
Чағониён тарихи. –Б. 35.
17
Humbach H. Baktrische Sprachdenkmäler
.
Teil I. Wiesbaden: Otto Harrassowitz, 1966. –S. 34.
18
Беленицкий А.М. Историко-географический очерк Хутталя с древнейших времен до X в. н. э. –С. 56.
19
Шмидт А.Э. Материалы по истории Средней Азии и Ирана // Учёные записки Института востоковедения
АН СССР. Том 16. Москва-Ленинград, 1958. –С. 453.
20
Беленицкий А.М. Историко-географический очерк Хутталя с древнейших времен до X в. н. э. –С. 57.
ISSN:
2181-3906
2024
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 3 / ISSUE 12 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
704
REFERENCES
1.
Third Century Iran Sapor and Kartir. By Martin Sprengling. Prepared and distributed at the
Oriental institute university of Chikago. Chikago, 1953. –P. 7, 14.
2.
Ставиский Б.Я. Кушанская Бактрия. –Б.176.
3.
Nikitin A.B. Notes on the Chronology of the Kushano-Sasanian Kingdom // Coins, Art and
Chronology. Wien, 1999. –P. 259-263.
4.
Brunner Christopher. Geographical and Administrative divisions: Settlements and Economy //
The Cambridge History Of Iran: Volume 3 (2). The Seleucid, Parthian, and Sasanian periods.
Edited by Ehsan Yarshater. Cambridge: Cambridge University Press. 1983. –P. 770.
5.
Завьялов В.А. Кушаншахр при сасанидах. По материалам раскопок на городище
Зартепа. СПб: Факультет филологии и искусств СПбГУ, 2008. –С.152.
6.
Brunner Christopher. Geographical and Administrative divisions: Settlements and Economy.
–P. 770.
7.
Бичурин И. Том II, -С. 264-266.
8.
Kuwayama S. Across the Hindukush of the First Millennium. Kyoto: Institute for Research in
Humanities, 2002. –P.128.
9.
Гафуров Б. Таджики. Том I. –С. 245.
10.
Гумилев Л.Н. Эфталиты-горцы или степняки. «Вестник древней истории», 1967, № 3. –
С. 93- 94.
11.
Habibullo o‘g‘li, R. M. (2023). SURXON VOHASI TOQCHI QAVMINING AN’ANAVIY
TURMUSH TARZI.
12.
To‘Rayev, S. G. O. G. L., & Raxmonov, M. X. O. G. L. (2022). BX KARMISHEVA
TADQIQOTLARIDA
SURXON
VOHASI
YUZ
URUG‘LARINING
ETNIK
TAVSIFI.
Oriental renaissance: Innovative, educational, natural and social sciences
,
2
(1),
43-51.
13.
Рахмонов, М. (2023). Surxon vohasi toqchi qavmlari hududiy joylashuvining ilmiy
tahlili.
История и культура центральной Азии
,
1
(1), 341-344.
14.
Rahmonov, M. (2023). TRADITIONAL LIFESTYLE OF THE TOKCHI PEOPLE OF
SURKHAN OASIS.
Modern Science and Research
,
2
(4), 720-722.
