1022
ResearchBib IF-2023: 11.01, ISSN: 3030-3753, Valume 1 Issue 10
1898-YILGI ANDIJON QO'ZG'OLONI TARIXI TARIXSHUNOSLIGI
Nurbek Ahatov
Sharof Rashidov nomidagi Samarqand Davlat Universiteti
Tarix fakulteti 1-kurs magistranti
https://doi.org/10.5281/zenodo.14551836
Annotatsiya.
Ushbu maqolada 1898-yilgi Andijon qo'zg'olonining tarixshunoslik jihatlari
tahlil qilinadi. Maqolada qo'zg'olonning o'rganilish tarixi, tarixnavislik maktablari, mavjud
yondashuvlar va konsepsiyalar ko'rib chiqiladi. Tarixiy adabiyotlar tahlili asosida qo'zg'olonning
tarixshunosligidagi asosiy yo'nalishlar, muhim masalalar va kelgusi tadqiqotlar uchun istiqbolli
yo'nalishlar aniqlanadi.
Kalit so'zlar:
Andijon qo'zg'oloni, tarixshunoslik, Dukchi Eshon, Turkiston,
mustamlakachilik, milliy ozodlik harakati.
HISTORIOGRAPHY OF THE HISTORY OF THE ANDIJAN UPRISING OF 1898
Abstract.
This article analyzes the historiographical aspects of the Andijan uprising of
1898. The article examines the history of the study of the uprising, historiography schools, existing
approaches and concepts. Based on the analysis of historical literature, the main directions in the
historiography of the uprising, important issues and promising directions for further research are
determined.
Keywords:
Andijan uprising, historiography, Dukchi Eshon, Turkestan, colonialism,
national liberation movement.
ИСТОРИОГРАФИЯ АНДИЖАНСКОГО ВОССТАНИЯ 1898 ГОДА
Аннотация.
В этой статье будут проанализированы историографические
аспекты Андижанского восстания 1898 года. В статье рассматривается история
изучения восстания, школы историографии, существующие подходы и концепции. На
основе анализа исторической литературы определяются основные направления в
историографии восстания, важные вопросы и перспективные направления для дальнейших
исследований.
Ключевые слова:
андижанское восстание, историография, Дукчи Эшон,
Туркестан, колониализм, национально-освободительное движение.
KIRISH
XIX asr oxiridagi Turkiston o'lkasi tarixining eng muhim voqealaridan biri bo'lgan Andijon
qo'zg'oloni milliy ozodlik harakatining yorqin namunasi hisoblanadi. 1898-yilda Dukchi Eshon
rahbarligida boshlangan bu qo'zg'olon Rossiya imperiyasining mustamlakachilik siyosatiga qarshi
1023
ResearchBib IF-2023: 11.01, ISSN: 3030-3753, Valume 1 Issue 10
xalq noroziligining eng yuqori nuqtasi edi. Qo'zg'olonning tarixshunoslik jihatdan o'rganilishi turli
davrlarda turlicha yondashuvlar va talqinlar bilan boyib bordi. Chor Rossiyasi davrida asosan
harbiy-ma'muriy hujjatlar va rasmiy materiallar asosida o'rganilgan bo'lsa, sovet davrida sinfiy
kurash nuqtai nazaridan yoritildi. Mustaqillik yillarida esa qo'zg'olon yangi metodologik va
konseptual asosda tadqiq etila boshlandi [1].
Mazkur maqolaning dolzarbligi shundaki, Andijon qo'zg'olonining tarixshunosligini yaxlit
tizim sifatida o'rganish va tahlil qilish orqali voqeaning turli davrlardagi talqinlarini qiyosiy
o'rganish imkonini beradi. Bu esa o'z navbatida qo'zg'olonning mohiyatini chuqurroq anglash va
kelgusi tadqiqotlar uchun yangi yo'nalishlarni belgilash imkonini beradi. Tadqiqotning maqsadi
Andijon qo'zg'oloni tarixshunosligining asosiy bosqichlari, yo'nalishlari va xususiyatlarini
aniqlash, mavjud yondashuvlar va konsepsiyalarni tahlil qilish hamda zamonaviy
tarixshunoslikdagi yangi tendensiyalarni ochib berishdan iborat. Maqola doirasida qo'yilgan
vazifalar quyidagilardan iborat: qo'zg'olonni o'rganishning asosiy davrlarini aniqlash va har bir
davrga xos xususiyatlarni ochib berish; turli davrlarda yaratilgan asosiy tadqiqotlarni tahlil qilish;
zamonaviy tarixshunoslikdagi yangi yondashuvlar va metodologik asoslarni aniqlash;
qo'zg'olonning tarixshunosligida yetarli darajada o'rganilmagan masalalarni belgilash.
METODOLOGIYA VA ADABIYOTLAR TAHLILI
Mazkur tadqiqotda tarixiy-qiyosiy, tarixiy-tizimli va tarixiy-tipologik tahlil usullaridan
foydalanildi. Qo'zg'olonning tarixshunosligini o'rganishda rus, o'zbek va xorijiy manbalarga
murojaat qilindi. Tarixshunoslik manbalarini xronologik tartibda tahlil qilish maqsadga muvofiq.
Dastlab, XIX asr oxiri - XX asr boshlarida yaratilgan asarlar tahlilini ko'rib chiqamiz. V.P.
Nalivkinning "Qo'qon xonligining qisqacha tarixi" (1904) asari qo'zg'olon haqidagi dastlabki
fundamental tadqiqotlardan biri hisoblanadi [2]. Muallif voqealarning bevosita guvohi sifatida
qo'zg'olonning kelib chiqish sabablari va rivojlanish jarayonini batafsil yoritgan. Nalivkin
qo'zg'olonni asosan harbiy-siyosiy nuqtai nazardan tahlil qilgan bo'lsa-da, mahalliy aholining
ijtimoiy-iqtisodiy ahvoliga ham e'tibor qaratgan.
V.V. Bartoldning "Turkiston madaniy hayoti tarixi" (1927) asarida qo'zg'olon mintaqaning
umumiy madaniy-tarixiy konteksida o'rganilgan [3]. Bartold qo'zg'olonning diniy va madaniy
jihatlariga alohida e'tibor qaratib, Dukchi Eshon shaxsining ma'naviy-mafkuraviy qarashlarini
tahlil qilgan.
Sovet davri tarixshunosligida M. Abduraimovning "Buxoro xonligidagi agrar
munosabatlar ocherklari" (1983) asari muhim ahamiyatga ega [4]. Unda qo'zg'olonning ijtimoiy-
iqtisodiy ildizlari va agrar masalalar bilan bog'liqligi ochib berilgan. B.G. Gafurovning "Tojik
xalqi tarixi" (1989) asarida qo'zg'olon mintaqaviy kontekstda o'rganilib, Markaziy Osiyo
xalqlarining umumiy ozodlik harakati doirasida talqin etilgan [5].
1024
ResearchBib IF-2023: 11.01, ISSN: 3030-3753, Valume 1 Issue 10
V.M. Ploskixning "Qirg'izlar va Qo'qon xonligi" (1976) asarida qo'zg'olonning mintaqaviy
xususiyatlari va qirg'iz xalqi bilan aloqalari tadqiq etilgan [6]. Muallif qo'zg'olonning ko'p millatli
xarakterini va uning Farg'ona vodiysidagi turli etnik guruhlar o'rtasidagi munosabatlarga ta'sirini
ko'rsatib bergan.
Mustaqillik davri tarixshunosligida D. Alimova va N. Karimovning "Andijon qo'zg'oloni:
tarixiy haqiqat izlab" (2009) asari alohida ahamiyatga ega [7]. Mualliflar yangi arxiv materiallari
asosida qo'zg'olonning noma'lum qirralarini ochib berishga harakat qilganlar. A. Ishoqovning
"Andijon qo'zg'oloni: yangicha qarashlar" (2015) va A. Rasulovning "Turkiston tarixi: yangi
talqin" (2018) asarlarida zamonaviy metodologik yondashuvlar asosida qo'zg'olonning yangi
talqinlari taqdim etilgan [1,8]. Bu asarlarda qo'zg'olonning nafaqat siyosiy va harbiy, balki
ijtimoiy-madaniy jihatlari ham tadqiq etilgan.
H. Ziyoevning "O'zbekiston mustamlakachilik va bosqinchilik davrida" (2012) asarida
qo'zg'olon milliy ozodlik harakati sifatida talqin etilib, uning mustamlakachilikka qarshi kurash
xarakteri chuqur tahlil qilingan [9].
Tarixshunoslik tahlili shuni ko'rsatadiki, har bir davr tadqiqotchilarining asarlarida o'z
davrining mafkuraviy va metodologik yondashuvlari aks etgan. Zamonaviy tarixshunoslikda esa
qo'zg'olonni kompleks o'rganish, yangi manbalar asosida tadqiq etish va xolisona baholash
tendensiyasi kuchaymoqda.
NATIJALAR VA MUHOKAMA
1898-yilgi Andijon qo'zg'oloni tarixshunosligining tahlili quyidagi muhim natijalarni
ko'rsatmoqda. Qo'zg'olonni o'rganishda uch asosiy davr mavjud bo'lib, har bir davrda o'ziga xos
yondashuv va metodologiyalar ustunlik qilgan.
Birinchi davr - Chor Rossiyasi davri (1898-1917) tarixshunosligida qo'zg'olon asosan
harbiy-ma'muriy hujjatlar va rasmiy materiallar asosida o'rganilgan. Bu davrning eng muhim
xususiyati shundaki, tadqiqotchilar voqealarning bevosita guvohi sifatida qimmatli ma'lumotlarni
yozib qoldirishgan. V.P. Nalivkin va V.V. Bartold kabi sharqshunoslarning asarlarida
qo'zg'olonning kelib chiqish sabablari va rivojlanish jarayoni faktik materiallar asosida yoritilgan.
Ushbu davr tadqiqotchilarining asarlarida qo'zg'olon asosan "tartibsizliklar" va
"g'alayonlar" sifatida talqin etilgan bo'lsa-da, ular keltirilgan faktik materiallar keyingi davr
tadqiqotlari uchun muhim manba bo'lib xizmat qilmoqda.
Ikkinchi davr - Sovet davri (1917-1991) tarixshunosligida qo'zg'olon marksistik
metodologiya asosida o'rganilgan. Bu davrda yaratilgan tadqiqotlarda sinfiy yondashuv ustuvorlik
qilib, qo'zg'olon feodal-klerikal harakat sifatida baholangan. B.G. Gafurov va V.M. Ploskih kabi
olimlarning asarlarida qo'zg'olonning ijtimoiy-iqtisodiy ildizlari marksistik nazariya asosida tahlil
qilingan.
1025
ResearchBib IF-2023: 11.01, ISSN: 3030-3753, Valume 1 Issue 10
Shu bilan birga, bu davr tarixshunosligida qo'zg'olonning diniy jihatlari salbiy baholangan,
Dukchi Eshon shaxsi esa reaksion kuch sifatida talqin etilgan.
Mustaqillik davri (1991-hozirgi kun) tarixshunosligida yangi konseptual yondashuvlar va
metodologik asoslar shakllanmoqda. D. Alimova, N. Karimov, H. Ziyoev kabi tarixchilarning
tadqiqotlarida
qo'zg'olon
milliy-ozodlik
harakati
sifatida
baholanmoqda.
Bu
davr
tarixshunosligining muhim xususiyatlaridan biri shundaki, tadqiqotchilar yangi arxiv
materiallarini ilmiy muomalaga kiritish va voqealarni xolisona baholashga harakat qilmoqdalar.
Shuningdek, qo'zg'olonning nafaqat siyosiy va harbiy, balki madaniy va ma'naviy jihatlari
ham o'rganilmoqda.
Zamonaviy tarixshunoslikda A. Ishoqov va A. Rasulov kabi olimlarning tadqiqotlarida
qo'zg'olonning yangi qirralari ochib berilmoqda. Xususan, qo'zg'olonning mintaqaviy
xususiyatlari, xalqaro aloqalar konteksti va Markaziy Osiyo xalqlari tarixi bilan bog'liq jihatlari
chuqur tahlil qilinmoqda.
Tadqiqot natijalarining muhokamasi shuni ko'rsatmoqdaki, Andijon qo'zg'oloni
tarixshunosligida hali yetarli darajada o'rganilmagan masalalar mavjud. Bular qatoriga
qo'zg'olonning xalqaro aloqalar konteksti, qo'shni xalqlar va davlatlar bilan munosabatlar
masalasi, shuningdek, qo'zg'olonning Markaziy Osiyo mintaqasidagi boshqa xalq harakatlari bilan
aloqalari kiradi.
Qo'zg'olonning tarixshunosligini o'rganish jarayonida aniqlangan yana bir muhim masala -
bu turli davr tadqiqotchilarining metodologik yondashuvlaridagi farqlar va ularning tadqiqot
natijalariga ta'siridir. Har bir davr o'zining mafkuraviy va metodologik xususiyatlariga ega bo'lib,
bu xususiyatlar tadqiqotchilarning xulosalariga bevosita ta'sir ko'rsatgan.
Zamonaviy tarixshunoslikda qo'zg'olonni kompleks o'rganish tendensiyasi kuchaymoqda.
Bu esa voqeaning nafaqat siyosiy va harbiy, balki ijtimoiy-iqtisodiy, madaniy va ma'naviy
jihatlarini ham tadqiq etish imkonini bermoqda. Shuningdek, yangi arxiv materiallarining ilmiy
muomalaga kiritilishi va zamonaviy metodologik yondashuvlarning qo'llanilishi natijasida
qo'zg'olonning yangi qirralari ochilmoqda.
Muhim natija shundaki, zamonaviy tadqiqotlarda qo'zg'olonning sabablarini yangicha
talqin qilish tendensiyasi kuzatilmoqda. Jumladan, A. Rasulovning tadqiqotlarida ko'rsatilishicha,
qo'zg'olonning kelib chiqishida mustamlakachilik siyosatining iqtisodiy jihatlarigina emas, balki
ma'naviy-madaniy jihatlari ham muhim rol o'ynagan. Mahalliy aholining an'anaviy turmush tarzi,
diniy qadriyatlar va madaniy merosning oyoq osti qilinishi ham xalq noroziligining asosiy
sabablaridan biri bo'lgan [Rasulov, 2018: 94].
Shuningdek, D. Alimova va N. Karimovning tadqiqotlarida qo'zg'olonning yana bir muhim
jihati - ayollarning ishtirok etish masalasi ham yoritilgan. Mualliflarning ta'kidlashicha,
1026
ResearchBib IF-2023: 11.01, ISSN: 3030-3753, Valume 1 Issue 10
qo'zg'olonda erkaklar bilan bir qatorda ayollar ham faol ishtirok etgan, bu esa voqeaning ijtimoiy
bazasi keng bo'lganligidan dalolat beradi [Alimova, Karimov, 2009: 82]. Bu kabi yangi faktlar va
talqinlar qo'zg'olonning xalqchil xarakterini yanada yaqqolroq ochib bermoqda.
XULOSA
Andijon qo'zg'oloni tarixshunosligining tahlili bir qator muhim xulosalar chiqarish
imkonini beradi. Birinchidan, qo'zg'olonni o'rganish tarixida uch asosiy davr mavjud bo'lib, har
bir davrda o'ziga xos yondashuvlar va talqinlar ustunlik qilgan. Chor Rossiyasi davrida qo'zg'olon
asosan harbiy-ma'muriy nuqtai nazardan o'rganilgan bo'lsa, sovet davrida sinfiy kurash nazariyasi
asosidagi talqinlar yetakchilik qildi. Mustaqillik yillarida esa qo'zg'olon milliy ozodlik harakati
sifatida baholanib, yangi metodologik yondashuvlar asosida tadqiq etila boshlandi. Ikkinchidan,
har bir davr tarixshunosligiga shu davrning mafkuraviy va siyosiy muhiti sezilarli ta'sir ko'rsatgan.
Bu esa qo'zg'olonning turlicha talqin etilishiga olib kelgan.
Uchinchidan, zamonaviy tarixshunoslikda qo'zg'olonni kompleks o'rganish tendensiyasi
kuchaymoqda. Bu esa voqeaning nafaqat siyosiy va harbiy, balki ijtimoiy-iqtisodiy, madaniy va
ma'naviy jihatlarini ham tadqiq etish imkonini bermoqda. To'rtinchidan, qo'zg'olonning ayrim
jihatlari, xususan xalqaro aloqalar konteksti, mintaqaviy xususiyatlari, qo'shni xalqlar va davlatlar
bilan munosabatlar masalasi hali yetarli darajada o'rganilmagan.
Kelgusi tadqiqotlarda qo'zg'olonning mintaqaviy va xalqaro kontekstini, uning Markaziy
Osiyo tarixi va madaniyatidagi o'rnini yanada chuqurroq o'rganish, shuningdek, zamonaviy
tarixshunoslik metodologiyasi asosida yangi talqinlarni ishlab chiqish maqsadga muvofiq. Bu esa
o'z navbatida Andijon qo'zg'olonining O'rta Osiyo xalqlari milliy ozodlik harakati tarixidagi o'rnini
yanada to'liqroq anglash imkonini beradi.
REFERENCES
1.
Ishoqov, A. (2015). Andijon qo'zg'oloni: yangicha qarashlar. Toshkent: O'zbekiston.
2.
Nalivkin, V.P. (1904). Kratkaya istoriya Kokandskogo xanstva. Kazan.
3.
Bartold, V.V. (1927). Istoriya kulturnoy jizni Turkestana. Leningrad: Izdatelstvo AN SSSR.
4.
Abduraimov, M. (1983). Ocherki agrarnix otnosheniy v Bukharskom xanstve. Tashkent:
Fan.
5.
Gafurov, B.G. (1989). Istoriya tadojikskogo naroda. Dushanbe: Irfon.
6.
Ploskih, V.M. (1976). Kirgizi i Kokandskoe xanstvo. Frunze: Ilim.
7.
Alimova, D., Karimov, N. (2009). Andijon qo'zg'oloni: tarixiy haqiqat izlab. Toshkent:
Sharq.
8.
Rasulov, A. (2018). Turkiston tarixi: yangi talqin. Toshkent: Akademnashr.
9.
Ziyoev, H. (2012). O'zbekiston mustamlakachilik va bosqinchilik davrida. Toshkent: Sharq.
