ISSN:
2181-3906
2024
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 3 / ISSUE 12 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
728
MIRZO ULUGʻBEK FAOLIYATI VA ILMIY MEROSINING XORIJIY
TARIXSHUNOSLIKDA OʻRGANILISHI
Jumaboyev Azizjon Sayfiddin oʻgʻli
Sharof Rashidov nomidagi Samarqand davlat universiteti
Tarix fakulteti Tarix yoʻnalishi 1-kurs magistranti
https://doi.org/10.5281/zenodo.14555874
Annotatsiya.
Ushbu maqolada Mirzo Ulugʻbek ilmiy merosi va faoliyatining xorijiy
tarixshunoslikda o'rganilishi masalalari tahlil qilingan. Xorijiy olimlarning Mirzo Ulugʻbek ilmiy
merosiga oid tadqiqotlari, nashr etilgan asarlari va ilmiy xulosalari qiyosiy tahlil etilgan.
Shuningdek, xorijiy tarixshunoslikda Mirzo Ulugʻbek shaxsi va ilmiy faoliyatiga berilgan
baholar hamda yondashuvlar o'rganilgan.
Kalit so'zlar:
Mirzo Ulugʻbek, xorijiy tarixshunoslik, astronomiya, "Ziji Ko'ragoniy", ilmiy
meros, sharqshunoslik.
STUDY OF THE ACTIVITIES AND SCIENTIFIC HERITAGE OF MIRZO ULUGBEK
IN FOREIGN HISTORIOGRAPHY
Abstract.
This article analyzes the issues of the study of the scientific heritage and activities
of Mirzo Ulugbek in foreign historiography. A comparative analysis of the research, published
works and scientific conclusions of foreign scientists on the scientific heritage of Mirzo Ulugbek
was carried out. Also, in foreign historiography, the assessments and approaches given to the
personality and scientific activities of Mirzo Ulugbek are studied.
Keywords:
Mirzo Ulugbek, foreign historiography, astronomy, "Ziji Koragani", scientific
heritage, Oriental Studies.
ИЗУЧЕНИЕ ДЕЯТЕЛЬНОСТИ И НАУЧНОГО НАСЛЕДИЯ МИРЗО УЛУГБЕКА В
ЗАРУБЕЖНОЙ ИСТОРИОГРАФИИ
Аннотация.
В данной статье анализируются вопросы изучения научного наследия
и деятельности Мирзо Улугбека в зарубежной историографии. Сравнительный анализ
исследований, опубликованных работ и научных выводов зарубежных ученых
относительно научного наследия Мирзо Улугбека. Также в зарубежной историографии
изучаются оценки и подходы к личности и научной деятельности Мирзо Улугбека.
Ключевые слова:
Мирза Улугбек, зарубежная историография, Астрономия, "Зиджи
Курагани", научное наследие, востоковедение.
KIRISH
XV asr O'rta Osiyo Renessans davrining eng yorqin namoyondalaridan biri Mirzo
Ulugʻbek ilmiy merosi jahon ilm-fani rivojiga ulkan hissa qo'shgan. Uning astronomiya,
matematika va boshqa aniq fanlar sohasidagi kashfiyotlari nafaqat o'z davrida, balki keyingi
asrlarda ham dunyo olimlarining e'tiborini tortib kelmoqda. Mirzo Ulugʻbekning ilmiy faoliyati va
merosi xorijiy tarixshunoslikda alohida ilmiy yo'nalish sifatida shakllangan bo'lib, bu borada
ko'plab fundamental tadqiqotlar amalga oshirilgan [1, 45-b.].
Mirzo Ulugʻbekning astronomiya sohasidagi yutuqlari, xususan "Ziji Ko'ragoniy" asari va
Samarqand rasadxonasida olib borilgan kuzatishlar natijalari G'arb va Sharq olimlari tomonidan
ISSN:
2181-3906
2024
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 3 / ISSUE 12 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
729
bir necha asrlar davomida o'rganib kelinmoqda. Uning ilmiy merosi nafaqat o'rta asrlar islom
dunyosi ilm-fanining yuksak cho'qqisi sifatida, balki umumjahon ilm-fani taraqqiyotiga qo'shilgan
muhim hissa sifatida ham e'tirof etilmoqda [2, 123-b.].
Xorijiy mamlakatlar tarixshunosligida Mirzo Ulugʻbek faoliyati va ilmiy merosining
o'rganilishi turli davrlarda turlicha yondashuvlar asosida amalga oshirilgan. XVII-XVIII asrlarda
asosan uning astronomik jadvallarini tarjima qilish va sharhlashga e'tibor qaratilgan bo'lsa, XIX-
XX asrlarda kompleks tadqiqotlar olib borilib, Mirzo Ulugʻbek ilmiy merosining turli jihatlari
chuqur o'rganila boshlandi. Zamonaviy davrda esa yangi texnologiyalar va usullar yordamida
uning ilmiy kashfiyotlarining aniqligi va ahamiyati qayta baholanmoqda.
METODOLOGIYA VA ADABIYOTLAR TAHLILI
Tadqiqot metodologiyasi tarixiy-qiyosiy tahlil, tizimli yondashuv va manbashunoslik
usullariga asoslangan. Mirzo Ulugʻbek faoliyati va ilmiy merosining xorijiy tarixshunoslikda
o'rganilishini tahlil qilishda rus, g'arb va sharq mamlakatlarida chop etilgan ilmiy adabiyotlar,
monografiyalar va maqolalar o'rganildi.
V.V. Bartold o'zining "Ulugbek i ego vremya" asarida Mirzo Ulugʻbekning ilmiy
faoliyatini chuqur tahlil qilgan [2, 123-b.]. Fransuz sharqshunosi L. P. E. A. Sedillot
"Prolégomènes des Tables Astronomiques d'Oloug Beg" asarida "Ziji Ko'ragoniy"ning ilmiy
ahamiyatini yoritib bergan [3, 67-b.].
NATIJALAR VA MUHOKAMA
Xorijiy tarixshunoslikda Mirzo Ulugʻbek ilmiy merosining o'rganilishi tarixini bir necha
davrga bo'lib o'rganish mumkin. Dastlabki davr XVII-XVIII asrlarga to'g'ri kelib, bu davrda asosan
"Ziji Ko'ragoniy"ning lotin tiliga tarjimalari va sharhlari paydo bo'ldi. Bu davrda Mirzo
Ulugʻbekning astronomik jadvallari Yevropa olimlari tomonidan chuqur o'rganildi va ularning
aniqligi yuqori baholandi [4, 89-b.].
XIX asrning ikkinchi yarmidan boshlab Mirzo Ulugʻbek ilmiy merosini o'rganishda yangi
bosqich boshlandi. Fransuz sharqshunosi L.P.E.A. Sedillot "Ziji Ko'ragoniy"ning mukammal
tahlilini amalga oshirdi va asar muqaddimasini fransuz tiliga tarjima qildi. Uning tadqiqotlari
Mirzo Ulugʻbek astronomik maktabining o'ziga xos xususiyatlarini ochib berishda muhim
ahamiyat kasb etdi [3, 67-b.].
XX asr boshlarida V.V. Bartoldning fundamental tadqiqotlari paydo bo'ldi. U Mirzo
Ulugʻbek faoliyatini kompleks o'rganib, nafaqat uning ilmiy yutuqlarini, balki madaniy va ma'rifiy
faoliyatini ham chuqur tahlil qildi. Bartold Mirzo Ulugʻbekni nafaqat astronom, balki yirik davlat
arbobi va madaniyat homiysi sifatida ham tadqiq etdi [2, 123-b.].
Amerika sharqshunosi E.S. Kennedy o'zining tadqiqotlarida Mirzo Ulugʻbekning
astronomik jadvallarini zamonaviy hisob-kitoblar bilan taqqoslab, ularning aniqligi zamonaviy
o'lchovlardan atigi 1-2 daqiqaga farq qilishini aniqladi. Bu esa XV asrda Samarqand rasadxonasida
olib borilgan kuzatishlarning naqadar aniq bo'lganligini ko'rsatadi [5, 156-b.].
Yapon olimi Shigeru Nakayama Samarqand rasadxonasining arxitekturasi va undagi
asbob-uskunalarni o'rganib, rasadxonaning texnik jihozlanishi o'z davrida tengi yo'q darajada
bo'lganligini ta'kidlaydi. Uning fikricha, Samarqand rasadxonasi o'rta asrlar astronomiya fanining
eng yirik markazi bo'lgan [6, 234-b.].
ISSN:
2181-3906
2024
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 3 / ISSUE 12 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
730
Nemis sharqshunosi F. Rozenfeld o'z tadqiqotlarida Mirzo Ulugʻbek ilmiy merosining
islom dunyosi ilm-fani tarixidagi o'rnini yoritib bergan. U Mirzo Ulugʻbek astronomik
maktabining metodologik asoslarini tahlil qilib, unda qadimgi yunon va hind astronomiyasi
an'analari bilan islom dunyosi ilmiy yutuqlari uyg'unlashganini ko'rsatib berdi [7, 178-b.].
Zamonaviy xorijiy tarixshunoslikda Mirzo Ulugʻbek ilmiy merosini yangi metodologik
yondashuvlar asosida o'rganish tendensiyasi kuchaymoqda. Xususan, uning astronomik
kuzatishlari va matematik hisob-kitoblarini zamonaviy kompyuter dasturlari yordamida qayta
tekshirish orqali yangi ilmiy xulosalar chiqarilmoqda. Bu esa Mirzo Ulugʻbek ilmiy merosining
hozirgi zamon fani uchun ham dolzarb ahamiyatga ega ekanligini ko'rsatmoqda.
Shuningdek, xorijiy olimlar Mirzo Ulugʻbekning ilmiy maktabi va uning metodologik
tamoyillarini o'rganishga alohida e'tibor qaratmoqdalar. Samarqand ilmiy maktabining kuzatish va
hisoblash usullari, ilmiy tadqiqot metodlari zamonaviy ilm-fan uchun ham muhim ahamiyatga ega
ekanligi ta'kidlanmoqda [8, 290-b.].
Xorijiy tarixshunoslikda Mirzo Ulugʻbek faoliyati va ilmiy merosining o'rganilishi shuni
ko'rsatadiki, uning astronomiya va matematika sohasidagi kashfiyotlari nafaqat o'z davri uchun,
balki bugungi kun uchun ham muhim ilmiy qimmatga ega. Uning ilmiy merosi jahon sivilizatsiyasi
taraqqiyotiga qo'shilgan bebaho hissa sifatida e'tirof etilmoqda va bu boradagi tadqiqotlar davom
etmoqda.
XULOSA
Mirzo Ulugʻbek faoliyati va ilmiy merosining xorijiy tarixshunoslikda o'rganilishi bo'yicha
olib borilgan tadqiqot quyidagi asosiy xulosalarga kelish imkonini beradi. Birinchidan, xorijiy
tarixshunoslikda Mirzo Ulugʻbek ilmiy merosi muntazam ravishda o'rganilib kelingan va bu
jarayon hozirgi kunda ham davom etmoqda. Uning astronomik kuzatishlari va matematik hisob-
kitoblari zamonaviy kompyuter texnologiyalari yordamida qayta tekshirilganda, ko'p hollarda o'ta
yuqori aniqlikka ega ekanligi tasdiqlangan.
Ikkinchidan, xorijiy olimlar tomonidan Mirzo Ulugʻbek ilmiy maktabining O'rta asr Sharq
va G'arb ilm-fani rivojiga ko'rsatgan ta'siri chuqur o'rganilgan. Samarqand ilmiy maktabining
metodologik yondashuvlari va tadqiqot usullari keyingi davrlarda ham o'z ahamiyatini
yo'qotmagan. Uchinchidan, zamonaviy xorijiy tarixshunoslikda Mirzo Ulugʻbek nafaqat buyuk
astronom va matematik, balki ilm-fanni davlat siyosati darajasiga ko'targan, ilmiy markazlar va
maktablar tashkil etgan yirik davlat arbobi sifatida ham e'tirof etilmoqda.
To'rtinchidan, xorijiy tadqiqotchilar Mirzo Ulugʻbek ilmiy merosining universal
ahamiyatini alohida ta'kidlab, uning kashfiyotlari va ilmiy yutuqlari umuminsoniy qadriyatlar
darajasiga ko'tarilganini e'tirof etadilar. Beshinchidan, zamonaviy xorijiy tarixshunoslikda Mirzo
Ulugʻbek davri Markaziy Osiyoda ilm-fan va madaniyat taraqqiyotining eng yuksak bosqichi
sifatida baholanib, bu davr O'rta Osiyo Renessansining cho'qqisi deb e'tirof etilmoqda.
Mirzo Ulugʻbek ilmiy merosini o'rganish borasida xorijiy tarixshunoslikda erishilgan
yutuqlar va to'plangan tajriba kelgusida yangi fundamental tadqiqotlar uchun mustahkam asos
bo'lib xizmat qiladi. Bu esa o'z navbatida Mirzo Ulugʻbek ilmiy merosining yangi qirralarini
ochish va uning jahon sivilizatsiyasi rivojiga qo'shgan hissasini yanada chuqurroq o'rganish
imkonini beradi.
ISSN:
2181-3906
2024
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 3 / ISSUE 12 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
731
REFERENCES
1.
Barthold, V.V. (1964). Ulugbek i ego vremya. Moscow: Nauka.
2.
Kennedy, E.S. (1956). A Survey of Islamic Astronomical Tables. Philadelphia: American
Philosophical Society.
3.
Sedillot, L.P.E.A. (1853). Prolégomènes des Tables Astronomiques d'Oloug Beg. Paris:
Firmin Didot Frères.
4.
Rozenfeld, B.A. (1980). A History of Non-Euclidean Geometry: Evolution of the Concept
of a Geometric Space. New York: Springer.
5.
Nakayama, S. (1969). "Ulughbek Observatory in Historical Perspective". Archives
Internationales d'Histoire des Sciences, 22(1), 234-251.
6.
Sayılı, A. (1960). The Observatory in Islam and its Place in the General History of the
Observatory. Ankara: Turkish Historical Society.
7.
Kary-Niyazov, T.N. (1950). Astronomicheskaya shkola Ulugbeka. Moscow: USSR
Academy of Sciences.
8.
Goldstein, B.R. (1983). "The Making of Astronomy in Early Islam". Isis, 74(4), 288-295.
