ISSN:
2181-3906
2024
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 3 / ISSUE 12 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
736
KUYOV-KELIN MUNOSABATLARINING MAROSIMLARDAGI RAMZIY
TALQINI
Dusnazarova Mavjuda Ilyamonovna
Termiz davlat universiteti davlat va huquq asoslari kafedrasi oʻqituvchisi.
https://doi.org/10.5281/zenodo.14555897
Annotatsiya.
Ushbu maqola oʻzbek nikoh marosimlarida kuyov va kelin oʻrtasidagi
munosabatlarning ramziy talqinini tahlil qilishga bagʻishlangan. Nikoh marosimlari xalqning
qadriyatlari, madaniy xotirasi va urf-odatlarini ifodalovchi muhim madaniy hodisalardir. Ushbu
marosimlarda ishlatiladigan ramzlar, ritual nutqlar, maqollar va badiiy unsurlar kuyov va
kelinning ijtimoiy rollari va masʼuliyatlarini aks ettiradi. Maqolada ushbu elementlarning
lingvistik, semantik va pragmatik jihatlari oʻrganilib, milliy oʻzlikni saqlashdagi ahamiyati
yoritilgan.
Kalit soʻzlar:
nikoh marosimlari, kuyov va kelin, ramziy talqin, milliy oʻzlik, yor-yor
qoʻshigʻi, ritual nutqlar, maqollar, oila qadriyatlari, lingvistik tahlil, madaniy xotira.
SYMBOLIC INTERPRETATION OF BRIDE-GROWN RELATIONSHIPS IN
CEREMONIES
Abstract.
This article explores the symbolic interpretation of the groom and brideʼs
relationships in Uzbek wedding ceremonies. Wedding ceremonies are significant cultural events
that reflect the traditions and values of the people. Linguistic symbols, ritual speeches, proverbs,
and songs used in these ceremonies express the social roles of the groom and bride in society and
their responsibilities within the family. The article examines the semantic and pragmatic aspects
of these elements and highlights their role in preserving and promoting national identity.
Keyword:
wedding ceremonies, groom and bride, national identity, Uzbek cultural
heritage, symbolic interpretation, "Yor-Yor" song, family values, linguistic analysis, ritual
speeches, cultural memory.
СИМВОЛИЧЕСКАЯ ИНТЕРПРЕТАЦИЯ ОТНОШЕНИЙ НЕВЕСТА-НЕВЕСТА В
ЦЕРЕМОНИЯХ
Аннотация.
Данная статья посвящена изучению символической интерпретации
отношений жениха и невесты в узбекских свадебных обрядах. Свадебные обряды являются
значимым культурным явлением, отражающим традиции и ценности народа. В этих
обрядах лингвистические символы, ритуальные речи, пословицы и песни передают
социальные роли жениха и невесты в обществе и их обязанности в семье. В статье
анализируются семантические и прагматические аспекты этих элементов, а также их
значение для сохранения и укрепления национальной идентичности.
Ключевые слова:
свадебные обряды, жених и невеста, национальная идентичность,
узбекское культурное наследие, символическая интерпретация, песня "Йор-Йор", семейные
ценности, лингвистический анализ, ритуальные речи, культурная память.
ISSN:
2181-3906
2024
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 3 / ISSUE 12 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
737
Kirish
Nikoh marosimlari har bir xalqning ijtimoiy va madaniy hayotidagi eng muhim
hodisalardan biri hisoblanadi. Ushbu marosimlar oʻzida xalqning urf-odatlari, qadriyatlari va
madaniy merosini aks ettiradi.
Xususan, oʻzbek nikoh marosimlari oʻzining boyligi, ramzlari va maʼno-mazmun jihatidan
boshqa xalqlar madaniyatidan ajralib turadi. Nikoh marosimlari davomida kuyov va kelin
oʻrtasidagi munosabatlar turli ramziy ifodalar orqali namoyon boʻladi.
Bu ramzlar nafaqat kuyov va kelinning yangi oila hayotiga kirishdagi hissiyotlarini aks
ettiradi, balki ularning jamiyatdagi yangi ijtimoiy rollarini belgilashda ham muhim oʻrin tutadi.
Misol uchun, "yor-yor" kabi kuy-qoʻshiqlar kelinning ota-onasidan ajralib, kuyov oilasiga
kirib borishini ramziy maʼnoda ifodalaydi. Shuningdek, "kelin salom" marosimida kelinning yangi
oilaga boʻlgan hurmat-ehtiromi va oʻz vazifalarini anglash jarayoni aks etadi. Bu kabi ramziy
hodisalar orqali kuyov va kelinning oila qurishdagi masʼuliyatlari va jamiyat tomonidan ularga
qoʻyilgan ijtimoiy talablar ifodalanadi. Mazkur maqola nikoh marosimlarida kuyov va kelinning
munosabatlarini ramziy talqin etishga qaratilgan boʻlib, ularning ijtimoiy va madaniy jihatlarini
chuqur tahlil qiladi.
Tadqiqot metodologiyasi
Nikoh marosimlaridagi kuyov va kelin munosabatlarining ramziy talqinini oʻrganish
oʻzbek xalqining boy madaniyati va ijtimoiy qadriyatlarini tahlil qilishda muhim oʻrin tutadi.
Ushbu tadqiqotda etnografik, lingvistik va semantik tahlil usullari qoʻllanildi. Tadqiqot
metodologiyasi quyidagi asosiy bosqichlardan iborat boʻldi.
1. Etnografik yondashuv. Etnografik yondashuv yordamida nikoh marosimlari davomida
amalga oshiriladigan rasm-rusumlar, qoʻshiqlar va boshqa madaniy elementlarning ijtimoiy
maʼnosi oʻrganildi. Nikoh marosimlari xalqning madaniy xotirasini aks ettiruvchi hodisa sifatida
qaralib, undagi asosiy ramzlarning ahamiyati tahlil qilindi. Masalan, "kelin salom" marosimi orqali
kelinning yangi oilaga hurmat-ehtiromi va jamiyatdagi yangi rolini qabul qilishi jarayoni
tushuntirildi. Ushbu yondashuv marosimlardagi ramzlarning ijtimoiy va madaniy vazifalarini
aniqlashga imkon berdi [6,92].
2. Lingvistik tahlil. Lingvistik tahlil metodlari yordamida nikoh marosimlarida
qoʻllaniladigan ramziy iboralar, maqollar va qoʻshiqlarning til unsurlari oʻrganildi. Ushbu tahlil
marosim davomida ishlatiladigan til birliklarining semantik va pragmatik jihatlarini aniqlash
imkonini berdi. Misol uchun, "yor-yor" qoʻshigʻidagi "yangi oila – yangi masʼuliyat" mazmuni
xalqning oila qadriyatlariga boʻlgan munosabatini ifodalaydi. Shuningdek, maqollar, jumladan,
"Kelin kelganda el keladi" va "Kuyovning oti ostonada" kabi iboralarning maʼnosi va ijtimoiy
vazifasi lingvistik jihatdan tahlil qilindi [7, 390].
3. Semantik va pragmatik tahlil. Nikoh marosimlaridagi ramzlarning maʼnosi va ularning
ijtimoiy kontekstdagi rolini chuqurroq oʻrganish uchun semantik va pragmatik tahlil usullari
qoʻllanildi. Semantik tahlil ramzlarning til vositasida qanday maʼnolarni ifodalashini aniqlashga
yordam berdi. Masalan, "kelin salom" marosimida ishlatiladigan iboralar va urf-odatlar orqali
oilaviy birdamlik va yangi hayotga moslashuv jarayoni aks etadi [6, 95].
ISSN:
2181-3906
2024
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 3 / ISSUE 12 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
738
Pragmatik tahlil esa marosim davomida ishlatiladigan nutq birikmalarining kommunikativ
maqsadlarini aniqlashga imkon berdi. Bu usul kuyov va kelinning marosim davomida
ishtirokchilarga qaratilgan nutqidagi illokutiv va perlokutiv maʼnolarni aniqlashda yordam berdi
[3, 733].
4. Qiyosiy tahlil. Qiyosiy tahlil orqali oʻzbek nikoh marosimlari boshqa xalqlarning nikoh
marosimlari bilan solishtirilib, ularning umumiy va farqli jihatlari oʻrganildi. Oʻzbek xalqining
nikoh marosimlaridagi ramzlar boshqa madaniyatlardagi oʻxshash hodisalar bilan qiyoslandi.
Masalan, oʻzbek "yor-yor" qoʻshigʻi va turklarning "kına gecesi" marosimi ramziy
ifodalarining oʻxshashlik va farqlari koʻrsatib oʻtildi [2].
5. Diskursiv tahlil. Diskursiv tahlil yordamida nikoh marosimlarida ishlatiladigan nutq
birliklari va kuy-qoʻshiqlar tahlil qilindi. Bu usul yordamida marosim davomida ishtirokchilarning
nutqi orqali jamiyatning qadriyatlari va ijtimoiy normalarini aks ettirish jarayoni oʻrganildi. Nikoh
marosimlaridagi qoʻshiqlarda ishlatiladigan metaforalar va ramzlarning xalqning madaniy
xotirasidagi oʻrnini aniqlashga eʼtibor qaratildi [1, 247].
Mazkur metodlar kuyov va kelin munosabatlarining ramziy talqinini chuqur oʻrganishga
imkon berdi. Har bir metod orqali marosimlardagi ramzlarning ijtimoiy, madaniy va lingvistik
vazifalari aniqlanib, nikoh marosimlarining milliy xotiradagi oʻrni yoritildi. Ushbu yondashuvlar
nikoh marosimlarining xalq hayotidagi ahamiyatini va ularning oila institutini mustahkamlashdagi
rolini koʻrsatadi.
Mavzuga oid adabiyotlarning tahlili
Nikoh marosimlari va ularning kuyov-kelin munosabatlaridagi ramziy talqini oʻzbek
xalqining madaniy merosini oʻrganishda alohida ahamiyatga ega mavzulardan biri hisoblanadi.
Ushbu masala yuzasidan turli sohalarda olib borilgan tadqiqotlar marosimlardagi
ramzlarning lingvistik, madaniy va ijtimoiy ahamiyatini yoritishga xizmat qilgan. Quyida
mavzuga oid asosiy adabiyotlar va ularning tahlili keltiriladi.
Oʻzbek nikoh marosimlarining etnolingvistik tahlili. O.Oʻrazboyevning tadqiqotlari nikoh
marosimlaridagi ramziy hodisalarning lingvistik xususiyatlarini aniqlashga qaratilgan. Muallif oʻz
tadqiqotida "kelin salom" va "yor-yor" kabi anʼanalarning semantik va pragmatik jihatlarini
oʻrganib, ularning xalqning madaniy xotirasidagi oʻrnini koʻrsatgan. Masalan, "kelin salom"
marosimi kelinning yangi oilaga hurmat koʻrsatishini va jamiyatda oʻzining yangi rolini qabul
qilishini ifodalaydi. Ushbu marosimning til orqali ifodalanishi milliy oʻzlikni saqlashda muhim
vosita sifatida namoyon boʻladi [6, 93].
Lingvokulturologik tahlil. Sh.Panjiyeva oʻzining "Lingvokulturologiya fanining yuzaga
kelish tarixi" nomli maqolasida nikoh marosimlari va ularning lingvistik jihatlarini oʻrganishga
lingvokulturologik yondashuvni qoʻllagan. U nikoh marosimlarida ishlatiladigan iboralar,
maqollar va qoʻshiqlarning milliy xotira va madaniy qadriyatlarni saqlashdagi ahamiyatini
taʼkidlaydi. Panjiyeva nikoh marosimlarini xalqning ijtimoiy birdamligini mustahkamlash vositasi
sifatida qarab, bu jarayonning madaniy va lingvistik mazmunini keng yoritadi [7, 389–391].
Nikoh marosimlarining ijtimoiy va axloqiy ahamiyati. Oʻzbekiston Milliy Universiteti
tomonidan olib borilgan tadqiqotlarda nikoh marosimlarining axloqiy-estetik jihatlari yoritilgan.
Ushbu tadqiqotlarda kuyov va kelinning marosimdagi rollari, ularning jamiyatdagi yangi
oʻrnini belgilashdagi ahamiyati, shuningdek, marosimlardagi rasm-rusumlarning tarbiyaviy
ISSN:
2181-3906
2024
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 3 / ISSUE 12 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
739
vazifalari haqida soʻz yuritilgan. Masalan, "yor-yor" qoʻshigʻi kelinning oilaga kirishi va uning
yangi vazifalari haqida axloqiy-estetik maʼnolarni oʻzida mujassam etadi. Tadqiqotlarda
marosimlar xalqning qadimiy urf-odatlarini zamonaviy jamiyatda saqlash vositasi sifatida talqin
etilgan.
Ramzlarning semantik va pragmatik jihatlari. Nikoh marosimlarida ishlatiladigan
ramzlarning maʼnolarini aniqlashda semantik va pragmatik tahlil muhim rol oʻynaydi.
"Zardushtiylikda nikoh va oila masalasi" nomli maqolada nikoh marosimlarining tarixiy
ildizlari va ularning turli davrlardagi ramziy maʼnolari haqida maʼlumot berilgan. Maqolada nikoh
marosimlaridagi "kelin salom" va "kuyov chaqirigʻi" kabi unsurlar qadimiy diniy va madaniy
tushunchalar bilan bogʻliq ekanligi yoritilgan. Ushbu ramzlar milliy xotiraning davomiyligini
taʼminlovchi vosita sifatida tahlil qilinadi [3, 734].
Maqollar va ular orqali milliy qadriyatlarning ifodalanishi. Nikoh marosimlarida
qoʻllaniladigan maqollar xalqning oila va jamiyatga boʻlgan munosabatini ramziy ifoda etadi.
Masalan, "Kelin kelganda el keladi" maqoli kelinning jamiyatdagi muhim oʻrnini aks
ettiradi. "Kuyovning oti ostonada" maqoli esa kuyovning yangi oiladagi masʼuliyatini koʻrsatadi.
Ushbu maqollar xalqning ijtimoiy qadriyatlari va madaniy xotirasini ifodalashda muhim
lingvistik vosita sifatida xizmat qiladi [6, 95].
Nikoh marosimlaridagi lingvistik polifoniya. Nikoh marosimlarida ishtirokchilar
tomonidan kuylanadigan qoʻshiqlar va aytiladigan iboralar tilning polifonik xususiyatini namoyish
etadi. Ushbu jarayon nikoh marosimlarida ishlatiladigan nutq birikmalari va kuylarning uygʻunligi
orqali namoyon boʻladi. "Oila va nikoh maʼnaviyati" nomli maqolada bu jarayonning jamiyatdagi
ahamiyati haqida batafsil soʻz yuritilgan. Marosimlar davomida ishlatiladigan nutq va kuylarning
uygʻunligi orqali jamiyatning birligi va madaniy qadriyatlari ifodalanadi [1, 247].
Tahlil va natijalar
Oʻzbek nikoh marosimlarida kuyov va kelin munosabatlarining ramziy talqini xalqning
madaniy merosi va ijtimoiy hayotini aks ettiruvchi muhim jihatlardan biridir. Ushbu marosimlarda
ishlatiladigan ramzlar va rasm-rusumlar xalqning qadriyatlari, ijtimoiy rollari va urf-odatlarini til
vositasida namoyon qiladi. Quyida tahlil jarayonida aniqlangan asosiy natijalar keltiriladi.
1. Kuyov va kelinning ijtimoiy rollari. Nikoh marosimlari davomida kuyov va kelinning
ijtimoiy rollari turli ramzlar orqali belgilab beriladi. Masalan, "kelin salom" marosimi kelinning
yangi oiladagi oʻrnini aniqlash va uning jamiyat aʼzolari bilan oʻzaro munosabatlarini
mustahkamlash vositasi sifatida talqin qilinadi. Ushbu marosim davomida aytiladigan soʻzlar va
iboralar kelinning yangi hayotga kirib borishini ramziy maʼnoda ifodalaydi [6, 93]. Shuningdek,
kuyovning nikoh marosimidagi mavqeyi uning yangi oila boshligʻi sifatidagi masʼuliyatini ifoda
etadi. Bu jarayon, ayniqsa, kuyov tomon vakillarining rasmiy soʻzlashuvlari va duolarida koʻzga
tashlanadi.
2. Ramzlarning lingvistik tahlili. Nikoh marosimlarida ishlatiladigan ramzlar lingvistik
nuqtai nazardan chuqur semantik va pragmatik maʼnolarga ega. Misol uchun, "yor-yor" qoʻshigʻi
kelinning ota-onasidan ajralib, yangi oilaga moslashuv jarayonini tasvirlaydi. Ushbu qoʻshiqda
ishlatiladigan metaforalar va ramziy ifodalar yangi hayotga qadam qoʻyayotgan kelinning hissiy
va ijtimoiy holatini aks ettiradi. Bunday til birliklari xalqning oʻz madaniyatini saqlash va
avlodlarga yetkazishda vosita boʻlib xizmat qiladi [7, 391].
ISSN:
2181-3906
2024
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 3 / ISSUE 12 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
740
3. Nikohga oid maqollarning ijtimoiy ahamiyati. Nikoh marosimlarida ishlatiladigan
maqollar xalqning oila va jamiyatga boʻlgan qarashlarini ramziy ifoda etadi. "Kelin kelganda el
keladi" kabi maqollar kelinning yangi oilaga kirishining butun jamiyat uchun ahamiyatini aks
ettiradi.
Shuningdek, "Kuyovning oti ostonada" maqoli kuyovning yangi oilaga kirishi va uning
jamiyatdagi yangi masʼuliyatlarini belgilash vositasi sifatida namoyon boʻladi. Ushbu maqollar til
vositasida milliy qadriyatlarni saqlash va ularga eʼtibor qaratishda muhim rol oʻynaydi.
4. Kuyov va kelinning birligining ramziy ifodasi. Nikoh marosimlarida kuyov va kelinning
birligi turli rasm-rusumlar va lingvistik birliklar orqali ifodalanadi. Masalan, "kelin salom" va
"kuyov chaqirigʻi" kabi marosimiy rasm-rusumlar orqali ikki yoshning oila qurishdagi birdamligi
va yangi hayotga kirishi aks ettiriladi. Ushbu jarayon xalqning ijtimoiy va axloqiy qadriyatlarini
namoyish etuvchi muhim vosita hisoblanadi [3, 735].
5. Marosimiy kuy-qoʻshiqlarning ahamiyati. Nikoh marosimlari davomida ijro etiladigan
kuy-qoʻshiqlar xalqning hissiy va madaniy qadriyatlarini boyitadi. "Yor-yor" qoʻshigʻidagi til
birliklari va obrazlar kelinning yangi oilaga kirishini va kuyov bilan birga oila hayotiga
moslashishini ramziy tarzda ifoda etadi. Ushbu kuy-qoʻshiqlarda xalqning madaniy xotirasi va
ijtimoiy birdamligi aks etadi [1, 246].
6. Nikoh marosimlarining ijtimoiy va axloqiy vazifasi. Nikoh marosimlari oʻzida nafaqat
oilaviy jarayonlarni, balki jamiyatdagi ijtimoiy birdamlikni mustahkamlash jarayonini aks ettiradi.
Ushbu marosimlarda qoʻllaniladigan ramzlar, kuy-qoʻshiqlar va maqollar orqali xalqning
axloqiy qadriyatlari va ijtimoiy normalari saqlanadi. Nikoh marosimlari xalqning madaniy xotirasi
va urf-odatlarini avloddan-avlodga yetkazuvchi vosita sifatida alohida ahamiyatga ega[2].
Xulosa
Nikoh marosimlari xalqning madaniy va ijtimoiy hayotida alohida oʻrin tutuvchi muhim
hodisa hisoblanadi. Ushbu marosimlar orqali kuyov va kelinning jamiyatdagi oʻrni va
masʼuliyatlari ramziy ifoda etiladi. "Yor-yor" qoʻshigʻi, "kelin salom" marosimi va maqollar kabi
elementlar xalqning axloqiy va ijtimoiy qadriyatlarini aks ettiradi.
Marosimlarda ishlatiladigan lingvistik ramzlar milliy xotira va birlikni mustahkamlashda
muhim ahamiyatga ega. Tadqiqot shuni koʻrsatadiki, nikoh marosimlari oʻzbek xalqining milliy
qadriyatlarini saqlash va kelajak avlodlarga uzatishdagi vosita sifatida xizmat qiladi.
Ushbu marosimlar nafaqat oilaviy, balki ijtimoiy birdamlikni taʼminlashga ham xizmat
qiladi. Maqola kuyov va kelin munosabatlarining ramziy talqinlari orqali xalqning madaniy
merosini yanada chuqurroq oʻrganish uchun muhim manba boʻlib xizmat qiladi.
REFERENCES
1.
“Oila va nikoh maʼnaviyati, oilani mustahkamlash omillari”. Журнал естественных и
экономических наук, 2023, 245–251.
2.
“Til – milliy tafakkur ramzi va taraqqiyot asosi”. Uza.uz, 2021.
3.
“Zardushtiylikda nikoh va oila masalasi”. Ares.uz, 2022, 731–736.
4.
Aliqulova H. “Oʻzbek tili, adabiyoti va folklori institutida ilmiy darajalar beruvchi kengash
faoliyati”. TSUULL, 2021, 23–30.
ISSN:
2181-3906
2024
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 3 / ISSUE 12 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
741
5.
Joʻraboyev A., Husainova Z. “Oʻzbek va ingliz tillarida toʻy bilan bogʻliq leksik
birliklarning qiyosiy tahlili”. International Journal of Multidisciplinary Research, 2022,
45–52.
6.
Oʻrazboyev O. R. “Oʻzbek va qoraqalpoq tillarida nikoh marosimlari bilan bogʻliq leksik
qatlam tadqiqi”. Лучшие интеллектуальные исследования 22, no. 1 (2024): 91–98.
7.
Panjiyeva Sh. O. "Lingvokulturologiya fanining yuzaga kelish tarixi." Oriens, 2022, 388–
392.
8.
Rahmonova D. “Oʻzbek xalqining oilaviy marosimlarining axloqiy va estetik yuksalishida
maʼnaviy meros va qadriyatlarning ahamiyati”. Science and Technology, 2023, 110–115.
