ISSN:
2181-3906
2024
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 3 / ISSUE 12 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
763
PALWANLARDIŃ FIZIKALIQ KÚSHIN RAWAJLANDIRIWDAǴI
HÁREKETLERINE SIPATLAMA
Qaniyazov Sultaniyaz Joldasbaevich
Berdaq atindag`i Qaraqalpaq ma`mleketlik universiteti
Dene ma`deniyati teoryasi ha`m metodikasi kafedrasi oqitiwshisi.
https://doi.org/10.5281/zenodo.14555945
Annotatsiya.
Kúshtiń shıdamlılıgı – bul sportshınıń salıstırmalı uzaq waqıt ishinde bulshıq
etleriniń kúsheniwin payda etiwge bolǵan sheberlik. Palwannıń kúsh imkaniyatların
rawajlandırıw ushın tómendegi metodlar qollanıladı: tákirarlawshı kúsheniw, qısqa múddetli
maksimal kúsheniw, tez artıp baratuǵın awırlıq, soqqılı, birgelikte tásir etiw, variantlılıq, izometr
kúsheniw usılları.
Tayanish so`zler:
Kúshtiń, palwannıń, fizikalıq, qarsılıq, ulıwma kúsh, arnawlı kúsh,
salıstırmalı kúsh, partlawshı kush, tákirarlanıwshı kúsheniw, Fizikalıq kórsetkish esaplanǵan
«kúsh» degende palwannıń qarsılas qarsılıǵın jeńip ótiwi yaki bulshıq etleri kúsheniwi esabına
oǵan qarsılıq kórsetiw qábileti túsiniledi.
Kúshtiń tómendegi túrlerin ajıratıw qabıl etilgen: ulıwma hám arnawlı, tolıq hám
salıstırmalı, tez hám partlawshı, kúsh shıdamlılıǵı.
Ulıwma kúsh – bul palwannıń arnawlı háreketlerine baylanıslı bolmaǵan halda sportshı
tárepinen kórsetip beriletuǵın kúsh esaplanadı. Arnawlı kúsh jarıs háreketlerine say bolǵan arnawlı
háreketlerde sportshı tárepinen kórsetiledi. Tolıq kúsh sportshınıń júdá úlken ózgesheligine iye
háreketlerinde kózge taslanatuǵın kúsh imkaniyatları menen klassifikaciyalanadı. Gúreste ol kúsh
járdeminde jeke alısıw ushın áhmiyetke iye bolıp tabıladı. [17]
Salıstırmalı kúsh yaǵnıy sportshınıń 1 kg salmaǵına tuwra keletuǵın kúsh palwannıń jeke
awırlıǵın jeńip ótiw imkaniyatı kórsetkishi esaplanadı. Bul usıllardıń tezlik penen orınlanıwında
áhmiyetke iye bolıp tabıladı. Tez kúsh bulshıq etleriniń salıstırmalı kishi sırtqı qarsılıǵın jeńip ótiw
menen baylanıslı háreketlerdi tez orınlawǵa bolǵan áhmiyetke iye.
Partlawshı kúsh qısqa waqıt ishinde óz tezligine bola úlken kúsheniwdi kórsetip beriw
qábileti menen túsindiriledi. Kúshtiń shıdamlılıgı – bul sportshınıń salıstırmalı uzaq waqıt ishinde
bulshıq etleriniń kúsheniwin payda etiwge bolǵan sheberlik. Palwannıń kúsh imkaniyatların
rawajlandırıw ushın tómendegi metodlar qollanıladı: tákirarlawshı kúsheniw, qısqa múddetli
maksimal kúsheniw, tez artıp baratuǵın awırlıq, soqqılı, birgelikte tásir etiw, variantlılıq, izometr
kúsheniw usılları.
Tákirarlanıwshı kúsheniwler metodı sonnan ibarat, sportshı shınıǵıwdı “sońǵı demine”
shekem orınlawda maksimal awırlıqtan 70-80% ke teń bolǵan awırlıq penen tákirarlap orınlaydı.
Usı usıl kúsh shınıǵıwın seriyalap orınlawdı názerde tutadı. Hár bir seriya – sońǵı demge
shekem, barlıǵı bolıp 3-4 seriya, seriyalar arasındaǵı dem alıw aralıǵı 3-4 minut.
Tákirarlanıwshı kúsheniw metodınıń bir túri dinamikalıq kúsheniw metodı esaplanadı. Ol
shınıǵıwlardı maksimumnan 20-30% awırlıqta shegaradaǵı tezlikti orınlaw menen túsindiriledi.
Bunda úlken bulshıq etleriniń zorıǵıwı awrlıq salmaǵı esabına emes, al joqarı tezliktegi
háreketi esabınan erisiledi.
ISSN:
2181-3906
2024
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 3 / ISSUE 12 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
764
Qısqa múddetli maksimal kúsheniw metodı házirgi waqıtta bulshıq etleriniń tolıq kúshin
jetilistiriw ushın eń nátiyjeli esaplanadı. Ol shegaradaǵı hám shegaraǵa jaqın bolǵan awırlıq penen
islewdi názerde tutadı. Bulshıq etleri trenirovkasında maksimal kúsheniw metodı trenajyorlerda
hám bir háreket penen bir-eki háreketler járdeminde úlken awırlıqtaǵı shtanga menen
orınlanatuǵın bulshıq etlerinde (jim, siltep kóteriw, birden kóteriw, otırıp-turıw) kózge taslanadı.
Trenirovkada barlıǵı bolıp 3-4 háreket islenedi. Háreketlerdiń arasındaǵı waqıt 3-5 minuttı
quraydı. [18]
Áste-aqırınlıq penen artıp baratuǵın awırlıq usılı bir trenirovka shınıǵıwındaǵı sıyaqlı
keyingilerinde de qarsılıq kórsetiw kóleminiń aste-aqırınlıq penen artıp barıwın názerde tutadı.
Trenirovka shınıǵıwında birinshi baǵdarda sportshı 10 mártebe kótere alatuǵın (10 MT)
awırlıqtan 50% ke teń awırlıq penen baslaw usınıs etiledi. Ekinshi urınıw shınıǵıwı 10 MT den
75% awırlıq penen orınlanadı, úshinshi urınıwda bolsa – 10 nan 100 % awırlıq penen orınlanadı.
Trenirovka dawamında barlıǵı bolıp 3 urınıw ámelge asırıladı. Urınıwlar arasındaǵı dem
alıw aralıǵı 2-4 minut. Hár bir urınıwda shınıǵıw shegarasındaǵı tezlik penen anıq sharshap
qalaman degenshe orınlanadı.
Soqqılı usıl tushadan awırlıqtıń kinematik energiya hám jeke gewde awırlıǵınan
paydalanıw menen bulshıq etleri toparları soqqını qollap-quwatlawǵa qaratılǵan boladı.
Shınıǵıp atırǵan bulshıq etleriniń kemeyip atırǵan awırlıq energiyasın jutıp alıwı bulshıq
etleriniń aktiv jaǵdayǵa keskin ótiwine, jumısshı kúsheniwdiń tez rawajlanıwına járdem beredi,
bulshıq etleri qosımsha kúsheniw imkaniyatın payda etedi. Bul keyingi iyteriwshi háreket tezligi
hám shaqqanlıqtı hám izde qalıwdı ishten jeńip ótiletuǵın jumısqa tez ótiwdi támiyinleydi.
Ayaqlar partlawshı kúshti rawajlandırıwdıń soqqılı metodın qollanıw usılı sıpatında izinen
bálentlikke yaki uzınlıqqa sekiriw menen orınlanatuǵın tereńlikke sekiriw shınıǵıwların atap ótiwi
múmkin. Shınıǵıw 70-80 sm bálentlikten ayaq dizesin biraz búkken halda jerge túsip, keyninen
tez hám shaqqanlıq penen joqarıǵa atılıp shıǵıw arqalı orınlanadı. Sekiriw seriyalap: 2-3 seriyada,
hár bir seriyada 8-10 nan sekiriw orınlanadı. Seriyalar arasındaǵı dem alıw aralıgı 3-5 minut.
Shınıǵıw háptesine eń kóbi eki mártebe orınlanadı.
Birgelikte tásir etiw usılı soǵan baylanıslı boladı, palwannıń kúsh imkaniyatların
rawajlandırıw tuwrıdan-tuwrı qánigelesken shınıǵıwlardı orınlaw waqıtında bolıp ótedi. Bir
waqıttıń ózinde palwannıń kúsh qábileti hám texnika-taktikalıq háreketleri rawajlandırıladı hám
jetilistiriledi. Grek rim gúresinde birgelikte tásir kórsetiw usılınan paydalanıwǵa mısal sıpatında
sonday shınıǵıwlardı keltirip ótiw múmkin, palwan bul shınıǵıwlardıń óz texnikalıq háreketlerin
awırlaw salmaq kategoriyasındaǵı qarsılas penen jetilistirip baradı.
Awırlıqtıń optimal ólshemin anıqlaw júdá áhmiyetli bolıp tabıladı. Hádden tısqarı úlken
ólshem háreket sheberligi quramınıń buzılıwına alıp keledi, bunıń aqıbetinde háreket texnikasına
keri tásir etedi. [19]
Variantlılıq usılı tiykarınan hár qıylı salmaq kategoriyalarındaǵı awırlıq penen arnawlı
shınıǵıwlardı orınlawdı názerde tutadı. Hár qıylı salmaq kategoriyalarındaǵı qarsilasıler menen
shınıǵıwlar seriyalap orınlanadı. Bir seriyada eń aldı menen awırlaw salmaq kategoriyasındaǵı
qarsılas penen 10-12 taslaw orınlanadı, sońın ala teń salmaq kategoriyasındaǵı qarsılas penen 15-
16 taslaw, onnan soń bolsa óz salmaq kategoriyasındaǵı qarsılas penen 10-12 taslaw orınlanadı.
ISSN:
2181-3906
2024
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 3 / ISSUE 12 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
765
Barlıǵı bolıp 3 seriya orınlanadı. Dem alıw aralıǵı 3-4 minut. Tez-kúsh kórsetkishlerin
(normaları, kúshi) rawajlandırıw variantlılıq usılı jaqsı nátiyje beredi. Usıllardı biraz awır qarsılas
penen jetilistiriw jeke kúsh imkaniyatların rawajlandarıwǵa, kishkene salmaq kategoriyasındaǵı
qarsılas penen bolsa – tezlik imkaniyatların rawajlandırıwǵa imkaniyat jaratıp beredi. Bul
juwmaqta jarıs shınıǵıwında nátiyjeniń artıwına alıp keledi.
Bulshıq etleriniń izometrlik kúsheniw usılı hár qıylı bulshıq etleri toparlarınıń 4-6 sekund
dawam etetuǵın statikalıq maksimal kúsheniwin názerde tutadı. Izometrlik shınıǵıwlardıń
bahalılıǵı sonda, olardıń kólemi úlken emes, kóp waqıttı almaydı, orınlanıwı biraz ańsat.
Bunnan tısqarı, olardıń járdeminde belgili bir bulshıq etler toparına kerekli jaǵdaylarda,
gewde bólimlerin búgiw yaki jazdırıwdıń tiyisli bólimi múyeshlerine tańlap tásir etiwi múmkin.
[20]
REFERENCES
1.
F.A.Kerimov- “Sport kurashi nazariyasi va uslubiyati” Toshkent 2009 yil.
2.
F.A.Kerimov- “Sport kurashi nazariyasi va uslubiyati” Toshkent 2018 yil.
3.
Tastanov N.A - “Kurash turlari nazariyasi va uslubiyati" Tashkent 2017.
4.
Ashuraliyev A.B, Arziqulov N.A. ADU o’qituvchialri. Kurashchilarni texnik maxorati va
jismoniy tayyorgarlik o’rtasida o’zaro bog’liqlik. // “Jismoniy barkomol avlod tarbiyasi”
mavzusidagi ilmiy-amaliy konferensiya materiallari to’plami, Andijon 2015 yil.
5.
Tursunov Sh.S. – “Yunon-rim kurashi nazariyasi va uslubiyati” O‘quv qo‘llanma. T., 2018.
6.
М.П.Матвеев, Теория и методика физической культуры. 1997 г.
7.
Керимов Н.А. Скоростно-силовая подготовка дзюдоистов и борцов вольного
стиля/Методические рекомендации. -Т, 1990.
8.
Ш.С.Турсунов., Д.Ю.Ташназаров., М.А.Урдабаев., Н.Ғ.Мустафаев “Теория и
методика видов борьбы” Учебное пособия для 3 курса., Чирчик 2020.
9.
Шашурин А.В. Физическая подготовка. Москва: Физкультура и спорт; 2015 г.
10.
Jumaniyazov D. (2024) GREK RIM GURESINDE SHIDAMLILIQ HAM ONI
RAWAJLANDIRIW METODLARI. Modern science and Research. 3(6
11.
Sultan Qanyazov QMU, [25.12.2024 12:10]
12.
Алхамов, А. Р., & Каниязов, С. Ж. (2023). МЕТОДИКА ОРГАНИЗАЦИИ И
ПОДГОТОВКИ БОРЬБЫ НА ПОЯСАХ. Экономика и социум, (5-2 (108)), 559-561.
13.
Sultan Qanyazov QMU, [25.12.2024 12:10]
14.
Халеков, Р. М., & Каниязов, С. Ж. (2023). ВЗАИМОСВЯЗЬ ТЕХНИКО-
ТАКТИЧЕСКОЙ И ПСИХОЛОГИЧЕСКОЙ ПОДГОТОВКИ БОРЦОВ. Экономика и
социум, (3-2 (106)), 735-738.
15.
Sultan Qanyazov QMU, [25.12.2024 12:10]
16.
Joldasbaevich, Q. S., & Rustamovich, A. A. (2023). DEVELOPMENT OF PHYSICAL
ACTIVITIES OF STUDENTS AND YOUTH THROUGH ACTIVE AND PASSIVE
TOURISM. JOURNAL OF EDUCATION, ETHICS AND VALUE, 2(10), 83-85.
17.
Sultan Qanyazov QMU, [25.12.2024 12:10]
ISSN:
2181-3906
2024
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 3 / ISSUE 12 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
766
18.
Joldasbaevich, Q. S. (2024). The History of the Development of Judo and Sambo Wrestling.
EUROPEAN JOURNAL OF INNOVATION IN NONFORMAL EDUCATION, 4(4), 336-
339.
19.
DENE TÁRBIYASI SISTEMASINDA HÁR TÁREPLEME TÁLIM HÁM TÁRBIYA
BERIW USILLARI Jumaniyazov Dawranbay Qaljanbaevich
