1090
ResearchBib IF-2023: 11.01, ISSN: 3030-3753, Valume 1 Issue 10
INKLYUZIV TA'LIM MUHITIDA IJTIMOIY EMOTSIONAL QO`LLAB
QUVVATLASH YO`LLARI
Raimjonova Madinabonu
Oriental universiteti Boshlang’ich ta’lim yo’nalishi 4-bоsqich talabasi.
Nazarova Dildora
Oriental universiteti o’qituvchisi.
https://doi.org/10.5281/zenodo.14553998
Annotatsiya.
Maqolada alohida ta’lim ehtiyojlari bo‘lgan bolalarga inklyuziv ta’limni
qo‘llab-quvvatlashda yaratilgan shart sharoitlar, mamlakatimizda bunga qanday e`tibor
berilayotgani aks etgan.
Tayanch so‘z:
Imkoniyati cheklangan oʻquvchilar, BMT, Nogironlar huquqlari
to‘g‘risidagi Konvensiya, alohida ta’lim ehtiyojlari bo‘lgan bolalar, meynstriming, integratsiya,
inklyuziv ta’lim.
WAYS OF PROVIDING SOCIAL EMOTIONAL SUPPORT IN AN INCLUSIVE
EDUCATION ENVIRONMENT
Abstract.
The article reflects the conditions created to support inclusive education for
children with special educational needs, and the attention paid to this in our country.
Keywords:
Students with disabilities, UN, Convention on the Rights of Persons with
Disabilities, children with special educational needs, mainstreaming, integration, inclusive
education.
СПОСОБЫ СОЦИАЛЬНО-ЭМОЦИОНАЛЬНОЙ ПОДДЕРЖКИ В
ИНКЛЮЗИВНОЙ ОБРАЗОВАТЕЛЬНОЙ СРЕДЕ
Аннотация.
В статье описаны условия, созданные для поддержки инклюзивного
образования детей с особыми образовательными потребностями, как этому уделяется
внимание в нашей стране.
Ключевые слова:
Студенты с ограниченными возможностями, ООН, Конвенция о
правах инвалидов, дети с особыми образовательными потребностями, актуализация,
интеграция, инклюзивное образование.
KIRISH
O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2017 yil 1 dekabrdagi PF-5270-son “Nogironligi
bo‘lgan shaxslarni davlat tomonidan qo‘llab-quvvatlash tizimini tubdan takomillashtirish chora-
tadbirlari to‘g‘risida”, 2019 yil 29 apreldagi PF- 5712-son “Xalq ta’limi tizimini 2030 yilgacha
rivojlantirish konsepsiyasi to‘g‘risida”, 2020 yil 6 noyabrdagi PF-6108-son “O‘zbekistonning
yangi taraqqiyot davrida ta’lim-tarbiya va ilm-fan sohalarini rivojlantirish chora-tadbirlari
1091
ResearchBib IF-2023: 11.01, ISSN: 3030-3753, Valume 1 Issue 10
to‘g‘risida”gi, 2022 yil 28 yanvardagi PF-60-son “2022-2026-yillarga mo‘ljallangan YAngi
O‘zbekistonning taraqqiyot strategiyasi to‘g‘risida”, farmonlari, 2020 yil 13 oktyabrdagi PQ–
4860-son “Alohida ta’lim ehtiyojlari bo‘lgan bolalarga ta’lim-tarbiya berish tizimini yanada
takomillashtirish chora- tadbirlari to‘g‘risida”gi qarori, O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar
Mahkamasining 2021 yil 12 oktyabrdagi 638-son “Alohida ta’lim ehtiyojlari bo‘lgan bolalarga
ta’lim berishga oid normativ huquqiy xujjatlarni tasdiqlash to‘g‘risida”gi qarori va boshыa
xujjatlarda kadrlar masalasi, ta’lim mazmunini modernizatsiyalash, jarayonni metodik va didaktik
ta’minlash vazifalari belgilab berilgan.
Imkoniyati cheklangan oʻquvchilar taraqqiyotining koʻlami shu qadar kattaki, ular uchun
bir xildagi ta’lim jarayonini tashkil etish imkonsizdir. Bunday sharoitda koʻplab oʻquvchilar ta’lim
jarayoniga qamrab olinmaydi. Imkoniyati cheklangan oʻquvchilar tarkibining turli-tumanligi shuni
koʻrsatadiki, ularga ta’lim berish jarayoni bir qator holatlarni mujassamlashtirishi kerak.
Prezident Shavkat Mirziyoyevning BMT Inson huquqlari bo‘yicha kengashi 46-
sessiyasidagi nutqida strategik yo‘nalishlar, jumladan, Nogironlar huquqlari to‘g‘risidagi
Konvensiyani ratifikatsiya qilish masalasiga alohida e’tibor qaratildi . Butun dunyoda qariyb 1
milliardga yaqin nogironligi bo‘lgan shaxslar borligi inobatga olinsa, bu nihoyatda ahamiyatli
tashabbus hisoblanadi.
Shu boisdan mamlakatimizda inklyuziv ta’lim tizimini joriy qilish bo‘yicha qator
normativ-huquqiy hujjatlar qabul qilindi.
O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2018 yil 5 sentyabrdagi "Xalq ta’limi tizimiga
boshqaruvning yangi tamoyillarini joriy etish chora-tadbirlari to‘g‘risida"gi PQ-3931-son qarorida
alohida ta’lim ehtiyojlari bo‘lgan bolalarning ijtimoiy kafolatlarini ta’minlovchi chora-tadbirlar
samaradorligini yanada oshirish, ularning ta’lim-tarbiya (shu jumladan, inklyuziv ta’lim-tarbiya)
olishiga xizmat qiladigan moslashuv muhitini yaratish bo‘yicha alohida vazifalar qayd etib
o‘tilgan.
Inklyuziv ta’limga jalb etish global muammolardan biri xisoblanadi. Inklyuziv ta’limning
asosiy kismi–bolalarga bilim olish uchun dustona munosabat va ukishga imkon beruvchi muxitni
yaratishdir.
Maxsus extiyojli bolalarning xayotga ilk yoshdan ya’ni 6 yoshgacha e’tibor berilsa, ancha
yukori samaralarga erishish mumkin. Imkoniyati cheklangan bolalarni ta’lim–tarbiyaga bo‘lgan
extiyojlarni kondirishga mos bo‘lgan siyosatni ishlab chikish inklyuziv ta’limni qo‘llab–
quvvatlashning asosidir.
Inklyuziv ta’lim rasmiy ta’lim tushunchasidan ancha kengroq bo‘lib, inklyuziv so‘zi lotin
tilidan olinganda “jalb qilish”, ingliz tilidan olinganda “ uygunlashish” degan ma’noni bildiradi.
Shuningdek inklyuziv ta’lim hamma uchun ta’lim jarayonlarini ochiqligi ma’nosini bildiradi.
1092
ResearchBib IF-2023: 11.01, ISSN: 3030-3753, Valume 1 Issue 10
Bu ta’limda ko‘proq o‘qishda, o‘rganishda imkoniyati cheklangan bolalar bilan ishlanadi.
Inklyuziv ta’limda o‘qituvchining kasbiy mahorati bosh omil hisoblanadi. Avvalo
o‘qituvchi inklyuziv tafakkurga ega bo‘lishi va ta’lim sifati mas’uliyatini o‘z zimmasiga olishi
shart. Inklyuziv ta’lim berish o‘qituvchilar ishi sifatining asosiy mezonlari – o‘qituvchi
o‘quvchilarning turli toifada ekanligiga qaramay barcha bolalarning huquqini himoya va hurmat
qilishi zarur. Yana bir sifat – hamkorlikni yo‘lga qo‘yish. Chunki o‘qituvchilar uchun hamkorlik
va o‘zaro fikr almashish muhimdir.
Rivojlangan mamlakatlarda XX asrning 70 yillaridan boshlab inklyuziv ta’limni
rivojlantirishga doir turli xil me’yoriy huquqiy hujjatlarni qabul qilish jarayoni boshlangan. Bu
borada nogironlarni jamiyatga jalb qilish uchun AQSH va Yevropa mamlakatlarida asosan 3 ta
yondashuv keng tarqalgan.
Meynstriming, integratsiya hamda inklyuziv ta’lim. Meynstrimingga ko‘ra, nogironligi
bo‘lgan o‘quvchilar nogironligi bo‘lmagan o‘quvchilar bilan turli xil tadbirlarda, bayramlarda
uchrashishadi. Shu asosida ular bir birini xususiyatlarini, talablarini bilish imkoniyatiga ega
bo‘lishadi. Integratsion yondashuvga ko‘ra, nogironligi bo‘lgan bolalar umumta’lim
maktablariga jalb qilinadi. Lekin, maktablardagi ta’lim tizimi va sharoitlar o‘zgartirilmaydi.
Inklyuziv yondashuvga ko‘ra, nafaqat nogironligi bor bolalar jalb qilinadi, balki ularni
jalb qiladigan maktablar ham ularning talablariga qarab moslashtiriladi.
Tadqiqotchilarning ilmiy tadqiqotlariga ko‘ra, inklyuziv ta’limni rivojlanishi ta’lim
sohasida iqtisodiy samaraga erishishda ham muhim ahamiyatga ega. Bugungi kunda ko‘pchilik
rivojlangan mamlakatlarda inklyuziv ta’limni rivojlantirish kerakligi borasida konsensus mavjud.
Davlat va munitsipal maktablari ularga moliyaviy yordam berishadi.
Tahlil va natijalar Bugungi kunda respublika bo‘yicha jismoniy yoki ruhiy rivojlanishida
nuqsoni bo‘lgan bolalar uchun jami 86 ta ixtisoslashtirilgan maktab va maktab- internatlarda 21,2
ming nafar, 21 ta sanatoriy turidagi maktab-internatlarda 6,1 ming nafar o‘quvchilar ta’lim-tarbiya
oladi. Shuningdek, uzoq muddat davolanishga muhtoj bo‘lgan 13,3 ming nafar o‘quvchilar uyda
yakka tartibda o‘qitilmoqda.
Alohida ta’lim ehtiyojlari bo‘lgan bolalarni sog‘lom bolalar qatorida umumta’lim
maktablarida o‘qitish amaliyotini rivojlantirish maqsadida ixtisoslashtirilgan ta’lim
muassasalarida ta’lim olayotgan o‘quvchilarning umumta’lim maktablariga integratsiyalashuvi
(uyg‘unlashtirgan holda ta’lim-tarbiya berish) tajribasi qo‘llanilishi natijasida so‘ngi yillarda
500 nafarga yaqin alohida ta’lim ehtiyojlari bo‘lgan o‘quvchilar umumiy o‘rta ta’lim maktablariga
qaytarildi.
Bundan tashqari, "Zamonaviy maktab"larni qurishda ushbu maktablarda alohida ta’lim
ehtiyojlari bo‘lgan bolalarni o‘qitish uchun zarur shart-sharoitlarni yaratish, ular uchun maxsus
1093
ResearchBib IF-2023: 11.01, ISSN: 3030-3753, Valume 1 Issue 10
infratuzilma bo‘lishi va jihozlanishini ta’minlash maqsadida inklyuziv ta’limni tashkil etish
bo‘yicha "Zamonaviy maktab"ga qo‘yiladigan me’yoriy talablar loyihasi ishlab chiqildi.
Xulosa qilib aytganda, inklyuziv ta’lim bugun eng insonparvar ta’lim sifatida butun
dunyoda shu jumladan yurtimizda keng tadbiq etilmoqda. Mamlakat bo‘ylab inklyuziv ta’limni
rivojlantirishga qaratilgan davlat islohotlari o‘z samarasini berishi uchun avvalo ta’lim jarayonida
o‘qituvchi o‘z faoliyatini tizimli baholab borishi, muntazam malakasini oshirishi, alohida ta’lim
ehtiyojlari bor bolalarning intizomli va muassasalararo guruhlar bilan samarali ishlashi uchun
liderlik hamda boshqaruv malakalarini qo‘llashi, muammolarni birgalikda hal qilishi, bundan
tashqari keng qamrovli maktab hamkorligini yo‘lga qo‘yishi kerak.Bu ta’lim bir tomonlama
bo‘lmasligi kerak. Shuningdek imkoniyati cheklangan bolada o‘ziga bo‘lgan ishonchni oshirish,
ko‘nikma va qobiliyatini rivojlantirish, yoshligidan o‘rganishni rag‘batlantirishda oila ishtiroki
alohida ahamiyatga ega. Inklyuziv ta’lim jarayonida ota-onalar bilan ishlash ham muhim.
Ta’kidlash joizki, alohida ehtiyojli ota-onalarga ularning farzandlari jamiyatning bir bo‘lagi
bo‘lish huquqiga ega ekanini tushuntirish, bu ishonchni ularning ongiga yetkazish kerak.
REFERENCES
1.
Президент Шавкат Мирзиёевнинг БМТ Инсон ҳуқуқлари бўйича кенгашининг 46-
сессиясидаги нутқи.21.02.2021 https://president.uz/uz/lists/view/4179
2.
Алоҳида таълим эҳтиёжлари бўлган болаларга таълим-тарбия бериш тизимини
янада такомиллаштириш чора-тадбирлари тўғрисида”ги Ўзбекистон Республикаси
Президентининг 2020 йил 29 апрелдаги ПҚ-4860 сонли қарори. Қонун ҳужжатлари
маълумотлари миллий базаси, 14.10.2020 й., 07/20/4860/1383-сон
3.
Табольская О.А., Яковлева И.В. Тюторство в условиях развития инклюзивного
образования. – Москва–Берлин, 2019
4.
Нишанбаева Э.З., Абдухалилов А.А. Инклюзив таълимни ривожланишида
ижтимоий шерикликнинг тутган ўрни
https://www.researchgate.net/publication/347901748_
5.
6.
7.
