2024
DECEMBER
NEW RENAISSANCE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE
VOLUME 1
|
ISSUE 10
317
O'ZBEKISTONDA KICHIK BIZNES VA XUSUSIY TADBIRKORLIKNI
MOLIYALASHTIRISH MEXANIZMLARI
Karimov Hojiakbar
Fargona viloyati Qo‘qon shahar
Qo‘qon universiteti magistratura 1-kurs iqtisodiyot yo’nalishi.
https://doi.org/10.5281/zenodo.14578206
Annotatsiya. Ushbu maqolada O'zbekistonda kichik biznes va xususiy tadbirkorlikni
moliyalashtirish mexanizmlari tahlil qilingan. Mavjud moliyaviy instrumentlar, bank kreditlari,
davlat dasturlari va xalqaro moliyaviy institutlar bilan hamkorlik masalalari o'rganilgan.
Moliyalashtirish tizimining samaradorligini oshirish bo'yicha tavsiyalar ishlab chiqilgan.
Kalit so'zlar: kichik biznes, xususiy tadbirkorlik, moliyalashtirish, bank krediti, davlat
dasturlari, mikrokreditlar.
MECHANISMS FOR FINANCING SMALL BUSINESS AND PRIVATE
ENTREPRENEURSHIP IN UZBEKISTAN
Abstract. This article analyzes the mechanisms of financing small business and private
entrepreneurship in Uzbekistan. Issues of cooperation with existing financial instruments, bank
loans, government programs and international financial institutions have been studied.
Recommendations have been developed to improve the effectiveness of the financing
system.
Keywords: small business, private enterprise, financing, bank loan, government programs,
microcredit.
МЕХАНИЗМЫ ФИНАНСИРОВАНИЯ МАЛОГО БИЗНЕСА И ЧАСТНОГО
ПРЕДПРИНИМАТЕЛЬСТВА В УЗБЕКИСТАНЕ
Аннотация. В данной статье проанализированы механизмы финансирования
малого бизнеса и частного предпринимательства в Узбекистане. Были изучены
существующие финансовые инструменты, банковские кредиты, государственные
программы и вопросы сотрудничества с международными финансовыми учреждениями.
Разработаны
рекомендации
по
повышению
эффективности
системы
финансирования.
Ключевые слова: малый бизнес, частное предпринимательство, финансирование,
банковский кредит, государственные программы, микрозаймы.
2024
DECEMBER
NEW RENAISSANCE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE
VOLUME 1
|
ISSUE 10
318
KIRISH
Bugungi kunda kichik biznes va xususiy tadbirkorlik har qanday mamlakatning iqtisodiy
rivojlanishida hal qiluvchi rol o'ynaydi. O'zbekistonda bu sektor YaIMning 54,9% ni tashkil etadi
va mehnatga layoqatli aholining 78% dan ortig'ini ish bilan ta'minlaydi [1]. So'nggi yillarda
O'zbekiston hukumati tomonidan kichik biznes va xususiy tadbirkorlikni rivojlantirish bo'yicha
keng ko'lamli islohotlar amalga oshirilmoqda. Davlat dasturlari, soliq imtiyozlari va ma'muriy
to'siqlarni kamaytirish orqali tadbirkorlik faoliyati uchun qulay muhit yaratilmoqda.
Biroq, moliyaviy resurslarning yetishmasligi kichik biznesning jadal rivojlanishiga
to'sqinlik qiluvchi asosiy muammolardan biri bo'lib qolmoqda. Bu muammo ayniqsa COVID-19
pandemiyasi sharoitida yanada dolzarb bo'lib qoldi. Ko'plab kichik korxonalar aylanma
mablag'larning yetishmasligi, bank kreditlarining yuqori foiz stavkalari va garov ta'minotiga
qo'yiladigan qattiq talablar tufayli qiyinchiliklarga duch kelmoqda.
Moliyalashtirish mexanizmlarining samarali ishlashi kichik biznes va xususiy
tadbirkorlikning barqaror rivojlanishi uchun muhim ahamiyatga ega. Shu bois, mavjud
moliyalashtirish instrumentlarini tahlil qilish, ularning samaradorligini baholash va
takomillashtirish yo'llarini izlab topish dolzarb vazifa hisoblanadi.
Tadqiqotning maqsadi O'zbekistonda kichik biznes va xususiy tadbirkorlikni
moliyalashtirish mexanizmlarini tahlil qilish va ularni takomillashtirish bo'yicha tavsiyalar ishlab
chiqishdan iborat. Tadqiqot doirasida bank kreditlari, davlat dasturlari, xalqaro moliyaviy
institutlar bilan hamkorlik masalalari o'rganiladi va kompleks yondashuv asosida muammolarning
yechimi taklif etiladi.
METODOLOGIYA VA ADABIYOTLAR TAHLILI
Tadqiqot metodologiyasi sifatida tizimli va qiyosiy tahlil usullaridan foydalanildi.
O'zbekiston va xorijiy mamlakatlarning me'yoriy-huquqiy hujjatlari, statistik ma'lumotlar, ilmiy
adabiyotlar va ekspert xulosalari o'rganildi.
Rahimova [2] o'z tadqiqotida O'zbekistonda kichik biznesni moliyalashtirish
muammolarini o'rganib, bank kreditlari va mikrokreditlarning rolini tahlil qilgan. Xudoyberganov
[3] esa davlat dasturlarining samaradorligini baholagan.
Xorijiy olimlardan Smith va Jones [4] rivojlanayotgan mamlakatlarda kichik biznesni
moliyalashtirishning zamonaviy mexanizmlarini tadqiq etgan. Wilson [5] mikromoliyalashtirish
institutlarining ahamiyatini o'rgangan.
2024
DECEMBER
NEW RENAISSANCE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE
VOLUME 1
|
ISSUE 10
319
NATIJALAR VA MUHOKAMA
O'zbekistonda kichik biznes va xususiy tadbirkorlikni moliyalashtirish bir necha muhim
mexanizmlar orqali amalga oshiriladi. 2023-yilda tijorat banklari tomonidan kichik biznesga
ajratilgan kreditlar hajmi 128 trillion so'mni tashkil etdi [6]. Bu ko'rsatkich 2022-yilga nisbatan
15% ga oshgan. Biroq, tahlillar shuni ko'rsatmoqdaki, kredit olish jarayonida tadbirkorlar bir qator
muammolarga duch kelmoqda. Birinchidan, foiz stavkalarining yuqoriligi (15-24%) ko'plab
loyihalarning moliyaviy samaradorligiga salbiy ta'sir ko'rsatmoqda. Ikkinchidan, garov ta'minotiga
qo'yiladigan yuqori talablar, ayniqsa yangi tashkil etilgan korxonalar uchun jiddiy to'siq bo'lib
xizmat qilmoqda. Bundan tashqari, kredit olish jarayonining murakkabligi va byurokratik to'siqlar
ham mavjud.
O'zbekiston hukumati tomonidan kichik biznesni qo'llab-quvvatlash maqsadida bir qator
dasturlar amalga oshirilmoqda. "Har bir tadbirkor - yurtimiz kelajagi" dasturi doirasida 2022-
2023-yillarda 12 trillion so'mlik imtiyozli kreditlar ajratildi [7]. Tadbirkorlarni qo'llab-quvvatlash
jamg'armasi orqali kredit foizlarining bir qismi subsidiyalanmoqda. Bu dasturning asosiy afzalligi
shundaki, u orqali tadbirkorlar bozor stavkalaridan ancha past foizlarda (7-12%) kredit olish
imkoniyatiga ega bo'lmoqda. Shuningdek, ayrim ustuvor yo'nalishlarda faoliyat yuritayotgan
korxonalar uchun garov ta'minoti talablari ham yengillashtirilgan.
O'zbekiston hukumati Jahon banki, Osiyo taraqqiyot banki va boshqa xalqaro tashkilotlar
bilan faol hamkorlik olib bormoqda [8]. 2023 yilda ular tomonidan 500 million AQSh dollari
miqdorida mablag' ajratildi. Bu mablag'lar asosan quyidagi yo'nalishlarda o'zlashtirilmoqda:
✓
Innovatsion loyihalarni moliyalashtirish
✓
Eksportga yo'naltirilgan ishlab chiqarishni qo'llab-quvvatlash
✓
Qishloq xo'jaligi sohasidagi kichik korxonalarni moliyalashtirish
✓
Ayollar tadbirkorligini rivojlantirish
Mikromoliyalashtirish
tashkilotlari
va
kredit
uyushmalari
kichik
biznesni
moliyalashtirishda muhim rol o'ynamoqda. 2023-yil holatiga ko'ra, mamlakatda 60 dan ortiq
mikromoliyaviy tashkilotlar faoliyat yuritmoqda. Ularning asosiy afzalligi - kredit olish
jarayonining soddaligi va tezkorligi hisoblanadi. Biroq, nisbatan yuqori foiz stavkalari (24-36%)
ularning jozibadorligini pasaytirmoqda.
So'nggi yillarda O'zbekistonda raqamli moliyaviy xizmatlar bozori jadal rivojlanmoqda.
Onlayn kreditlash platformalari, P2P kreditlash, kraudfanding kabi zamonaviy
moliyalashtirish usullari paydo bo'lmoqda.
2024
DECEMBER
NEW RENAISSANCE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE
VOLUME 1
|
ISSUE 10
320
Bu yangi mexanizmlar an'anaviy moliyalashtirish usullariga munosib alternativa bo'lib
xizmat qilmoqda. Biroq, huquqiy bazaning yetarli darajada shakllanmaganligi va risklarning
yuqoriligi ularning keng tarqalishiga to'sqinlik qilmoqda.
Moliyaviy qo'llab-quvvatlashning yana bir muhim mexanizmi - bu soliq imtiyozlari va
preferensiyalardir. Kichik biznes sub'ektlari uchun soddalashtirilgan soliq rejimi joriy etilgan,
ayrim tarmoqlarda faoliyat yurituvchi korxonalar uchun soliq ta'tillari belgilangan. Bu imtiyozlar
korxonalarning moliyaviy barqarorligini ta'minlashga va o'z mablag'larini ko'paytirishga yordam
bermoqda.
Tahlillar shuni ko'rsatmoqdaki, mavjud moliyalashtirish mexanizmlari ma'lum darajada
samarali ishlayotgan bo'lsa-da, ular hali takomillashtirishni talab etadi. Ayniqsa, bank kreditlari
foiz stavkalarini pasaytirish, garov ta'minotiga qo'yiladigan talablarni qayta ko'rib chiqish, davlat
subsidiyalarini ko'paytirish va yangi moliyaviy instrumentlarni rivojlantirish masalalari dolzarb
bo'lib qolmoqda.
XULOSA
O'tkazilgan tadqiqot natijalariga ko'ra, O'zbekistonda kichik biznes va xususiy
tadbirkorlikni moliyalashtirish tizimi sezilarli rivojlanish bosqichida bo'lishiga qaramay, bir qator
muammolar mavjudligini ko'rsatdi. Bank kreditlarining yuqori foiz stavkalari, garov ta'minotiga
qo'yiladigan qattiq talablar, davlat subsidiyalarining cheklanganligi va moliyaviy resurslardan
foydalanish imkoniyatlarining pastligi shular jumlasidandir.
Kichik biznesni moliyalashtirish mexanizmlarini takomillashtirish uchun quyidagi chora-
tadbirlarni amalga oshirish maqsadga muvofiq:
Birinchidan, bank kreditlari foiz stavkalarini pasaytirish va garov ta'minotiga qo'yiladigan
talablarni optimallashtirish zarur. Buning uchun Markaziy bank tomonidan tijorat banklariga
nisbatan rag'batlantiruvchi mexanizmlarni joriy etish, shuningdek, kredit berish jarayonlarini
soddalashtirish tavsiya etiladi.
Ikkinchidan, davlat subsidiyalari hajmini oshirish va ularni yanada maqsadli yo'naltirish
lozim. Ayniqsa, innovatsion loyihalar, eksportga yo'naltirilgan ishlab chiqarish va zamonaviy
texnologiyalarni joriy etayotgan korxonalarga alohida e'tibor qaratish kerak.
Uchinchidan, xalqaro moliyaviy institutlar bilan hamkorlikni kengaytirish, ular bilan
birgalikda yangi moliyalashtirish dasturlarini ishlab chiqish va amalga oshirish muhim ahamiyat
kasb etadi. Bu orqali nafaqat qo'shimcha moliyaviy resurslar jalb qilinadi, balki ilg'or xalqaro
tajriba ham o'zlashtiriladi.
2024
DECEMBER
NEW RENAISSANCE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE
VOLUME 1
|
ISSUE 10
321
Nihoyat, moliyaviy savodxonlikni oshirish, konsalting xizmatlarini rivojlantirish va
raqamli moliyaviy texnologiyalarni keng joriy etish orqali kichik biznes sub'ektlarining moliyaviy
resurslarga bo'lgan kirish imkoniyatlarini kengaytirish lozim.
Ushbu chora-tadbirlarning amalga oshirilishi O'zbekistonda kichik biznes va xususiy
tadbirkorlikni moliyalashtirish tizimining samaradorligini oshirishga, natijada esa mamlakat
iqtisodiyotining barqaror o'sishiga xizmat qiladi.
REFERENCES
1.
O'zbekiston Respublikasi Davlat statistika qo'mitasi. (2023). Kichik biznes va xususiy
tadbirkorlik statistikasi. Toshkent.
2.
Rahimova, M. (2023). O'zbekistonda kichik biznesni moliyalashtirish: muammolar va
yechimlar. Iqtisodiyot va innovatsion texnologiyalar, 15(2), 45-52.
3.
Xudoyberganov, S. (2022). O'zbekistonda tadbirkorlikni davlat tomonidan qo'llab-
quvvatlash dasturlarining samaradorligi. Moliya, 8, 12-18.
4.
Smith, J., & Jones, R. (2023). Modern Mechanisms of Small Business Financing in
Developing Countries. Journal of Finance and Economics, 12(4), 78-92.
5.
Wilson, M. (2022). The Role of Microfinance Institutions in Economic Development.
International Journal of Business, 18(2), 156-170.
6.
O'zbekiston Respublikasi Markaziy banki. (2023). Bank tizimi statistikasi. Toshkent.
7.
O'zbekiston Respublikasi Iqtisodiy taraqqiyot va kambag'allikni qisqartirish vazirligi.
(2023). Yillik hisobot. Toshkent.
8.
Jahon banki. (2023). O'zbekiston bo'yicha mamlakat sharhi. Vashington.
