ISSN:
2181-3906
2024
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 3 / ISSUE 12 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
928
SOTSIOLOGIYA KECHA VA BUGUN
O’rinboyeva Sevinch Shavkat qizi
“Berdaq” nomidagi Qoraqalpoq Davlat Universiteti Tarix fakulteti
Sotsiologiya yo’nalishi 2-kurs talabasi.
E-mail:
orinboyevasevinch21@gmail.com
https://doi.org/10.5281/zenodo.14580146
Annotatsiya. Mazkur maqolada sotsiologiya yo’nalishining paydo bo’lishi va uning to
hozirgi kungacha qanday rivojlanganligi haqida.Sotsiologiyaning hozirgi kunda qay darajada
tarraqiy etganligi haqida bayonot qilinadi.
Kalit so’zlar: Sotsiologiya, antik dunyo sotsiologiyasi, klassik sotsiologiya, O. Kont,
zamonaviy sotsiologiya, sotsilogik tadqiqot, G.Zimmel, zamonaviy kozqarashlar.
SOCIOLOGY YESTERDAY AND TODAY
Abstract. This article is about the emergence of the sociology direction and how it has
developed to this day. It states how much sociology has developed today.
Keywords: Sociology, sociology of the ancient world, classical sociology, O. Comte,
modern sociology, sociological research, G. Simmel, modern views.
СОЦИОЛОГИЯ ВЧЕРА И СЕГОДНЯ
Аннотация В данной статье описывается возникновение области социологии и ее
развитие до наших дней.
Ключевые слова: Социология, социология древнего мира, классическая социология,
О. Конт, современная социология, социологические исследования, Г. Циммель, современные
перспективы.
Sotsiologiya fanining rivojlanishi qadimgi antik davrlardan boshlandi. Antik dunyo
sotsiologiyasi jahon sotsiologiya maktabining nazariy-psixologik asosi va unga uzluksiz ilhom
beruvchi bebaho me’ros boyliklari bo’lib hisoblanadi.
Antik dunyo sotsiologiyasining o’zi yuzaga kelgan davrdagi sotsial sistema va tartiblari,
davlat va jamiyat qurilishi, shu sistemalardagi shaxslarning o’rni va roli, siyosiy va manaviy
turmush protsesslari aniq va real dalillovchi sifatida juda kuchli saboq bo’lib hisoblanadi.Antik
davr sotsiologiyasining birinch namunalari Kichik Osiyoning g’arb taraflari Ioniya elidagi
shaharlarda yashovchi greklar tomonidan dunyoga keltirildi.Antik dunyo sotsiologiyasining paydo
bo’lishi hamda rivojlanish tendensiyalari o’zgachaliklaridan kelib chiqqan holda uni shartli
ravishda guruhlarga bo’lish mumkin.
1.Eng qadimgi grek sotsiologiya maktabi. Bu guruhga eramizdan oldingi XII asrda yashab
mehnat qilgan Gomerdan boshlab eramizdan oldingi VI asrgacham xizmat qilgan Milet maktabi
vakillari hamda Gretsiyaning turli shaharlarida yashab harakat qilgan Ksenofan Pifagorning
sotsiologik ko’z qarashlarini kirishi mumkin.
1
2.Grek demokratiyasi rivojlanish davri sotsiologiyasi. Bu bosqichda jamiyattanuvchilar
ya’ni jamiyatshunoslar qatoriga Geraklit, Parmenid, Zinon, Empidoki, Anoksagor, Pratagor, Gariy
va boshqalariini keltirish mumkin.
1
Bеlаnоvskiy S.А. Mеtоd fоkus-grupp. -M.: Mаgistr, 1996
ISSN:
2181-3906
2024
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 3 / ISSUE 12 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
929
3. Antik dunyoning ,,oltin davri’’. Bu davrdagi sotsilogik ko’z-qarashashlarni ilgari surgan
olimlar qatoriga insoniyatning ulkan donishmandlari Sokrat, Levkipp, Demokrit, Platon, Aristotel
va boshqalarni kiritish mumkin.
Bu davrda Aristotel o’z davridagi bor bo’gan strafikatsiyali ya’ni sotsiologik qatlamlashish
tartiblarini qo’llab-quvvatlashdi. Aristotel komil inson, komil fuqaro, adolatli mamlakat,
tomonidagi ko’z qarashlarni ilmiy asoslashga intildi. Komil inson tarbiyasi shaxsning o’z davlatiga
bo’lgan katta vatanparvarligi, o’z ijtimoiy-siyosiy tuzimiga sodiqlgini shakllantirishdan
boshlanadi. Komil fuqaro tarbiya bo’lsa har taraflama shakllangan davlat qoidasini yuzaga
keltirishdan boshlanadi.
Demak komillik sistemasidagi ,,mamlakat-fuqaro-inson’’ qoidasi Aristotelning davlat va
jamiyatni yetishtirishdan iborat sotsiologik konsepsiyasini paydo qildi. U jamiyat a’zolarining
ma’naviy-ideologik tarbiyasi masalasida umumiy mamlakat tarafida turdi. Jamiyatning tarbiya
vazifasi individual shaxlar yoki ayrim guruhlar qo’liga topshirib qo’ymasligi lozim. Aristotel
davlat va jamiyatning ideal maqsadlari bir qo’l ostida, umumiy bo’ganligi sababli va mazmunli
asosi bir xil bo’lgan tarbiyaviy sistema ishga tushishi kerak deb hisoblaydi.
2
Shu tariqa sotsiologiya rivojlana boshlaydi. Sotsiologiya zardushtiylikning muqaddas
kitobi ‘’Avesto’’, shuningdek Konfutsiy, o’zbek namoyondalarining ya’ni Al-Farobiy, Abu
Rayhon Beruniy, Ibn Xaldun, Ibn Sino, Yusuf Hos Xojib kabi buyuk allomalarning asoslari orqali
rivojlana boshlaydi.
Keyinchalik sotsiologiya fan sifatida rivojlana boshlaydi. Sotsiologiya fan sifatida
rivojlana boshlaydi. Sotsiologiyani ‘’Nazoratga asoslangan fan darajasiga’’ ko’tarish talabini
fransuz utopsiti Sen-Simon, Sharl Fure va Robert Ouenlar olga surgan. Ular XVIII asr 2-yarmida
bu fanning ayrim masalalariga o’z fikr-mulohazalarini bildirgan.
Sotsiologiyaning fan sifatidagi asosiy rivojlanish bosqichlari: klassik, klassik emas,
marksislik va XX asr Amerikali sotsiologiyasi kabi bo’limlarga bo’linadi. Bulardan birinchisi
klassik sotsiologik ko’z qarashlarga Nemis klassik falsafasida sotsial rivojlanish teoriyasi olg’a
surildi. Nemis klassik falsafasining asoschilaridan biri sifatida tan olingan. I.Kant (1724-1804)
dialektika idealarini qayta tiklagan faylasuf hisoblanadi. U aytadiki falafaning borliq, etika va din
kabi masalalari bilan shug’ullanishdan oldin insonning bilish imkoniyatlarini aniq olish kerak
deydi.
3
Klassik sotsiologik ko’zqarash bilan yana G.F.Gegel, I.Feyerbax ,O.Kont kabi olimlar
shug’ullangan. O.Kont (1798-1857) fransuz faylasufi fikricha sotsiologiya pozitiv ma’no-
mazmunga ega ilim bo’lib hisoblanadi deydi.O.Kont tarafidan 1839-yili ‘’Pozitiv falasafa kursi’’
asarining uchinchi tomi bosmadan chiqadi va uning natijasida birinchi marta u jamiyatni ilmiy
asosda o’rganish sifatida sotsiologiya terminini qo’llaydi va bu sotsiologiyaning shakllanishi va
rivojlanishiga olib keladi. Shundan so’ng sotsiologiya sotsial aloqalarni nazariy analiz qilib,
sotsiologik faktlarning empirikalik izlanishlari bilan qo’shib boradigan mustaqil fanga aylandi.
2
Bоndаrеnkо А.G. Sоciоlоgichеskое isslеdоvаniе: mеtоdikа оprоsа. -Vоlgоgrаd: Pоlitехnik, 2006
3
Istоriya sоciоlоgichеskiх uchеniy: Drеvniy Vоstоk. M., 1950. B. 230.
ISSN:
2181-3906
2024
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 3 / ISSUE 12 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
930
O.Kont “Har qanday bilim tafakkurning mevasi bo’lib hisoblanadi va u insoniyat
manfaatlariga xizmat qilishi kerak, yoki bu bilimlardan yomon niyatli maqsadlarda foydalanilsa,
jamiyatga kata zarar keltiradi” - degan edi.
4
Klassik emas sotsiologik ko’z-qarashlar sotsiologiyaning klassik emas turi nemis faylasufi,
sotsiologi Georg Zimmel (1858-1918) va Maks Veber (1864-1920)lar tarafidan ishlab chiqilgan.
Bu metodologiya asosida jamiyat va tabiat qonunlarining butunlay qarama-qarshi ekanligi
tushunchasi yotadi.
Zimmelning aytishicha:
a)umumiy sotsiologiya- har xil ijtimoiy fanlarni dasturiy predmetlar doirasini,qonunlarini
aniqlaydi.
b)sotsiologiyaning formalarini tasvirlydi.
d)sistemalashtirish-konkret haqiqiy ya’ni formal sotsilogiya bo’lib hisoblanadi deydi.
Zimmelning fikricha ‘’Sotsiologiya individual jamiaytlik fanlarni bilish teoriyasi’’ deydi
5
Maks Veber esa Dilteyning antinaturalizmiga qo’shiladi. U insonning ongli odamzot
ekanligini hech bir tarixchi sotsiolog yoki ekonomist bekorlay olmasligini tasdiqlaydi.
Umumiy aytganda G.Zimmel va Maks Veberlar sotsiologik bilimlarning predmeti sifatida
,,jamiyat’’, ‘’xalq’’, ‘’insoniyat’’, ‘’jamiyatchilik’’ kabi tushunchalarini bekorlagan. Ular
sotsiologik izlanish predmeti faqaqt ‘’individ’’ bo’lishi kerak deb hisoblaydi.
Marksistlik sotsiologiya ta’limoti. Bu t’limotda K.Maks (1818-1883) va F.Engels (1820-
1895)larning jamiyat haqidagi materialistik ta’limoti sotsiologiyaning klassik va klassik emas
taraflarining o’zgacha sintezi sifatida paydo bo’ladi. Marksizmda sotsiologiya predmeti
jamiyatning asosiy rivojlanish qonunlarining, uning ijtimoiy birlashmalari va institutlarini o’z
ichiga oladi deydi.
Shundan keyin zamonaviy AQSH sotsiologiyasi rivojlana boshlaydi. XX asrning 20-30-
yillarida empiric sotsiologiyaning aniq rivojlanishini anglatuvchi ko’p qirrali amaliy izlanishlar
keng amalga oshirildi. Empirik sotsiologiyaning rivojlanishining markazi Chikago universiteti
bo’di. Bu empiric yo’nalishlar konkret holatda odamlarning turmush tarzini izlanishga qaratilgan
edi. Masalan empirik sotsiologiyaning asoschilari deb hisoblanadigan U.Tomas va F.Znanetskiy
lar bu tomli ‘’Polsha dehqoni Yevropada va Amerikada’’ degan asarida AQSHga qo’shib kelgan
polyak dehqonlarining umrini to’liq analizlagan. Bunda ular dalil bo’ladigan buyimlardan shaxsiy
hujjatlardan 28 polyak oilasining yakkaxat almashishlaridan, ayrim insonlarning hayotidan
anketalar va shu kabi bir qancha materiallardan keng foydalangan.
XX asrning 20-yillaridan boshlab Amerikalik shtatlari jahon sotsiologiyasi rivojlanishida
quyidagi faktorlar ahamiyatli rol o’ynaydi. Kapitalizmning yuqori bosqichga o’sishi, Yevropada
mumtoz kurashning kuchayishi natijasida paydo bo’lgan ijtimoiy-iqtisodiy va siyosiy qarama-
qarshi liklarni yechishga qaatilgn empirik izlanishlarning keng ko’lamda topganligi AQSHda
sotsiologiyaning ilm sifatida jadal rivojlanishiga sabab bo’ldi. Bu yerda sotsiologiya dastlab
universitet fani sifatida shakllandi.
4
Kаk prоvеsti sоciоlоgichеskое isslеdоvаniе / Rеd. M.K. Gоrshkоv, F.E. Shеrеgi. -M., 1990.
5
Krаvchеnkо А.I. Sоciоlоgiya. -M.: «PЕRSE-Lоgоs», 2006.
ISSN:
2181-3906
2024
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 3 / ISSUE 12 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
931
1892-yili jahonda birinchi marta Chikago universitetida sotsiologiya kafedrasi ham
fakulteti ochildi. 1901-yil sotsiologiya 169 universitet kollejlarda fan sifatida o’qitiladigan bo’lsa
XX asr 80-yillarning oxiriga kelib 250 taga yetdi.
6
Zamonaviy jamiyatda sotsiologiya.
Har bir fan sohasi mazmuni, nazariyalari tizimi, qonunlari, kategoriyalari, tamoyillari va
boshqalarda ochilgan predmetga ega va amaliyotga nisbatan maxsus funktsiyalarni bajaradi,
ijtimoiy munosabatlarning ma'lum bir sohasini, muayyan hodisalarni, jarayonlarni, umuman
olganda, o'rganadi. - hamma narsa jamiyat.
Fanning predmeti, mazmuni va vazifalari o'rtasida ma'lum bir o'zaro bog'liqlik mavjud.
Jamiyat hayotining har bir bosqichida umuman insonparvarlik bilimlari va uning alohida
tarmoqlariga yangi talablar qo‘yilishi amaliyot ehtiyojlaridan kelib chiqadi. Ammo zamonaviy
jamiyat turli boshqaruv mexanizmlari, davlat institutlari va tuzilmalari, siyosatning ijtimoiy
sohalari, iqtisodiyotning mexanik birikmasi emas, balki butun bir narsadir. Jamiyatni har
tomonlama o‘rganuvchi bilim sohasiga ehtiyoj bor. Bunday fan sotsiologiya - jamiyat haqidagi
fandir.
Hozirgi zamon sotsiologiyasining mohiyati."Sotsiologiya" atamasi lotincha "societas"
(jamiyat) va yunoncha "hoyos" (so'z, ta'limot) so'zlaridan kelib chiqqan. Bundan kelib chiqadiki,
"sotsiologiya" so'zning tom ma'nodagi jamiyat haqidagi fanidir.
Hozirgi zamon sotsiologiyasi o‘zining predmeti va rolini turlicha tushuntirib, sotsiologiya
nima degan savolga turlicha javob beradigan ko‘plab oqimlar va ilmiy maktablardan iborat.
Jamiyat haqidagi fan sifatida sotsiologiyaning turli ta’riflari mavjud.
“Qisqacha sotsiologiya lug‘ati” sotsiologiyaga jamiyat, ijtimoiy munosabatlar va ijtimoiy
jamoalarning shakllanishi, faoliyati va rivojlanishi qonuniyatlari haqidagi fan sifatida ta’rif beradi.
“Sotsiologik lug‘at”da sotsiologiyaga ijtimoiy jamoalar va ijtimoiy jarayonlarning rivojlanishi va
faoliyat ko‘rsatish qonuniyatlari haqidagi fan, ijtimoiy munosabatlar jamiyat va odamlar, jamoalar,
jamoalar va shaxslar o‘rtasidagi o‘zaro aloqadorlik va o‘zaro ta’sir mexanizmi sifatida ta’rif
berilgan.
7
“Sotsiologiyaga kirish” kitobida sotsiologiya ijtimoiy jamoalar, ularning genezisi, oʻzaro
taʼsiri va rivojlanish tendentsiyalariga eʼtibor qaratuvchi fan ekanligi qayd etilgan.
8
Ta'riflarning
har biri oqilona donaga ega. Aksariyat olimlar sotsiologiyaning predmeti jamiyat yoki muayyan
ijtimoiy hodisalar ekanligiga ishonishadi. Biroq, bu erda e'tiroz bildirish mumkin. Ijtimoiy
hodisalarni nafaqat sotsiologiya, balki boshqa bir qator fanlar – huquq nazariyasi, siyosiy iqtisod,
tarix, psixologiya, falsafa va boshqalar ham o‘rganadi.Sotsiologiya maxsus fanlardan farqli
o‘laroq u yoki bu ijtimoiy hodisani o‘rganmaydi. Ijtimoiy hodisalarning individual maxsus
tomonlari yoki qatorlari, lekin ularning hech biri tomonidan o'rganilmagan eng umumiy umumiy
xususiyatlarini o'rganadi. Binobarin, sotsiologiya ijtimoiy hodisalarning umumiy xususiyatlari va
asosiy qonuniyatlari haqidagi fandir.
6
Lеvаdа Yu.А. Sоciаlnаya strukturа i sоciаlnıе gruppı. Lеkcii pо sоciоlоgii. M., 1999.
7
Aron, R. Sotsiologik fikrning rivojlanish bosqichlari / R. Aron; jami ed. va so'zboshi P. S. Gurevich. - M.: Taraqqiyot
- Siyosat, 1992. - 608 b
8
Weber, M. Iqtisodiyot va jamiyat: Sotsiologiyani tushunish bo'yicha insholar: 4 jildda / Maks Weber; [tarjima. nemis
tili bilan]; komp., jami. ed. va oldingi. L. G. Ionina. - M .: nashriyot uyi. Oliy Iqtisodiyot maktabi uyi, 2016. - T. I.
Sotsiologiya. - 445 s.
ISSN:
2181-3906
2024
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 3 / ISSUE 12 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
932
Zamonaviy sotsiologiyaning vazifalari. Sotsiologiya mustaqil bilim sohasi sifatida
ijtimoiy fanga xos bo'lgan barcha funktsiyalarni amalga oshiradi: nazariy-kognitiv, tanqidiy,
tavsifiy, prognostik, transformativ, informatsion, dunyoqarash. Umuman olganda, gumanitar
fanlarning funktsiyalari odatda ikki guruhga bo'linadi: gnoseologik, ya'ni kognitiv va ijtimoiy.
Sotsiologiyaning gnoseologik funktsiyalari ijtimoiy hayotning ayrim tomonlarini eng to'liq
va aniq bilishda namoyon bo'ladi. Ijtimoiy funktsiyalar ularni optimallashtirish usullari va
vositalarini ochib beradi. Funktsiyalar mavjud va faqat o'zaro bog'liqlik va o'zaro ta'sirda ishlaydi.
Sotsiologiya nafaqat dunyoni tushunadi, balki insonga unga o'z tuzatishlarini kiritish
imkonini beradi. Ammo inson jamiyatni o‘zgartirishning o‘z-o‘zidan maqsad emasligini doimo
yodda tutishi kerak. O'zgarishlar esa odamlarning ehtiyojlari va qadriyatlariga mos keladigan va
jamiyat va odamlarning farovonligini oshirishga olib kelgandagina kerak bo'ladi. Sotsiologlar
tomonidan qabul qilingan ijtimoiy ma'lumotlar qanchalik yaxshi bo'lmasin, u avtomatik ravishda
qarorlar, tavsiyalar yoki prognozlarga aylanmaydi. Sotsiologiyaning kognitiv funktsiyasi
prognozlar va transformativ funktsiyalarda davom etadi.
Sotsiologiyaning prognostik vazifasi ijtimoiy prognozlar berishdir. Odatda, sotsiologik
tadqiqotlar o‘rganilayotgan ob’ektning qisqa muddatli yoki uzoq muddatli prognozini
shakllantirish bilan yakunlanadi. Qisqa muddatli prognoz ijtimoiy hodisa rivojlanishining
aniqlangan tendentsiyasiga, shuningdek bashorat qilingan ob'ektga hal qiluvchi ta'sir ko'rsatadigan
omilni aniqlashda qayd etilgan naqshga asoslanadi. Bunday omilning ochilishi ilmiy tadqiqotning
murakkab turi hisoblanadi. Shuning uchun sotsiologik amaliyotda qisqa muddatli prognozlar
ko'proq qo'llaniladi.
9
Sotsiologiyaning transformativ funktsiyasining mohiyati shundan iboratki,
sotsiologning xulosalari, tavsiyalari, takliflari, uning ijtimoiy subyekt holatiga bergan bahosi
muayyan qarorlarni ishlab chiqish va qabul qilish uchun asos bo‘lib xizmat qiladi. Yirik
muhandislik loyihalarini amalga oshirish uchun nafaqat texnik-iqtisodiy asoslash, balki ijtimoiy-
iqtisodiy asoslash ham zarurligi allaqachon hammaga ayon. Bu yerda jarayonlar aqlga keladi.
Lekin sotsiologiya faqat fan, uning vazifasi amaliy tavsiyalar ishlab chiqishdan iborat.
Sotsiologiyaning axborot funktsiyasi tadqiqot natijasida olingan ma'lumotlarni to'plash,
tizimlashtirish va jamlashni ifodalaydi. Sotsiologik axborot ijtimoiy axborotning eng operativ turi
hisoblanadi. Yirik sotsiologik markazlarda u kompyuter xotirasida jamlangan. Undan sotsiologlar
va tadqiqot olib borilgan saytlarning menejerlari foydalanishlari mumkin. Davlat va boshqa
maʼmuriy-xoʻjalik muassasalari axborotni belgilangan tartibda oladi.
Sotsiologiyaning dunyoqarash funktsiyasi shundan kelib chiqadiki, u jamiyatning ijtimoiy-
siyosiy hayotida ob'ektiv ishtirok etadi va o'z tadqiqoti orqali jamiyat taraqqiyotiga hissa qo'shadi.
Sotsiologiyaning dunyoqarash funktsiyasi haqiqatan ham to'g'ri tasdiqlangan miqdoriy
ma'lumotlardan, zamonaviy odamni har qanday narsaga ishontirishga qodir bo'lgan faktlardan
foydalanishda ifodalanadi. Axir, mafkura nima? Bu ijtimoiy ong darajalaridan biri, ijtimoiy qatlam
yoki ijtimoiy jamoaning manfaatlari va dunyoqarashini ifodalovchi g'oyalar tizimi. Tarix shuni
ko'rsatadiki, aksariyat ijtimoiy inqiloblar, islohotlar va qayta qurishlar, o'zgarishlarda aynan u yoki
bu turdagi sotsiologik tushunchalar ijtimoiy taraqqiyotning yetakchisi bo'lgan.
9
Weber M. Iqtisodiyot va jamiyat: sharhlovchi sotsiologiyaning konspekti. Berkeley, Kaliforniya universiteti
matbuoti, 1978. 1469 p
ISSN:
2181-3906
2024
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 3 / ISSUE 12 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
933
1688 yilgi inqilobda Jon Lokkning sotsiologik qarashlari muhim rol o‘ynadi. Angliyada
liberal-demokratik tuzum oʻrnatilishi davrida Fransua Volter, Jan-Jak Russo va boshqa qomusiy
olimlarning asarlari Fransiyada oʻzgartiruvchi rol oʻynadi va hokazo.Irqchilik mafkurasi fashistlar
qoʻzgʻoloni va Germaniyadagi Uchinchi Reyxning asosiga aylandi. Demak, sotsiologiyaning
asosiy funksiyalari nafaqat vazifalarni, balki sotsiologiyaning ijtimoiy fanlar tizimidagi o‘rnini
ham belgilaydi.
Zamonaviy sotsiologik nazariyalar. Zamonaviy dunyoda turli xil maxsus sotsiologik
nazariyalar mavjud. Ularning rivojlanishi g'oyasi va atamaning o'zi amerikalik sotsiolog Robert
Mertonga tegishli. Ammo nazariyalar ancha oldin paydo bo'lgan. Ular sotsiologiya klassiklari
Maks Veber, Emil Dyurkgeym va boshqalarning asarlarida bayon etilgan. 20-asrda maxsus
sotsiologik nazariyalarning rivojlanishi eng yirik sotsiologlar Karl Mangeym, Teodor Adorno,
Talkott Parsons, Pol Lazarsfeldlarning nomlari bilan bog‘liq. va boshqalar
Maxsus sotsiologik nazariyalar sotsiologiyada ijtimoiy borliqning maxsus shakllari va
sohalarini hamda ijtimoiy ong shakllarining ijtimoiy amalga oshirilishini, ularning faoliyat va
rivojlanishning umumiy va ayniqsa, o‘ziga xos qonuniyatlarini o‘rganuvchi bilimlar tizimidir.
Asosiy vazifasi ijtimoiy jarayon va hodisalarni, ijtimoiy borliq va ijtimoiy ongning shakl
va turlarini jamiyat darajasida ko‘rib chiqishdan iborat bo‘lgan sotsiologik nazariyadan farqli
o‘laroq, maxsus sotsiologik nazariyalar ularni muayyan ijtimoiy institutlar va tizimlar darajasida
ko‘rib chiqadi. Har bir sotsiologik nazariya muayyan sohani, ijtimoiy hamjamiyatni yoki ijtimoiy
jarayonni umumiy va o‘ziga xos bog‘lanishlari, xususiyatlari, kelib chiqish shartlari, faoliyat
ko‘rsatishi va rivojlanishi bilan nisbatan mustaqil tizim sifatida qaraydi.
Muayyan maxsus sotsiologik nazariya har qanday ijtimoiy ob'ektni umumiy ijtimoiy
munosabatlar tizimidagi amaldagi ijtimoiy tizimning maxsus ijtimoiy instituti sifatida qaraydi.
Shunday qilib, mehnat mehnat sotsiologiyasi doirasida murakkab ijtimoiy jarayon sifatida
qaraladi. Har qanday jamiyatning axloqiy tizimini axloq sotsiologiyasi o‘rganadi. Ta'lim
tizimining xususiyatlarini ta'lim sotsiologiyasi o'rganadi. Menejment ijtimoiy tizim sifatida
boshqaruv sotsiologiyasi va boshqalar tomonidan o‘rganiladi
Zamonaviy sotsiologiyada ijtimoiy-psixologik nazariyalarning bir qancha guruhlari
ajratiladi. Birinchidan, inson faoliyatining asosiy shakllari va turlarini (dam olish, mehnat,
kundalik hayot va boshqalar sotsiologiyasi) o'rganadigan maxsus sotsiologik nazariyalar.
Ikkinchidan, sotsiologiya va gumanitar fanlar chorrahasida vujudga kelgan maxsus
nazariyalar. Bu huquq sotsiologiyasi, iqtisodiy sotsiologiya, siyosat sotsiologiyasi, madaniyat
sotsiologiyasi, din sotsiologiyasi va boshqalar. Uchinchidan, jamiyatning ijtimoiy tuzilishini,
uning elementlarini va ular oʻrtasidagi oʻzaro taʼsirni tavsiflovchi nazariyalar. Bular sinflar va
ijtimoiy guruhlarning sotsiologik nazariyalari, shahar va qishloq sotsiologiyasi va boshqalar.
Toʻrtinchidan, ijtimoiy institutlar faoliyatini oʻrganuvchi maxsus sotsiologik nazariyalar.
Bu boshqaruv sotsiologiyasi, tashkil etish, oila sotsiologiyasi, ta’lim sotsiologiyasi, fan va
boshqalar Beshinchidan, xulq-atvorda og‘ish va anomal hodisalar nazariyalari va boshqalar.
Albatta, har qanday maxsus sotsiologik nazariyaning asosiy vazifasi ijtimoiy hodisalar va
ijtimoiy tizimning funktsiyalarini o'rganish va tushuntirishdir.
Shunday qilib, XX asr oxiriga kelib sotsiologiya murakkab tuzilgan fanga aylandi.
Undagi asosiy tuzilmalar:
ISSN:
2181-3906
2024
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 3 / ISSUE 12 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
934
-makrosotsiologiya va mikrosotsiologiya
-umumiy va amaliy sotsiologiya (birinchisi sotsiologiyaning fundamental tamoyillarini
ishlab chiqish bilan, ikkinchisi aniq dolzarb ijtimoiy muammolarni o‘rganish bilan shug‘ullanadi);
- nazariy va empirik sotsiologiya, ya'ni nazariy xususiyatga ega bo'lgan masalalarni yoki
aniq sotsiologik tadqiqotlarni tashkil etish va o'tkazishning uslubiy va uslubiy muammolari
majmuasini hal qiladi;
-sotsiologiyaning tarmoqlari (shaxs sotsiologiyasi, ayol sotsiologiyasi, taʼlim
sotsiologiyasi, siyosiy sotsiologiya, iqtisodiy sotsiologiya va boshqalar. Sotsiologiyaning
tarmoqlari soni koʻp va doimiy ravishda oʻsib bormoqda);
- sotsiologiyaning yo'nalishlari va maktablari, ya'ni. bir xil paradigmalar, o'xshash
nazariyalar, umumiy uslubiy va uslubiy ko'rsatmalarga ega bo'lgan hamfikr sotsiologlar
uyushmalari. Agar bunday ittifoq aniq fazoviy-vaqtinchalik chegaralari, tan olingan etakchi (yoki
bir nechta etakchi) va ko'proq yoki kamroq aniq rasmiylashtirishga ega bo'lsa, u maktab deb
ataladi. Sotsiologiyaning yo'nalishi yanada amorf, qoida tariqasida, hamfikrlarning xalqaro
birlashmasi. Sotsiologiya ko'p bosqichli fan bo'lib, mavhum va konkret shakllar, makro va
mikronazariy yondashuvlar, nazariy va empirik bilimlarning birligini ifodalaydi.
Sotsiologiyaning tarmoqlari. Ko'pincha tarmoqli sotsiologiyalar uchta asosga ko'ra
tiplashtiriladi: a) ijtimoiy hayotning o'rganilayotgan sub'ektlari; b) o'rganilayotgan sub'ektlar
faoliyat yuritadigan ijtimoiy hayot sohalari; v) sotsiologiya tarmoqlarining fanlararoligi, boshqa
fanlar bilan aloqadorligi.
Ijtimoiy harakat sub'ektlariga ko'ra tarmoq sotsiologiyalari ajratiladi: 1) individlar, 2)
oilalar, 3) kichik guruhlar, 4) jamoalar, 5) kasbiy guruhlar, 6) qatlamlar va sinflar, 7) yoshlar
(yuvinosotsiologiya), 8) etuk yoshdagi odamlar (akmesotsiologiya ), 9) keksa odamlar
(gerontosotsiologiya), 10) ayollar (feminosotsiologiya), 11) turli jinsdagi odamlarning ijtimoiy
xulq-atvor xususiyatlarini o'rganuvchi gender sotsiologiyasi, 12) milliy shaxslar (etnosotsiologiya,
13) tashkilotlar (armiya sotsiologiyasi, oliy ta'lim va hokazo. .p.), 14) siyosiy partiyalar, 15)
elektorat, 16) ommaviy axborot vositalari (ommaviy axborot vositalari), 17) aholi punktlari turlari
(shahar sotsiologiyasi, qishloq sotsiologiyasi,, 18) mamlakat hududlari, 19) jamiyat elitasi, 20)
hokimiyat va boshqalar.
Ijtimoiy munosabatlarning yangi sub'ektlari (ishsizlar, tadbirkorlar, ish tashlashlar, ichki
ko'chirilganlar, qochqinlar, ommaviy harakatlar, diniy harakatlar va boshqalar) paydo bo'lishi va
ularni sotsiologik tahlil qilish zarurati sotsiologiyaning yangi tarmoqlari yoki bo'linishini oldindan
belgilab beradi. ushbu tarmoqlarni kichik tarmoqlarga ajratadi.
Ikkinchi tipologiyaga ko'ra quyidagi tarmoq sotsiologiyalari ajratiladi: 1) mehnat, 2) bo'sh
vaqt, 3) kundalik hayot, 4) boshqaruv, 5) sanoat, 6) qishloq xo'jaligi (qishloq xo'jaligi
sotsiologiyasi), 7) harbiy, 8) fan, 9) ta'lim, 10) ta'lim (shu jumladan, ta'lim sotsiologiyasi), 11)
axloq, 12) huquq, 13) din, 14) moda, 15) sport, 16) san'at, 17) adabiyot, 18) tibbiyot va sog'liqni
saqlash, 19 ) reklama , 20) kino, 21) deviant xulq (jumladan, jinoyat sotsiologiyasi), 22) turmush
tarzi, 23) jamoatchilik fikri, 24) ijtimoiy ish. Sotsiologiyaning rivojlanish istiqbollari. A.O.
ta'kidlaganidek. Bo‘ronoyevning so‘zlariga ko‘ra, sotsiologiyada yangi yo‘nalish va maktablar
allaqachon shakllana boshlagan, yangi yetakchilar yetishib chiqmoqda. Bunga bir qancha omillar
yordam beradi: 1) sotsiologiya universitet faniga aylandi, ya'ni. yoshlar u bilan shug'ullana
ISSN:
2181-3906
2024
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 3 / ISSUE 12 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
935
boshladilar; 2) xorijiy davlatlar bilan intensiv fikr almashuvi mavjud; 3) sotsiologiyaning fan
sifatida institutsionallashuvi chuqurlashmoqda.
Inson hayotining barcha jabhalarining globallashuvi, internet, axborot texnologiyalari,
genetik injeneriya – zamonaviy sivilizatsiyaning shu va boshqa yutuqlari 21-asrda hukmronlik
qiladigan ijtimoiy tashkilotning mutlaqo yangi shakllaridan dalolat beradi. Inson va atrof-muhit
o'rtasidagi munosabatlarni ijtimoiy-siyosiy tartibga solishning yangi usullari paydo bo'lmoqda.
Insoniyat jamiyatining umumiy tizimli inqirozi, birinchi navbatda, G'arb tsivilizatsiyasi
inqirozi tufayli yuzaga kelgan, u yaratishga qodir bo'lganidan beqiyos ko'proq iste'mol qiladi,
sotsiologiyaga mutlaqo yangi talablarni qo'yadi. Hamma joyda hodisalarni tushuntiruvchi fandan
yangi ijtimoiy voqelikni yaratuvchi fanga aylanishi kerak, deyishadi. Bundan tashqari,
sotsiologiyaning zamonaviy paradigmasi bu rolni anglashdan iborat emas, balki inson
rivojlanishining ma'nosi va maqsadining yangi falsafasini o'zlashtirishdan iborat bo'lishi kerak,
chunki iste'molchi yondashuvlari ularning to'liq mos kelmasligini aniqladi. Insoniyat xavotirli
vaziyatni falsafiy tafakkurning zamonaviy shakllari, umuman ma’naviy madaniyat orqali anglab
yetishi, zamonaviy dunyoda ijtimoiy jarayonlarni oqilona boshqarish va tartibga solish fanini
puxta egallashi kerak.
Yana shuni ham aytib o’tish kerakki O’zbekiston Respublikasi birinchi prezidenti Islom
Abdug’aniyevich Karimov sotsiologiyaga e’tibor qaratib shunday fikrlar aytgan:
‘’2019/2020 o‘quv yilidan boshlab “Ijtimoiy fikr” markazining buyurtmanomalariga ko‘ra
respublikadagi oliy ta’lim muassasalari talabalari tegishli ta’lim yo‘nalishlari bo‘yicha ishlab
chiqarish amaliyotidan o‘tishi uchun mazkur Markazga muntazam yuborilishini ta’minlasin;
respublikadagi tegishli oliy ta’lim muassasalari bilan birgalikda ikki oy muddatda
2019/2020 o‘quv yilidan boshlab sotsiologiya va sotsiologik tadqiqotlar kafedralarini ochish
choralari ko‘rilishini ta’minlasin.
“Ijtimoiy fikr” markazi, Oliy va o‘rta maxsus ta’lim vazirligi, Bandlik va mehnat
munosabatlari vazirligi, O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti huzuridagi Davlat boshqaruvi
akademiyasi va “Taraqqiyot strategiyasi” markazining O‘zbekiston sotsiologlari assotsiatsiyasini
tashkil etish hamda quyidagilarni uning asosiy vazifalari etib belgilash to‘g‘risidagi taklifi qabul
qilinsin:
o‘z a’zolarining huquqlari va qonuniy manfaatlarini ifodalash va himoya qilish;
ilmiy tadqiqotlar, ijtimoiy mezonlar metodologiyasini takomillashtirish bo‘yicha ishlarda,
mamlakatimiz sotsiologiya hamjamiyatining intellektual va ilmiy-texnik salohiyatini
yuksaltirishda ishtirok etish, shu jumladan ijtimoiy tajribalar o‘tkazish bo‘yicha takliflar kiritish;
O‘zbekistonda va xorijda demografik jarayonlarni o‘rganish va tahlil qilishga
ko‘maklashish;
sotsiologlar va boshqa xodimlarning malakasini oshirish;
oliy ta’lim muassasalarining o‘quv dasturlariga sotsiologiya fanidagi eng yangi yutuqlarni
va sotsiologik tadqiqotlar o‘tkazishning innovatsion yondashuvlarini joriy etish bo‘yicha ular bilan
hamkorlik qilish;
xalqaro va xorijiy sotsiologlar assotsiatsiyalari bilan hamkorlik qilish, sifatli sotsiologik
ishlarni, shu jumladan xorijda o‘tkazish maqsadida konsorsium tashkil etish;
ISSN:
2181-3906
2024
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 3 / ISSUE 12 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
936
Xalqaro sotsiologlar assotsiatsiyasiga a’zo bo‘lish, butunjahon sotsiologik kongresslar va
forumlarda ishtirok etish.’’.
Xulosa qilib aytganda, ish oxirida biz asosiy xulosalar chiqaramiz.
Hozirgi zamon sotsiologiyasi o‘zining predmeti va rolini turlicha tushuntirib, sotsiologiya
nima degan savolga turlicha javob beradigan ko‘plab oqimlar va ilmiy maktablardan iborat.
Sotsiologiya - ijtimoiy jamoalarning shakllanishi, rivojlanishi va faoliyati, ijtimoiy
jarayonlar va jamoalar o'rtasidagi, jamoalar va shaxslar o'rtasidagi ijtimoiy munosabatlar haqidagi
fan, jamiyat va ijtimoiy munosabatlar haqidagi fan. Zamonaviy dunyoda turli xil maxsus
sotsiologik nazariyalar mavjud. Albatta, sotsiologik bilimlarning obyekti jamiyatdir.
Ammo nafaqat jamiyat, balki bilish jarayoni yo'naltirilgan ijtimoiy voqelikning sohasi:
ijtimoiy institutlar, ijtimoiy jamoalar, qatlamlar va guruhlar, ijtimoiy jarayonlar, ijtimoiy
munosabatlar va boshqalar.
10
REFERENCES
1.
Bеlаnоvskiy S.А. Mеtоd fоkus-grupp. -M.: Mаgistr, 1996
2.
Bоndаrеnkо А.G. Sоciоlоgichеskое isslеdоvаniе: mеtоdikа оprоsа. -Vоlgоgrаd:
Pоlitехnik, 2006
3.
Istоriya sоciоlоgichеskiх uchеniy: Drеvniy Vоstоk. M., 1950. B. 230.
4.
Kаk prоvеsti sоciоlоgichеskое isslеdоvаniе / Rеd. M.K. Gоrshkоv, F.E. Shеrеgi. -M.,
1990.
5.
Krаvchеnkо А.I. Sоciоlоgiya. -M.: «PЕRSE-Lоgоs», 2006.
6.
Lеvаdа Yu.А. Sоciаlnаya strukturа i sоciаlnıе gruppı. Lеkcii pо sоciоlоgii. M., 1999.
7.
Aron, R. Sotsiologik fikrning rivojlanish bosqichlari / R. Aron; jami ed. va so'zboshi P. S.
Gurevich. - M.: Taraqqiyot - Siyosat, 1992. - 608 b
8.
Weber, M. Iqtisodiyot va jamiyat: Sotsiologiyani tushunish bo'yicha insholar: 4 jildda /
Maks Weber; [tarjima. nemis tili bilan]; komp., jami. ed. va oldingi. L. G. Ionina. - M .:
nashriyot uyi. Oliy Iqtisodiyot maktabi uyi, 2016. - T. I. Sotsiologiya. - 445 s.
9.
Weber M. Iqtisodiyot va jamiyat: sharhlovchi sotsiologiyaning konspekti. Berkeley,
Kaliforniya universiteti matbuoti, 1978. 1469 p
10.
https//lex.uz sayti
10
https//lex.uz sayti
