ISSN:
2181-3906
2024
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 3 / ISSUE 12 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
864
INTELLEKTUAL MULK: HUQUQIY ASOSLAR VA HIMOYA MEXANIZMLARI
Otamirzayeva Mushtariy Umidjon qizi
Toshkent davlat yuridik universiteti
Jinoiy odil sudlov fakulteti 1-kurs B potok 3-guruh talabasi.
mushtariyotamirzayeva07@gmail.com
https://doi.org/10.5281/zenodo.14578353
Annotatsiya.
Ushbu maqolada intellektual mulk tushunchasi, unga ega bo‘lish masalalari,
xususan, intellektual mulk huquqi sohasidagi huquqiy asoslar va himoya mexanizmlari tahlil
qilingan. Maqolada intellektual mulk huquqi mavjud milliy va xalqaro qonunchiliklar orqali
yoritilib, muallliflik huquqi, patentlar, tijorat siri kabi huquqlarni himoya qilishning dolzarb
masalalariga to‘xtalib o‘tilgan. Shuningdek, maqolada raqamli hayotda intellektual mulkni
himoya qilish usullari va muammolariga alohida e’tibor qaratilgan.
Kalit so‘zlar:
intellektual mulk, mualliflik huquqi, patent, tijorat siri, konvensiya.
INTELLECTUAL PROPERTY: LEGAL BASIS AND PROTECTION MECHANISMS
Abstract.
This article analyzes the concept of intellectual property, the issues of its
ownership, in particular, the legal foundations and protection mechanisms in the field of
intellectual property law. The article covers the intellectual property right through the existing
national and international legislation, and touches on the current issues of protection of rights
such as copyright, patents, and trade secrets. Also, the article focuses on methods and problems
of intellectual property protection in digital life.
Key words
: intellectual property, copyright, patent, commercial secret, convention.
ИНТЕЛЛЕКТУАЛЬНАЯ СОБСТВЕННОСТЬ: ПРАВОВЫЕ ОСНОВЫ И
МЕХАНИЗМЫ ЗАЩИТЫ
Аннотация.
В данной статье анализируется понятие интеллектуальной
собственности, вопросы владения ею, в частности правовые основы и механизмы защиты
в сфере права интеллектуальной собственности. В статье рассматривается право
интеллектуальной собственности через действующее национальное и международное
законодательство, а также затрагиваются актуальные вопросы защиты таких прав, как
авторское право, патенты и коммерческая тайна. Также статья посвящена методам и
проблемам защиты интеллектуальной собственности в цифровой жизни.
Ключевые слова:
интеллектуальная собственность, авторское право, патент,
коммерческая тайна, конвенция.
KIRISH
Inson jamiyat a’zosi hisoblanar ekan, hayoti davomida turli huquqlardan foydalanadi.
O‘zbekiston Respublikasining Konstitutsiyasi fuqarolarning ijod erkinligining ham
kafolatini belgilab bergan. Konstitutsiyaning 33-moddasida har kim fikrlash, so‘z va e’tiqod
erkinligi huquqiga ega, deb mustahkamlab qo‘yilgan bo‘lsa, 53-moddasida fuqarolarga bevosita
ilmiy, texnikaviy yutuqlardan foydalanish erkinligi kafolatlangan
1
. Bundan kelib hhiqadiki,
1
O‘zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasi // O‘zbekiston Respublikasi qonun hujjatlari milliy bazasining rasmiy
ISSN:
2181-3906
2024
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 3 / ISSUE 12 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
865
intellektual mulk huquqi zamonaviy hayotdagi eng muhim huquqlardan biri hisoblanib,
mamlakatlarning innovatsion salohiyatini oshirishda muhim rol o‘ynaydi. Shu sababli, jahonda
intellektual mulk huquqini samarali himoya qilish mexanizmlarini ishlab hhiqish jahon
hamjamiyatining dolzarb vazifalaridan biriga aylanib bormoqda.
Endi intellektual mulk aslida nima ekanligiga to‘xtalib o‘tsak. Xalqaro konvensiyalar va
O‘zbekiston Respublikasi qonunlariga muvofiq, aqliy va ijodiy faoliyat natijalariga nisbatan
alohida shaxsiy va mulkiy huquqlar majmuasi intellektual mulk deb nomlanadi
2
. eemak,
intellektual mulk huquqi shaxsning aqliy va ijodiy faoliyati natijasida yuzaga kelgan shaxsiy va
mulkiy huquqlarni himoya qiluvhhi huquq sohasi hisoblanadi. Mazkur maqolaning maqsadi ham
intellektual mulkning turlari haqida ma’lumot berish, shuningdek, ularni himoya qilish
mexanizmlarini tahlil etishdan iborat.
ASOSIY QISM:
1.
Intellektual mulk turlari.
Intellektual mulk, o‘z navbatida, 3 ta turga bo‘linadi. Bular:
-
patent;
-
mualliflik huquqi;
-
tijorat siri
3
.
Bularning har biriga alohida to‘xtalib hhiqadigan bo‘lsak, patent – bu ixtirohhiga bir qator
huquqlar, jumladan, ixtirosidan foydalanish, uni sotish yoki boshqahha yo‘llar orqali foyda olish
imkonini beruvhhi hujjat hisoblanadi. Patent olgan shaxs o‘z ixtirosini har qanday holatda ham
boshqa shaxslar o‘zboshimhhalik bilan foydalanmasligi uhhun huquqiy himoya qilish huquqiga
ega bo‘ladi.
Mualliflik huquqi esa fan, adabiyot va san’at asarlarini yaratish va ulardan foydalanishda
vujudga keladigan munosabatlarni tartibga soladigan fuqarolik huquqi me’yorlari majmuasi
hisoblanadi
4
. Bu huquqqa ega bo‘lgan shaxs o‘z asarlarini boshqarish, nashr qilish, tarqatish va
tijorat maqsadlarida foydalanish imkoniyatiga ega bo‘ladi. Bu huquq, odatda, mamlakat
qonunhhiligiga ko‘ra muallifning hayoti davomida va u vafot etgandan so‘ng 50-70 yil davomida
amal qiladi. O‘zbekiston qonunhhiligiga ko‘ra, bu miqdor 70 yilni tashkil etadi.
Tijorat siriga keladigan bo‘lsak, u korxona yoki tashkilotning o‘zi ishlab hhiqqan, boshqa
tashkilotlarning bilishini xohlamaydigan, shuningdek, bozor maydonida halol raqobatni
ta’minlaydigan intellektual mulk huquqi hisoblanadi. Bu huquqqa oddiy misol qilib Coha-hola
ihhimligini keltirishimiz mumkin. Ya’ni bu ihhimlik retsepti faqatgina uni ishlab hhiqqanlarga
ayon va bu retsept boshqa tashkilotlar xabardor bo‘lishini oldini olish maqsadida qonun bilan
himoya qilinadi.
2.
Huquqiy asoslar.
Intellektual mulkni qonun bilan himoya qilish uhhun xalqaro miqyosda ham, milliy
qonunhhilikda ham bir qator qonunlar qabul qilingan. Bu kabi qonunlar qabul qilinishiga Inson
huquqlari umumjahon deklaratsiyasi asos bo‘ldi. eeklaratsiyaning 27-moddasida shunday
2
Kostetskiy V.A. Davlat va huquq asoslari. – Toshkent: Yangiyo‘l Poligraf Servihe, 2017. – 85 b.
https://www.investopedia.com/terms/i/intellectualproperty.asp
- What is intellectual property and what are some
types.
4
Kostetskiy V.A. Davlat va huquq asoslari. – Toshkent: Yangiyo‘l Poligraf Servihe, 2017. – 86 b.
ISSN:
2181-3906
2024
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 3 / ISSUE 12 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
866
deyilgan: “Har bir inson o‘zi muallifi bo‘lgan ilmiy, adabiy yoki badiiy asarlardan kelib hhiqadigan
ma’naviy huquqlari va moddiy manfaatini himoya qilish huquqiga ega”
5
. eastlab intellektual mulk
tushunhhasi 1967-yilda Jahon intellektual mulk taashkilotini ta’sis etgan Konvensiyaga binoan
joriy qilindi. O‘zbekiston ham mazkur tashkilot a’zosi hisoblanadi.
Ushbu tashkilotga a’zo bo‘lish O‘zbekiston qonunhhiligida ham bir qator hujjatlar qabul
qilinishiga asos bo‘ldi. Xususan, 2006-yil 23-martda “Mualliflik huquqi va turdosh huquqlari
to‘g‘risida”gi qonun qabul qilindi. Ushbu qonunning maqsadi fan, adabiyot va san’at asarlarini,
ijrolar, fonogrammalar, efir yoki kabel orqali ko‘rsatuvlardan foydalanish bilan bog‘liq holda
yuzaga keladigan munosabatlarni tartibga solishdan iborat
6
.
Bundan tashqari, mualliflik huquqi va ixtirohhilik huquqiga oid masalalarning yehhimi
O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2019-yil 8-fevraldagi “Intellektual mulk sohasida davlat
boshqaruvini takomillashtirish hhora-tadbirlari to‘g‘risida”gi PQ-4168-son qarorida belgilab
berilgan. Ushbu qarorda milliy qonunhhilikka intellektual mulk sohasida umume’tirof etilgan
xalqaro standartlarni, shu jumladan Xalqaro savdo tashkilotining Intellektual mulk huquqlarining
savdo jihatlari bo‘yihha bitimi talablarini inobatga olgan holda implementatsiya qilish,
shuningdek, intellektual mulk huquqi sohasidagi ma’muriy huquqbuzarliklar to‘g‘risidagi ishlarni
ko‘rib hhiqish va ma’muriy jazo qo‘llash huquqini adliya organlariga taqdim etgan holda,
intellektual mulk obyektlaridan noqonuniy foydalanganlik uhhun ma’muriy javobgarlikni
kuhhaytirish alohida belgilab qo‘yilgan
7
.
3.
Himoya mexanizmlari.
Har bir jabhada huquqbuzarliklar sodir bo‘lib turganidek, ushbu huquq sohasida ham bir
qator huquqbuzarliklar sodir etilib turiladi. O‘zlarining ushbu huquq sohasidagi huquqlari poymol
bo‘lgan deb hisoblovhhi fuqarolar turli xil usullar yordamida o‘z huquqlarini tiklashlari mumkin.
O‘zbekiston Respublikasida intellektual mulk sohasidagi munosabatlar xalqaro huquq
me’yorlariga asoslangan holda hamda quyidagi hujjatlardan kelib hhiqib tartibga solinadi:
- Adabiy va badiiy asarlarni muhofaza qilish to‘g‘risidagi Bern Konvensiyasi bitimlari
(24.07.1971-yil);
-Mualliflik huquqi to‘g‘risida Butunjahon konvensiyasi bitimlari (1952);
-MeH doirasida tuzilgan mualliflik va turdosh huquqlarni himoya qilish haqidagi bitimlar
(10.02.1995-yil).
Ushbu qonunhhilik hujjatlariga asosan fuqarolar intellektual mulk sohasidagi huquqlarini
himoya qilishi mumkin va, albatta, davlat ham ularning huquqlari ta’minlanishini kafolatlaydi.
Shuni ham ta'kidlab o‘tish lozimki, intellektual mulk huquqlarining buzilishi holatlari faqat
rivojlanayotgan davlatlarning muammosi emas. Bunday huquqbuzarliklar rivojlangan davlatlarda
ham, rivojlanayotgan davlatlarda ham uhhraydi. Shuni hisobga olgan holda, davlatlar bu huquqni
ta’minlash uhhun yanada kuhhliroq himoya mexanizmlari ishlab hhiqishlari maqsadga muvofiq
bo‘ladi.
5
Xoliqov F.U. Intellektual mulkka qarshi jonoyatlarni kvalifikatsiya qilish. – Toshkent: O‘zbekiston, 2024. – 6 b.
6
O‘zbekiston Respublikasining “Mualliflik huquqi va turdosh huquqlar to‘g‘risida”gi Qonuni // O‘zbekiston
Respublikasi qonun hujjatlari milliy bazasining rasmiy veb-sayti –
https://lex.uz/ru/docs/-1022944
7
O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining “Intellektual mulk sohasida davlat boshqaruvini takomillashtirish chora-
tadbirlari to‘g‘risida”gi Qarori // O‘zbekiston Respublikasi qonun hujjatlari milliy bazasining rasmiy veb-sayti –
ISSN:
2181-3906
2024
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 3 / ISSUE 12 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
867
XULOSA
Xulosa qilib aytadigan bo‘lsak, intellektual mulk huquqi sohasi juda keng qamrovli
sohalardan biri bo‘lib, bu huquqni himoya qilish nafaqat ixtirohhilarning o‘zlari uhhun, balki
davlatning rivojlanishi uhhun muhim ahamiyat kasb etadi. Bugungi kunda xalqaro miqyosda qabul
qilingan xalqaro shartnomalar va milliy qonunhhiliklar orqali ushbu huquqni himoya qilishda katta
o‘rin egallamoqda. Shu bilan birga, ushbu huquq sohasida uhhrab turadigan huquqbuzarliklar,
shuningdek, ushbu sohani rivojlantirishdagi qiyinhhiliklar davlatlar tomonidan samarali hhora-
tadbirlar ishlab hhiqishni talab qiladi.
REFERENCES
1.
O‘zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasi // O‘zbekiston Respublikasi qonun hujjatlari
milliy bazasining rasmiy veb-sayti -
2.
Kostetskiy V.A. eavlat va huquq asoslari. – Toshkent: Yangiyo‘l Poligraf Servihe, 2017.
– 85 b.
3.
https://www.investopedia.hom/terms/i/intellehtualproperty.asp
property and what are some types.
4.
Xoliqov F.U. Intellektual mulkka qarshi jonoyatlarni kvalifikatsiya qilish. – Toshkent:
O‘zbekiston, 2024. – 6 b.
5.
O‘zbekiston Respublikasining “Mualliflik huquqi va turdosh huquqlar to‘g‘risida”gi
Qonuni // O‘zbekiston Respublikasi qonun hujjatlari milliy bazasining rasmiy veb-sayti –
https://lex.uz/ru/dohs/-1022944
6.
O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining “Intellektual mulk sohasida davlat boshqaruvini
takomillashtirish hhora-tadbirlari to‘g‘risida”gi Qarori // O‘zbekiston Respublikasi qonun
hujjatlari milliy bazasining rasmiy veb-sayti –
