ISSN:
2181-3906
2024
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 3 / ISSUE 12 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
923
OʻZBEK OILASIDA NIKOH MAROSIMLARINING ZAMONAVIY IJTIMOIY
HAYOTGA TAʼSIRI
M.I. Dusnazarova
Termiz davlat universiteti davlat va huquq kafedrasi oʻqituvchisi.
https://doi.org/10.5281/zenodo.14579164
Annotatsiya.
Mazkur maqolada oʻzbek oilasida nikoh marosimlarining zamonaviy ijtimoiy
hayotga taʼsiri tahlil qilinadi. Nikoh marosimlarining anʼanaviy va zamonaviy jihatlari, ular
jamiyatning ijtimoiy, iqtisodiy va madaniy hayotiga qanday taʼsir koʻrsatayotgani oʻrganiladi.
Tadqiqot jarayonida nikoh marosimlarining ijtimoiy birdamlikni mustahkamlashdagi roli,
shuningdek, ularning zamonaviy hayotda duch kelayotgan muammolari koʻrib chiqilgan.
Kalit soʻzlar:
nikoh marosimi, oʻzbek oilasi, ijtimoiy hayot, anʼana, zamonaviylik, iqtisodiy
taʼsir, madaniy oʻzgarish.
THE IMPACT OF MARRIAGE CEREMONIES IN THE UZBEK FAMILY ON
MODERN SOCIAL LIFE
Abatract.
This article analyzes the impact of wedding ceremonies in Uzbek families on
modern social life. It examines the traditional and contemporary aspects of wedding rituals and
their influence on the social, economic, and cultural dynamics of society. The study highlights the
role of wedding ceremonies in fostering social cohesion and addresses the challenges they face in
contemporary life.
Keywords:
wedding ceremony, Uzbek family, social life, tradition, modernity, economic
impact, cultural transformation.
ВЛИЯНИЕ БРАЧНЫХ ОБРЯДОВ В УЗБЕКСКОЙ СЕМЬЕ НА СОВРЕМЕННУЮ
ОБЩЕСТВЕННУЮ ЖИЗНЬ
Аннотация.
В данной статье анализируется влияние свадебных церемоний в
узбекских семьях на современную социальную жизнь. Исследуются традиционные и
современные аспекты свадебных обрядов, а также их воздействие на социальную,
экономическую и культурную жизнь общества. В процессе исследования рассмотрена роль
свадебных обрядов в укреплении социальной сплоченности, а также проблемы, с которыми
они сталкиваются в современных условиях.
Ключевые слова:
свадебный обряд, узбекская семья, социальная жизнь, традиция,
современность, экономическое влияние, культурные изменения.
Kirish
Oʻzbek xalqining boy madaniy merosi, qadriyatlari va urf-odatlari asrlar davomida xalq
hayotining ajralmas qismi boʻlib kelgan. Shu jumladan, nikoh marosimlari ham oʻzbek oilasi
hayotida muhim ahamiyat kasb etadi. Ular nafaqat oilaviy hayotning boshlanishini nishonlash,
balki jamiyatning ijtimoiy birdamligini mustahkamlash, avlodlar oʻrtasidagi anʼanalarni davom
ettirish va milliy oʻzlikni saqlash vositasi hisoblanadi. Biroq, zamonaviy davrning ijtimoiy-
iqtisodiy oʻzgarishlari nikoh marosimlariga yangi talqinlarni olib kirib, ularning anʼanaviy
mazmuniga ham, amaliyotiga ham taʼsir koʻrsatmoqda. Ushbu maqolada oʻzbek oilalarida nikoh
marosimlarining jamiyatga taʼsiri, ularning zamonaviy hayotdagi roli, shuningdek, duch
kelayotgan ijtimoiy va iqtisodiy muammolar tahlil qilinadi.
ISSN:
2181-3906
2024
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 3 / ISSUE 12 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
924
Ushbu masalalarni yoritish orqali oʻzbek madaniyati va ijtimoiy hayotining zamonaviy
rivojlanishi haqida yanada chuqurroq tasavvur hosil qilish mumkin.
Asosiy qism
Nikoh marosimlari oʻzbek oilaviy hayotining eng muhim marosimlaridan biri hisoblanadi.
Ular koʻpincha milliy anʼana va urf-odatlarning amaliy ifodasi sifatida namoyon boʻladi.
Oʻzbek oilalarida nikoh faqat ikki yoshning bir-biriga bogʻlanishi emas, balki ikki oilaning
birlashuvi, ijtimoiy munosabatlarning mustahkamlanishi sifatida ham qaraladi. Ushbu marosimlar
orqali nafaqat oilaviy qadriyatlar, balki milliy urf-odatlar va diniy eʼtiqodlar ham avloddan-
avlodga yetkaziladi [6, 15]. Nikoh marosimining anʼanaviy xususiyatlariga qaraganda, har bir
qadamda katta avlodning ishtiroki muhimdir. Masalan, sovchilik jarayoni, unashtirish va kelinni
uzatish marosimlari milliy oʻziga xoslikni aks ettiradi. Har bir bosqichning oʻziga xos odatlari bor:
sovchilikda anʼanaviy shirinliklar olib borish, unashtirishda toʻy belgisi sifatida uzuk va roʻmol
berish kabi amallar milliy qadriyatlarning saqlanishini taʼminlaydi [7, 45].
Bugungi kunda zamonaviy oʻzgarishlar nikoh marosimlariga sezilarli taʼsir koʻrsatmoqda.
Yoshlarning turmush tarzi, ijtimoiy tarmoqlarning rivoji va iqtisodiy sharoitlar bu
marosimlarning mazmun-mohiyatini oʻzgartirgan. Koʻplab oʻzbek oilalarida nikoh toʻylari
endilikda anʼanaviy qadriyatlar bilan bir qatorda zamonaviylik unsurlari bilan boyitilmoqda.
Masalan, restoran va kafe toʻylari keng ommalashgan boʻlsa, milliy kuy-qoʻshiqlarga
zamonaviy estrada musiqalari qoʻshilmoqda [12, 92].
Bundan tashqari, zamonaviy texnologiyalar, xususan, fotosurat va videotasvir
xizmatlarining rivoji nikoh marosimlarining tashqi koʻrinishiga katta taʼsir koʻrsatmoqda. Yoshlar
oʻrtasida “pre-wedding photoshoot” yoki nikoh oldidan videorolik tayyorlash odati keng tarqaldi.
Bu yangi elementlar nikoh marosimlarini estetik jihatdan boyitib, zamonaviy yoshlar
orasida ommalashmoqda [9, 78]. Nikoh marosimlari oʻzbek jamiyatida ijtimoiy birdamlikni
mustahkamlashda muhim vosita sifatida xizmat qiladi. Ushbu marosimlar orqali qarindosh-
urugʻlar va mahalla aholisi oʻrtasida mustahkam aloqalar shakllanadi. Mahalla aholisi toʻyda
xizmat koʻrsatish orqali oʻzaro yordam va birdamlikni namoyon qiladi. Bunday holatlar jamiyatda
ijtimoiy birdamlik va hamjihatlikning kuchayishiga olib keladi [8, 110].
Nikoh marosimlari koʻpincha jamiyatning ijtimoiy iyerarxiyasini aks ettiradi. Boy va oʻrta
hol oilalar tomonidan oʻtkaziladigan toʻylar jamiyatdagi iqtisodiy tafovutlarni ham namoyon
qilishi mumkin. Shu bilan birga, toʻy marosimlari ijtimoiy tengsizlik muammolariga eʼtibor
qaratish uchun platforma ham boʻlib xizmat qilmoqda [4, 58]. Nikoh marosimlari iqtisodiy
jihatdan katta ahamiyatga ega boʻlib, ularda katta mablagʻlar sarflanadi. Restoran yoki katta
maydonlar ijarasi, taomlar tayyorlash, xizmat koʻrsatuvchi guruhlarning yollanishi oʻzbek
toʻylarining ajralmas qismiga aylangan. Biroq, bu iqtisodiy taʼsirlar ijtimoiy bosimni ham
kuchaytiradi. Koʻp oilalar ijtimoiy meʼyorlarni bajarish uchun moliyaviy qiyinchiliklarga duch
kelmoqda [1, 33].
Nikoh marosimlarining iqtisodiy aspektlaridan yana biri — mahalliy biznesning
rivojlanishiga xizmat qilishidir. Toʻyga oid xizmatlar, masalan, dekoratsiya, transport va oʻzbek
milliy kiyimlari ishlab chiqarish orqali yuzlab tadbirkorlar daromad topadi. Ushbu iqtisodiy
samaralar mahalliy iqtisodiyotning rivojlanishiga ijobiy taʼsir koʻrsatadi [15, 67].
ISSN:
2181-3906
2024
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 3 / ISSUE 12 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
925
Nikoh marosimlari madaniy va diniy qadriyatlarni saqlashda muhim oʻrin tutadi. Ularning
oʻtkazilishida diniy marosimlar, jumladan, nikoh oʻqitish va ota-onalarning duo qilishi alohida
ahamiyatga ega.
Ushbu qadriyatlar yoshlarda milliy oʻzlikni shakllantirishga xizmat qiladi. Shu bilan birga,
ayrim hududlarda diniy marosimlarning kamayishi zamonaviylik va diniy qadriyatlar oʻrtasidagi
ziddiyatlarni yuzaga keltirishi mumkin [3, 102].
Nikoh marosimlari nafaqat milliy madaniyatni saqlash, balki uni yangi avlodga yetkazish
uchun ham imkoniyat yaratadi. Yoshlar oʻrtasida milliy kiyimlar va anʼanaviy taomlarni targʻib
qilish orqali oʻzbek madaniyati va turmush tarzi yangi avlod oʻrtasida qayta tiklanmoqda [11, 54].
Zamonaviy hayotda nikoh marosimlari bir qator muammolarga duch kelmoqda. Ayniqsa,
haddan tashqari dabdababozlik va ijtimoiy bosim tufayli koʻplab oilalar qiyinchiliklarga duchor
boʻlmoqda. Bunday holatlar nafaqat oila byudjetiga zarar keltiradi, balki jamiyatdagi ijtimoiy
muammolarni kuchaytiradi [14, 85]. Shunga qaramay, zamonaviy nikoh marosimlari ijtimoiy
innovatsiyalarga imkon yaratmoqda. Masalan, ekologik toʻylar, minimalistik marosimlar va
onlayn nikohlar zamonaviy yoshlar orasida tobora ommalashib bormoqda. Ushbu yangiliklar
jamiyatdagi iqtisodiy va ekologik barqarorlikni taʼminlashga xizmat qilishi mumkin [2, 37].
Oʻzbek madaniyatida nikoh marosimlari oilaviy qadriyatlar va ijtimoiy munosabatlarni
mustahkamlash vositasi sifatida alohida oʻrin tutadi. Odatda, bu marosimlar uch bosqichda
oʻtkaziladi: sovchilik, unashtirish va toʻy. Har bir bosqichda katta avlodning ishtiroki taʼminlanib,
oilaviy birdamlik mustahkamlanadi. Sovchilik anʼanasi oilalar oʻrtasidagi ijtimoiy aloqalarni
kengaytirish bilan birga, boʻlajak oila poydevorini mustahkamlashga xizmat qiladi [6, 20].
Unashtirishda ikki oilaning yaqinlashuvi, qarindosh-urugʻlar oʻrtasidagi ijtimoiy
aloqalarning kengayishi kuzatiladi. Ushbu bosqichda milliy urf-odatlarning muhim elementlari,
masalan, “kelinlik sovgʻalari” va “boʻlajak toʻy belgisi” anʼanalari bajariladi. Nikoh toʻyining oʻzi
esa oʻzbek madaniyatining koʻzgusi boʻlib, unda mehmondoʻstlik, birdamlik va milliy qadriyatlar
mujassam boʻladi [7, 50].
Soʻnggi yillarda oʻzbek nikoh marosimlarida zamonaviylik unsurlarining paydo boʻlishi
anʼanaviylik va innovatsiyalar uygʻunligining natijasidir. Bugungi kunda nikoh marosimlari
nafaqat milliy oʻziga xoslikni aks ettiradi, balki global taʼsirlarni ham oʻzida mujassam etadi.
Misol uchun, xalqaro uslubdagi nikoh toʻylari, zamonaviy liboslar va texnologiyalardan
foydalanish keng tarqalgan. Koʻplab yoshlar “minimalistik” yoki “eko-toʻy” formatlarini
tanlashmoqda, bu esa yangi ekologik va iqtisodiy talablarni qondiradi [12, 96]. Shuningdek,
zamonaviy texnologiyalar, xususan, ijtimoiy tarmoqlar va onlayn platformalar nikoh
marosimlarini yangi darajaga olib chiqdi. Nikoh rejalashtirish boʻyicha mobil ilovalar, internet
orqali xizmatlar buyurtma qilish imkoniyati bu jarayonni qulaylashtirdi. Ayniqsa, pandemiya
davrida onlayn nikoh marosimlari keng ommalashdi [9, 82].
Nikoh marosimlari jamiyatning ijtimoiy tuzilmasini mustahkamlovchi muhim vositadir.
Ushbu tadbirlar orqali qarindoshlar, qoʻshnilar va mahalla aholisi bir joyga yigʻilib, oʻzaro
munosabatlarni mustahkamlaydi. Oʻzbek mahallasida toʻy xizmatlari (masalan, osh damlash yoki
dasturxon yozish) orqali ijtimoiy birdamlik va oʻzaro yordamni taʼminlash anʼanasi davom
etmoqda [8, 114]. Nikoh marosimlari jamiyatdagi turli ijtimoiy qatlamlarni birlashtirish imkonini
ham beradi.
ISSN:
2181-3906
2024
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 3 / ISSUE 12 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
926
Boy va kam taʼminlangan oilalar birgalikda ishtirok etadigan bunday tadbirlar ijtimoiy
tenglikni taʼminlash vositasi sifatida xizmat qilishi mumkin. Shu bilan birga, dabdabali toʻylar
oʻrtasidagi iqtisodiy farqlar ijtimoiy ziddiyatlarga ham sabab boʻlishi ehtimoldan xoli emas [4,
60].
Nikoh marosimlari oʻzbek iqtisodiyotida sezilarli oʻrin tutadi. Har bir nikoh marosimi
mahalliy iqtisodiy faoliyatni ragʻbatlantiruvchi vosita sifatida namoyon boʻladi. Restoran biznesi,
milliy kiyimlar tayyorlash, fotografiya va transport xizmatlari toʻylarning ajralmas qismi boʻlib,
yuzlab kishilarni ish bilan taʼminlaydi [15, 71]. Biroq, ushbu iqtisodiy faoliyatning ortidan
keladigan ijtimoiy bosimni ham eʼtibordan chetda qoldirib boʻlmaydi. Koʻplab oilalar jamiyatdagi
urf-odatlarni bajarish maqsadida qarz olish yoki moliyaviy qiyinchiliklarga duch kelmoqda. Bu
esa oilaviy nizolarga olib kelishi mumkin [1, 35]. Nikoh marosimlari oʻzbek xalqining diniy va
madaniy qadriyatlarini asrashda asosiy rol oʻynaydi. Masalan, toʻy marosimida Qurʼon tilovati va
duolar qilish, ota-onalarning rizoligini olish kabi diniy marosimlar yosh oilalarga axloqiy yoʻnalish
beradi. Shu bilan birga, milliy taomlar, kuy-qoʻshiqlar va oʻzbekcha liboslar orqali madaniy oʻzlik
avlodlarga yetkaziladi [3, 105]. Biroq, zamonaviylikning taʼsiri baʼzi qadriyatlarni yoʻqolish xavfi
ostida qoldirayotganini ham koʻrish mumkin. Yoshlar orasida gʻarbiy uslubdagi toʻylar
ommalashib borayotgani milliy anʼanalar va diniy marosimlar ahamiyatini pasaytirishi mumkin.
Bu esa madaniy oʻzlikni saqlash masalasida muayyan chora-tadbirlarni koʻrishni talab
qiladi.
Zamonaviy jamiyatda nikoh marosimlari bir qator muammolarga duch kelmoqda.
Xususan, haddan tashqari dabdababozlik va jamiyatning ijtimoiy bosimi tufayli koʻplab
oilalar oʻzlarini moliyaviy bosim ostida his qilmoqda. Bunday holatlar nafaqat iqtisodiy
qiyinchiliklarga, balki psixologik bosimga ham olib keladi. Shu sababli, ayrim yoshlar “kam
harajatli toʻy” yoki faqat nikoh oʻqish bilan cheklanadigan variantlarni tanlashmoqda [14, 90]. Shu
bilan birga, zamonaviy nikoh marosimlari yangi imkoniyatlarni yaratmoqda. Masalan, ekologik
toʻylar yoki barqaror rivojlanishga yoʻnaltirilgan marosimlar jamiyatda ekologik ongni oshirishga
xizmat qiladi. Onlayn platformalar orqali tashkil etiladigan nikoh marosimlari esa pandemiyadan
keyingi davrda yangi tendensiyaga aylangan [2, 40].
Xulosa
Nikoh marosimlari oʻzbek jamiyatida faqat oilaviy emas, balki ijtimoiy, iqtisodiy va
madaniy hayotning ajralmas qismi hisoblanadi. Ularning anʼanaviy va zamonaviy jihatlari
uygʻunlashgan holda jamiyat rivojiga hissa qoʻshadi. Biroq, zamonaviy hayotning talablari va
muammolari nikoh marosimlarining mohiyatiga taʼsir koʻrsatmoqda. Shuning uchun milliy
qadriyatlarni saqlash bilan birga, zamonaviylikka moslashish muhim ahamiyat kasb etadi.
REFERENCES
1.
Abdullayev R. Iqtisodiy tahlil va jamiyat. Toshkent: “Ilm va taraqqiyot”, 2022. – 210 b.
2.
Davlatov O. Zamonaviy ijtimoiy innovatsiyalar. Toshkent: “Innovatsiya” nashriyoti, 2022.
– 160 b.
3.
Hamidov B. Diniy qadriyatlar va zamonaviy hayot.Toshkent: “Maʼrifat” nashriyoti,2021. –
200 b.
4.
Islomov Sh. Jamiyatda iqtisodiy tafovutlar. Toshkent: “Yangi davr” nashriyoti,2017.–170 b.
ISSN:
2181-3906
2024
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 3 / ISSUE 12 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
927
5.
Ismailov A. Oʻzbek jamiyatida anʼana va zamonaviylik muammolari
.
Toshkent:
“Maʼnaviyat” nashriyoti, 2023. – 210 b.
6.
Jumaev N. Oʻzbek oilasi va anʼanalari. Toshkent: “Oʻzbekiston” nashriyoti, 2020. – 200 b.
7.
Karimov A. Milliy qadriyatlarimiz. Toshkent: “Yangi asr” nashriyoti, 2018. – 180 b.
8.
Nazarov I. Mahalla va ijtimoiy birdamlik. Toshkent: “Akademnashr”, 2020. – 190 b.
9.
Rasulova G. Nikoh marosimlaridagi zamonaviy oʻzgarishlar. Toshkent: “Fan va
texnologiya” nashriyoti, 2019. – 150 b.
10.
Ravshanov M. Madaniyat va urf-odatlar. Toshkent: “Fan” nashriyoti, 2018. –180 b.
11.
Ravshanova N. Nikoh marosimlarida yangi tendensiyalar
.
Toshkent: “Fan va innovatsiya”,
2020. – 140 b.
12.
Sadullayev U. Zamonaviy jamiyat va anʼanalar. Toshkent: “Maʼnaviyat” nashriyoti, 2021. –
220 b.
13.
Salimova D. Madaniyat va ekologik tendensiyalar. Toshkent: “Oʻzbekiston” nashriyoti,
2021. – 150 b.
14.
Sobirov S. Jamiyatda ijtimoiy bosim. Toshkent: “Oʻzbekiston” nashriyoti, 2020. – 190 b.
15.
Yusupov D. Oʻzbek tadbirkorligi. Toshkent: “Iqtisodiyot” nashriyoti, 2019. – 160 b.
