1263
ResearchBib IF-2023: 11.01, ISSN: 3030-3753, Valume 1 Issue 10
INGLIZ VA O'ZBEK TILLARIDA INSON XARAKTERI VA TASHQI QIYOFASINI
IFODALOVCHI FRAZEOLOGIZMLAR
Irmatova Mohichehra Abdulazizovna
Toshkent viloyati transport texnikumi, Yetakchi ingliz tili fani o'qituvchisi.
Toshkent Amaliy fanlar Universiteti 1-kurs magistranti.
https://doi.org/10.5281/zenodo.14570793
Annotatsiya.
Ushbu maqolada ingliz va o'zbek tillaridagi inson xarakteri hamda tashqi
qiyofasini ifodalovchi frazeologik birliklar qiyosiy tahlil qilingan. Tadqiqot natijasida ikkala
tildagi o'xshash va farqli jihatlar, ularning lingvomadaniy xususiyatlari, etimologiyasi va
qo'llanilish doirasi o'rganilgan. Tahlil natijalariga ko'ra, har ikkala tilda ham inson tavsifiga oid
frazeologizmlar tizimli xarakterga ega ekanligi aniqlangan.
Kalit so'zlar:
frazeologizm, inson xarakteri, tashqi qiyofa, lingvokulturologiya, qiyosiy
tahlil, ingliz tili, o'zbek tili.
PHRASEOLOGISMS THAT REPRESENT HUMAN CHARACTER AND
APPEARANCE IN ENGLISH AND UZBEK
Abstract.
This article provides a comparative analysis of phraseological units that
represent the human character and appearance in English and Uzbek. As a result of the study,
similar and different aspects in both languages, their linguistic characteristics, etymology and
scope of application have been studied. Based on the results of the analysis, it was found that
phraseologisms regarding human description in both languages have a systematic character.
Keywords:
phraseologism, human character, appearance, linguoculturology, comparative
analysis, English, Uzbek.
ФРАЗЕОЛОГИЗМЫ, ВЫРАЖАЮЩИЕ ХАРАКТЕР И ВНЕШНОСТЬ
ЧЕЛОВЕКА НА АНГЛИЙСКОМ И УЗБЕКСКОМ ЯЗЫКАХ
Аннотация.
В данной статье проведен сравнительный анализ фразеологизмов,
выражающих характер и внешность человека на английском и узбекском языках. В ходе
исследования были изучены сходства и различия в обоих языках, их лингвокультурные
особенности, этимология и сфера применения. По результатам анализа установлено, что
в обоих языках фразеологизмы, относящиеся к описанию человека, носят системный
характер.
Ключевые
слова:
фразеологизм,
характер
человека,
внешность,
лингвокультурология, сравнительный анализ, английский язык, узбекский язык.
1264
ResearchBib IF-2023: 11.01, ISSN: 3030-3753, Valume 1 Issue 10
KIRISH
Zamonaviy tilshunoslikda frazeologizmlarni o'rganish muhim ahamiyat kasb etadi.
Frazeologizmlar har bir tilning o'ziga xos boyligini, milliy-madaniy xususiyatlarini aks
ettiruvchi muhim til birliklari hisoblanadi. Ular orqali xalqning dunyoqarashi, hayotiy tajribasi,
qadriyatlari va mentaliteti namoyon bo'ladi. Inson xarakteri va tashqi qiyofasini ifodalovchi
frazeologizmlar alohida ahamiyatga ega bo'lib, ular orqali jamiyatning inson fazilatlari va tashqi
ko'rinishiga bo'lgan munosabatini anglash mumkin [1, b. 45].
Tilshunoslikda frazeologizmlarni qiyosiy o'rganish masalasi dolzarb hisoblanadi. Chunki
ikki va undan ortiq tillarning frazeologik tizimini qiyosiy o'rganish orqali tillardagi universal va
differensial xususiyatlarni aniqlash, ularning milliy-madaniy o'ziga xosligini chuqurroq anglash
imkoniyati paydo bo'ladi. Frazeologizmlar milliy mentalitetning eng yorqin ifodalovchisi sifatida
xalqning dunyoni idrok etishi, qadriyatlari va madaniy tajribasini o'zida mujassam etadi.
Inson xarakteri va tashqi qiyofasini ifodalovchi frazeologizmlar har bir tilda alohida o'rin
tutadi. Ular orqali xalqning go'zallik haqidagi tasavvurlari, axloqiy me'yorlari, ijobiy va salbiy
xususiyatlarga bo'lgan munosabati aks etadi. Bu borada ingliz va o'zbek tillari frazeologik tizimini
qiyosiy o'rganish alohida ahamiyat kasb etadi.
Tadqiqotning dolzarbligi shundaki, ikki tildagi frazeologizmlarni qiyosiy o'rganish orqali
tillarning o'ziga xos xususiyatlari, xalqlarning milliy tafakkuri va madaniy qadriyatlarini
chuqurroq anglash imkoniyati paydo bo'ladi. Bu esa tilshunoslik va madaniyatshunoslik
sohasidagi bilimlarimizni boyitishga xizmat qiladi. Shu bilan birga, frazeologizmlarning
lingvokulturologik xususiyatlarini o'rganish tarjimashunoslik va madaniyatlararo muloqot
sohasida ham muhim ahamiyatga ega.
METODOLOGIYA VA ADABIYOTLAR TAHLILI
Tadqiqot metodologiyasi qiyosiy-tipologik, tavsifiy va komponent tahlil usullariga
asoslangan. Ingliz va o'zbek tillaridagi frazeologizmlar A.V. Kunin, V.V. Vinogradov, Sh.
Rahmatullayev, A. Mamatov kabi olimlarning nazariy qarashlari asosida o'rganilgan [2, b. 78].
Tadqiqot uchun ingliz va o'zbek tillarining frazeologik lug'atlari, ilmiy adabiyotlar va
maqolalar tahlil qilingan. Jumladan, B. Mengliyev va R. Rasulovning "O'zbek tili
frazeologizmlarining struktur-semantik tahlili" [3], J. Seidl va W. McMordie ning "English Idioms
and How to Use Them" [4] kabi fundamental asarlar o'rganilgan.
NATIJALAR VA MUHOKAMA
Ingliz va o'zbek tillaridagi inson xarakteri hamda tashqi qiyofasini ifodalovchi
frazeologizmlarning qiyosiy tahlili quyidagi natijalarni ko'rsatdi:
Inson xarakterini ifodalovchi frazeologizmlar o'ziga xos semantik guruhlarni tashkil etadi.
Bu guruhlar ijobiy va salbiy konnotatsiyaga ega frazeologizmlarni o'z ichiga oladi.
1265
ResearchBib IF-2023: 11.01, ISSN: 3030-3753, Valume 1 Issue 10
Ijobiy xarakter xususiyatlarini ifodalovchi frazeologizmlarda har ikkala tilda ham "yurak",
"ko'ngil", "qalb" komponentlari faol ishtirok etadi. Masalan, ingliz tilida "heart of gold" (oltin
yurak - saxiy, mehribon), "big heart" (katta yurak - rahmdil); o'zbek tilida "ko'ngli toza" (samimiy),
"yuragida o'ti bor" (g'ayratli, shijoatli) kabi [5, b. 156].
Salbiy xarakter xususiyatlarini ifodalovchi frazeologizmlarda hayvon nomlari ko'p
uchraydi. Ingliz tilida "cold fish" (sovuq, beg'am odam), "wolf in sheep's clothing" (qo'y terisini
yopingan bo'ri - munofiq); o'zbek tilida "it fe'l" (jahldor), "tulkidek ayyor" (makkor) kabi [7, b.
234]. Bu esa ikki xalqning ham salbiy insoniy xususiyatlarni hayvonlar xatti-harakati bilan
qiyoslash an'anasi mavjudligini ko'rsatadi.
Tashqi qiyofani ifodalovchi frazeologizmlar tahlili shuni ko'rsatadiki, har ikkala tilda ham
insonning tashqi ko'rinishi bilan bog'liq frazeologizmlar keng tarqalgan. Ular asosan yuz tuzilishi,
ko'z, qosh, lab kabi a'zolar tavsifi, shuningdek, umumiy gavda tuzilishi bilan bog'liq bo'ladi. Ingliz
tilida "baby face" (yosh ko'rinishli), "clear as crystal" (tiniq, porloq), "bright eyes" (chaqnoq
ko'zlar); o'zbek tilida "oymomo'ma" (chiroyli), "qoshi qalam" (chiroyli qoshli), "qoshi qanotli"
(kelishgan qoshli) kabi [6, b. 145].
Gavda tuzilishini ifodalovchi frazeologizmlarda ikki tilda ham o'ziga xos milliy-madaniy
xususiyatlar ko'zga tashlanadi. Ingliz tilida "skin and bones" (ozg'in), "built like a tank"
(baquvvat); o'zbek tilida "qirchillama yigit" (baquvvat yigit), "qozon qovoq" (semiz) kabi [8, b.
178]. O'zbek tilidagi frazeologizmlarda ko'proq maishiy turmush buyumlari va milliy realiyalar
bilan bog'liq obrazlar uchraydi.
Frazeologizmlarning lingvokulturologik tahlili shuni ko'rsatadiki, har ikkala tilda ham
metaforik ko'chim asosida shakllangan birliklar ko'pchilikni tashkil etadi. Inson xarakteri va tashqi
qiyofasi turli predmetlar, tabiat hodisalari, hayvonlar va o'simliklar dunyosi bilan qiyoslanadi.
Masalan, ingliz tilida "fresh as a daisy" (yangi uzilgan gulday - tetik, baquvvat), "sharp as
a needle" (ignachidek o'tkir - ziyrak); o'zbek tilida "qo'zi ko'z" (chiroyli ko'zli), "olma gavda"
(kelishgan) kabi.
Frazeologizmlarning etimologik tahlili ularning kelib chiqishida turli omillar - xalq og'zaki
ijodi, mifologiya, diniy tasavvurlar, kundalik turmush tajribasi muhim rol o'ynaganini ko'rsatadi.
Masalan, ingliz tilidagi "Achilles' heel" (zaif tomon) qadimgi yunon mifologiyasi bilan, o'zbek
tilidagi "ko'zi to'rt bo'lmoq" (intizorlik bilan kutmoq) esa xalq urf-odatlari bilan bog'liq.
Inson xarakteri va tashqi qiyofasini ifodalovchi frazeologizmlarda gender xususiyatlar ham
o'z aksini topgan. Erkak va ayollar tashqi ko'rinishi hamda xarakterini tasvirlashda har ikkala tilda
ham o'ziga xos farqlar mavjud. O'zbek tilida ayollar go'zalligini tasvirlashda "oymomo'ma", "qoshi
qanotli" kabi ijobiy baholovchi birliklar ko'p uchraydi. Ingliz tilida esa "beauty queen" (go'zal),
"belle of the ball" (eng chiroyli qiz) kabi iboralar qo'llaniladi.
1266
ResearchBib IF-2023: 11.01, ISSN: 3030-3753, Valume 1 Issue 10
Tahlil natijasida shuni ta'kidlash mumkinki, har ikkala tildagi frazeologizmlar milliy
madaniyat, urf-odatlar va qadriyatlar tizimi bilan chambarchas bog'liq. Ular xalqning go'zallik
haqidagi tasavvurlari, axloqiy me'yorlari va dunyoqarashini o'zida aks ettiradi. Shu bilan birga,
frazeologizmlarda universal insoniy qadriyatlar ham o'z ifodasini topgan bo'lib, bu ikki xalq
dunyoqarashidagi umumiylikni ko'rsatadi.
XULOSA
Ingliz va o'zbek tillaridagi inson xarakteri va tashqi qiyofasini ifodalovchi
frazeologizmlarning qiyosiy tahlili natijasida quyidagi xulosalarga kelindi:
Birinchidan, har ikkala tilda ham inson xarakteri va tashqi qiyofasini ifodalovchi
frazeologizmlar tizimli xarakterga ega bo'lib, ular semantik jihatdan turli guruhlarga bo'linadi. Bu
guruhlar ijobiy va salbiy konnotatsiyaga ega frazeologizmlarni o'z ichiga oladi.
Ikkinchidan, frazeologizmlarning lingvomadaniy tahlili shuni ko'rsatadiki, ularning
shakllanishida xalqning milliy-madaniy qadriyatlari, urf-odatlari, tarixiy tajribasi va dunyoqarashi
muhim rol o'ynagan. Har bir tilda o'ziga xos obrazlilik, milliy kolorit va baholash xususiyatlari
mavjud.
Uchinchidan, ikkala tilda ham metafora va metonimiya asosida shakllangan
frazeologizmlar ko'pchilikni tashkil etadi. Bu esa insonning tashqi va ichki dunyosini tasvirlashda
obrazli fikrlashning muhim o'rin tutishini ko'rsatadi.
To'rtinchidan, frazeologizmlarning etimologik tahlili shuni ko'rsatadiki, ularning kelib
chiqishida turli tarixiy, madaniy va ijtimoiy omillar muhim rol o'ynagan. Ko'plab frazeologizmlar
xalq og'zaki ijodi, mifologiya, diniy tasavvurlar va kundalik turmush tajribasi asosida shakllangan.
Xulosa qilib aytganda, ingliz va o'zbek tillaridagi inson xarakteri va tashqi qiyofasini
ifodalovchi frazeologizmlarning qiyosiy tahlili ikki xalqning lingvomadaniy xususiyatlarini,
qadriyatlar tizimini va dunyoqarashini chuqurroq anglash imkonini beradi. Bu esa madaniyatlararo
muloqot va tarjima amaliyotida muhim ahamiyat kasb etadi.
REFERENCES
1.
Kunin, A.V. (2005). Kurs frazeologii sovremennogo angliyskogo yazyka. Moscow:
Visshaya shkola.
2.
Rahmatullayev, Sh. (2006). O'zbek tilining frazeologik lug'ati. Toshkent: O'qituvchi.
3.
Mengliyev, B., Rasulov, R. (2016). O'zbek tili frazeologizmlarining struktur-semantik
tahlili. Toshkent: Fan.
4.
Seidl, J., McMordie, W. (2003). English Idioms and How to Use Them. Oxford: OUP.
5.
Carter, R. (2012). Vocabulary: Applied Linguistic Perspectives. London: Routledge.
6.
Mamatov, A. (2019). O'zbek tili frazeologiyasi. Toshkent: Navro'z.
1267
ResearchBib IF-2023: 11.01, ISSN: 3030-3753, Valume 1 Issue 10
7.
Wright, J. (2002). Idioms Organiser: Organised by Metaphor, Topic and Key Word.
Boston: Thomson.
8.
Yo'ldoshev, B. (2013). Frazeologik stilistika masalalari. Samarqand: SamDU.
