121
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Valume 2 Issue 1
ROMAN HÁM ONÍŃ TÚRLERI
Nuralieva Aydana
QMU Magistratura bólimi
Ádebiyattanıw: qaraqalpaq ádebiyatı qánigeligi 2-kurs magistrantı.
https://doi.org/10.5281/zenodo.14613447
Annotaciya. Bul maqalada roman janrı, roman janrı klassifikaciyası, roman túrleri hám
qaraqalpaq ádebiyatındaǵı roman túrleri haqqında maǵlıwmat berilgen.
Gilt sóz: Roman, roman klassifikaciyası, roman túrleri, táriyxiy roman, psixologiyalıq
roman, satiralıq roman.
THE NOVEL AND ITS TYPES
Abstract. This article provides information about the genre of the novel, its classification,
types of novels and types of novels in Karakalpak literature.
Key words. Novel, classification of novels, types of novels, historical novel, psychological
novel, satirical novel
РОМАН И ЕГО ВИДЫ
Аннотация. В данной статье представлены сведения о жанре романа, его
классификации, типах романов и типах романов в каракалпакской литературе.
Ключевое слово. Роман, классификация романов, типы романов, исторический
роман, психологический роман, сатирический роман.
Roman (francuzsha “roman” – “latın dilinde emes, roman tilleriniń birewinde jazılǵan”
degen mánisti bildiredi) – zamanagóy ádebiyatta epikalıq túrdiń eń kólemli janrı.
Romanǵa táriyip berilgende ádette onıń kóleminiń úlkenligi; turmıstı keń kólemde
súwretlewi; qaharman turmısınan úlken bir dáwirdi alıp hárqıylı jámiyetlik qatnasıqlar menen
baylanıslı túrde sáwlelendiriwi; kóplep hám álwan túrli insan taǵdirleri arqalı jámiyettiń házirgi
halatıń súwretley alıwı; quramalı kóp liniyalı syujetke iye bolıwı sıyaqlı janrlıq qásiyetler sanap
ótiledi.
Demek usı qásiyetler romanǵa tán bolıp keledi. Biraq olardıń janrlıq qásiyetleri usılar
menen sheklenbeydi. Mısalı, kólemi povestten parıq etpeytuǵın yamasa qısqaǵana dáwirde bolıp
ótken waqıyalar menen sheklengen romanlar da, yamasa orayında tek bir shaxs taǵdiri turǵan,
yamasa birǵana syujet liniyasına iye romanlarda ushıraydı.
Demek kólem gey waqıtlarda baslı janrlıq belgi bolmay da qaladı. Sonıń ushın qánigeler
romannıń janrı sıpatında belgilewshi áhmiyetli qásiyetleri dep jáne tómendegilerdi kórsetedi: 1)
romanlıq problema 2) romanlıq qaharman 3) romanlıq oylaw.[1.257]
122
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Valume 2 Issue 1
Roman janrı óziniń uzaq ásirlik tariyxına iye Ol áyyemgi grek ádebiyatınan baslap,
áyyemgi Rim ádebiyatı, orta ásir Evropa ádebiyatı, aǵartıwshılıq ádebiyat, XVII-XVIII-XIX-
ásirlerdegi dúnya ádebiyatında salmaqlı orın iyeleydi. Roman janrına ataqlı nemec oyshılı Gegel
“burjuaziya eposı” dep ataǵan. Romanda súwretleniw obyektivligi, waqıyalardıń kóp ekenligi,
kóleminiń úlkenligi anıq kórinedi. Yaǵnıy, epostıń jáne bir qásiyeti romanda óz sáwlesin tabadı:
klassikalıq eposta mazmun bas qaharman átirapındaǵı waqıyalardan ibárat bolsa, romanda insan
ruwxınıń dialektikasın ashıw oraylıq orındı iyeleydi.
Ádebiyattanıwshılardıń pikirinshe, “haqıyqıy roman Oyanıw dáwiriniń aqırlarına kelip
payda boladı. Roman janrınıń qáliplesiwi Renessans dáwirinde jazılǵan Bokachchonıń
“Dekameron” novellalar kitabınıń payda bolıwı menen baylanıslı”. [2.278]
Tábiyatta hesh nárse ózinen-ózi payda bolmaydı. Qandayda bir mútájlik arqasında jańa
nárse payda boladı hám ol da óziniń payda bolıw procesinde ózinen aldınǵılardan úlgi aladı.
Romanda sonday birden payda bolmadı, ol ózinen aldınǵı xalıq eposlarınan úlgi aldı.
Ómirdegi waqıyalardı, insanlardıń ishki oylarıń keń kólemde quramalı etip súwretley alıw
ushın roman xalıq eposınıń keń kólemli epik súwretlew qásiyetin ózińe sindirdi.
Degen menen, roman óz aldına jazba ádebiyattıń bir janrı. Sońlıqtan roman hám xalıq
eposları ortasında parıq bolıp, olarǵa tómendegilerdi kórsete alamız:
1.Eger xalıq eposında pútkil súwretlew xalıq idealın sáwlelendiriwshi jalǵız qaharman yáki
qaharmanlar átirapında bolsa, romanda ápiwayı insannıń jeke ómirin súwretlew arqalı jámiyetlik
ómir sáwlelendiriledi.
2.Eger xalıq eposıńda súwretlengen waqıyalar “epik dáwir” dep atalǵan júdá áyyemgi
“ideal ómirge” tiyisli bolsa, romanda (tariyxiy romannan tısqarı) súwretlengen waqıyalar
shǵarmanıń jaratılıw dáwrine shekem, qısqası, konkret ómirge baylanıslı boladı.
3.Xalıq eposı hámme waqıt xalıq idealın súwretlegeni ushın kóbirek qaharmanlıq ruwx,
kóterińki poetik xarakterden tursa, roman oǵan salıstırǵanda ómirge jaqın, kúndelikli turmıs
waqıyaları tiykarında jazılǵanlıǵı ushın qaharmanlıq kóterińki ruwxtan kóre obyektivirek
súwretlewge iye boladı. [2.278]
Al ataqlı rus sınshısı B.Belinskiy romanǵa “jańa dáwir eposı” dep klassikalıq túsinik
bergen. Óytkeni, bul dáwirde shaxstıń yaǵnıy jeke adamnıń jámiyettegi ornı ózgergen, ol (shaxs)
ózin-ózi pútin bir álem sıpatında ańlay baslaǵan bir sharayatta qáliplesti.
M. Baxtinnıń pikirine kóre, ádebiy janrlar ishinde roman ózgeriwsheń, forma hám
mazmunıń dawamlı ózgertip turatuǵın, beligili bir qálipke boysınbaytuǵın ekinshi bir janrdı tabıw
qıyın. [3.79] “Roman nazariyasınıń qıyınlıǵı mine usı sebepten kelip shıǵadı. Negizi, bul
nazariyanıń obyekti mánisi jaǵınan basqa janrlar nazariyası obyektlerinen ulıwma parıq qıladı.
Roman – tek ǵana janrlar ishindegi janr emes.
123
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Valume 2 Issue 1
Bul – álleqashan súyegi qatıp úlgergen hám belgili bir bólegi arqaǵa ketip atırǵan janrlar
ishindegi jalǵız qáliplesip atırǵan janr. Bul – jáhan tariyxınıń jańa dáwiri tuwıp, ósirgen hám sonıń
ushında onıń ózińe júda uqsas birden-bir janr; basqa janrlar bolsa, jańa dáwirge tayın halda
ótmishten miyras bolıp ótken, olar jańa ómir sharayatlarına – biri jaqsıraq, biri jamanıraq tárizde
– maslasadı tek ǵana”. [4.222]
Házirgi dáwirge kelip roman janrı elede bayıdı hám onıń basqa da túrleri payda boldı.
Búgingi kúnde de jańa túrleri payda bolıp atırǵan eń belgili janr roman bolıp qalmaqta.
Sońlıqtan onı klassifikaciyalar, belgili bir qálipke salıw qıyınshılıq tuwdırsa da ayırım
izlenisler bar.
“Romanlar teması, qamtıp alınǵan waqıyalar kólemine qaray birneshe túrlerge bólinedi.
Solardan, tariyxiy roman, filosofiyalıq roman, fantastik roman, avatyur roman, jámiyetlik-
siyasıy roman, avto-biografik romanlar. Biraq tariyxiy romanda filosofiyalıq tartıslar yaki
avtobiografik romanda jámiyetlik-siyasiy waqıyalar analizine keń orın berilgen bolıwı múmkin.
Sol sebepten, romandı temasına qaray toparlarǵa ajıratıw salıstırmalı boladı”.[5.96]
Roman janrı tipologiyası boyınsha milliy ádebiyat materiallarına súyenip tómendegishe
bóliw dástúrge aynalǵan:
1.Tariyxiy 2. Tariyxiy-ómirbayanlıq 3. Detektiv
4. Satiralıq 5.Tariyxiy-revolyuciyalıq 6. Mistikalıq
7.Tariyxiy-biografiyalıq 8. Ilimiy-fantastikalıq 9. Psixologiyalıq
10. Lirika-psixologiyalıq
11. Filosofiyalıq
Ádebiyatımızda 1950-jıllardıń aqırı 1960,1970-jıllarda romannıń tómendegidey túriń kóp
ushıratamız:
-Tariyxiy; ( “Qaraqalpaq dástanı”, “Beruniy” romanları)
- Tariyxiy-biografiyalıq; ( “Ájiniyaz”, “Bostansız búlbil” romanları )
-Tariyxiy-revolyuciyalıq; ( “Sońǵı hújim”, “Balıqshınıń qızı” romanları)
-Satiralıq; ( “Ámiwdárya boyında” romanı)
-Detektiv (“ Qıraǵı kózler” romanı )
Tariyxiy temadaǵı romanlar kóplep dóretilgen. Sebebi jaqınǵa shekem jazba ádebiyat hám
baspa sózi uzaq tariyxına iye emes, ótmishi tek ańız ángimelerge, awızeki shejirelerde saqlanǵan
xalıq wákilleri eń dáslep tariyxiy temaǵa qol uratuǵını tábiyiy.
Tariyxiy romannıń payda bolıwınıń tiykarǵı sebebi óz ótmishine degen kúshli
qızıǵıwshılıǵı sebepli jazıwshınıń tariyxiy waqıyalar menen tariyxiy qaharmanlardıń obrazıń
jaratıwǵa umtılıwı.
124
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Valume 2 Issue 1
Tariyxiy-revolyuciyalıq roman – dáslep siyasiy talap boyınsha jazıldı. Biraq, awdarıspaq
dáwirindegi insan taǵdirin haqıyqat súwretlewge umtılıs sebepli hám onda insannıń ruwxıy
dúnyasına degen kúshli dıqqat bul janrdı keltirip shıǵardı. Mısalı, A.Begimovtıń “Balıqshınıń
qızı”, S.Baxadirovanıń “Taǵdir” romanları.
Satiralıq roman – jámiyettegi alǵa umtılıslarǵa anaw yáki mınaw dárejede tosqınlıq islep
atırǵan insanlardı ashkaralaw maqsetinde hám epikalıq mashtabda jazılǵan shıǵarmanı satiralıq
roman deymiz. Mısalı, “Ámiwdárya boyında”, “Saqal”, “Payǵambar jasındaǵı kúyew”
Tariyxiy-biografiyalıq romannıń payda bolıwınıń tiykarǵı sebebi jazıwshınıń dóretiwshi
shaxs obrazın sol dáwirdiń tariyxiy shárayatı menen baylanıslı keń epikalıq mashtabda
súwretlewge degen umtılıstan tuwıladı. Mısalı, M.Áwezov “Abay jolı”, Aybek “Nawayı”.
Juwmaqlap aytqanda roman janrı jıldan-jılǵa rawajlanıp, ishki janrları bayıp barmaqta.
Jazıwshılardıń kórkem oylawı, jámiyetlik-siyasiy shárayat, dúnyazda júz berip atırǵan
hártúrli ózgerisler romannıń janrlıq tárepten bayıwına jol ashpaqta. Tınımsız rawajlanıp atırǵan
edúnya xalqınıń morallıq mútajligin qandırıw ushın jazıwshılar aldınǵılarına uqsamaǵan jańa
usıllarǵa qol urmaqta. Sol sebepli roman janrınıń ishki janrlarǵa bóliniw máselesin anıq bir sistema
menen sheklep taslaw múmkin emes. Hár bir xalıqtıń ádebiyattanıw ilimi qolıńda bar ádebiy
miyraslarǵa súyengen halda ǵana salıstırmalı klassifikaciya dúzip alıwı múmkin. Degen menen,
romannıń ishki klassifikaciyası jóninde ulıwma tán alınǵan qaǵıyda joq.
REFERENCES
1.
Қуронов Д., Мамажанов З., Шералиева М. Адабиётшунослик луғати. Тошкент,
«Akademnashr», 2013.
2.
Хотамов Н., Саримсоқов Б..Адабиётшунослик терминларининг русча-ўзбекча изоҳли
луғати. Тошкент, “Ўқитувчи”, 1983.
3.
Жўрақулов У. Назарий поэтика масалалари: Муаллиф. Жанр. Хронотоп. Тошкент,
«Ғафур Ғулом номидаги адабиёт ва санъат нашриёти», 2015.
4.
Бахтин М. Эпос ва роман (Романни талқин етиш методологияси хақида). Рус тилидан
М.Олимов таржимаси // Филология масалалари,2005,3-сон
5.
Tashmuhammedova L. Adabiyot tarixi va nazariyasi. (o’quv qo’llanma I qism), Toshkent,
2020.
