May, 2025-Yil
38
ROMAN-DILOGIYA KOMPOZICIYASI
Nuralieva Aydana
QMU Magistratura bólimi
Ádebiyattanıw: qaraqalpaq ádebiyatı qánigeligi 2-kurs magistrantı
https://doi.org/10.5281/zenodo.15346777
Annotaciya
. Bul maqalada roman-dilogiya hám onıń teoriyalıq tiykarları, kompoziciyası,
“Ómir, ólim hám ómir” roman-dilogiyası tiykarında úyrenilgen.
Gilt sóz:
Dilogiya, roman-dilogiya kompoziciyasınıń ózine-tánlikleri.
NOVEL-DILOGY COMPOSITION
Abstract.
This article studies dilogy and its theoretical foundations based on the novel-
dilogy " Ómir, ólim hám ómir ".
Keywords:
Dilogy, features of a dilogy, novel-dilogy composition
КОМПОЗИЦИЯ РОМАНА-ДИЛОГИИ
Аннотация
.
В статье рассматривается дилогия и ее теоретические основы на
примере романа-дилогии «Ómir, ólim hám ómir».
Ключевое слово.
:
Дилогия, особенности дилогии, роман-дилогия, композиция
Hárbir kórkem shıǵarma avtor tárepinen belgili bir qurılısqa iye boladı. Onıń qurılısı,
syujeti, bayanlaw usılı hám onda qollanılǵan kórkem súwretlew qurallarınıń beriliwi kórkem
shıǵarmanıń poetikasın arttıradı. Hárbir ádebiy túr hám janrdıń óz aldına kompoziciyalıq
ózgeshelikleri boladı. Lirikalıq, epikalıq, dramalıq shıǵarmalardıń kompoziciyası ráńbáreń bolıp
keledi. Janrlıq ózgeshelikten kelip shıqqan halda, shıǵarma kompoziciyası jaratıladı.
Kompoziciyanı pútin bir shıǵarmanıń júregi desek te boladı. Bul haqqında belgili rus ilimpazı
V.P.Meshcheryakov mınaday pikir bildiredi: “Kompoziciyanıń ózi kórkem shıǵarmanıń
ajıralmas bólegi esaplanadı. Ayrım jaǵdaylarda bir kompoziciyalıq texnika pútin shıǵarmaǵa
qaraǵanda anaǵurlım kúshli tásir qaldırıwı múmkin. Kompoziciya texnikası járdeminde avtor
kerekli kórkem bayanlamalardı ornatadı hám sol arqalı insan sanasına tásir jasaydı.” [4:108]
Shınında da, kompoziciya – bul avtordıń maqsetine muwapıq ádebiy pútinlikti jaratatuǵın
ádebiy shıǵarmanıń dúzilisi, qurılısı, shıǵarmanıń súwretlew texnikası hám elementleriniń izbe-
izligi esaplanadı.
Epikalıq shıǵarmalardıń tiykarǵı elementi – bul syujet. Al syujetti bayanlaw usılı – bul
kompoziciya. Jazıwshınıń sheberligi hám maqsetinen, janrlıq talaptan kelip shıǵıp, shıǵarmanıń
kompoziciyası payda boladı. Lirikalıq shıǵarmalarda kompoziciya onshelli dárejede áhmiyetke
May, 2025-Yil
39
iye emes. Tek ǵana liro-epikalıq yamasa liro-dramalıq shıǵarmalarda kompoziciyalıq texnika
zárúrligi payda boladı. Al dramalıq shıǵarmalarda da tiykarǵı birliklerdiń biri – syujet bolǵannan
keyin, onda da kompoziciya baslı orınǵa kóteriledi. Qısqası, kompoziciya – jazıwshınıń maqseti
tiykarında kórkem shıǵarmanıń tekstiniń dúzilisi. Ilimiy ádebiyatlarda “arxitektonika” ataması
“kompoziciya” atamasınıń ekvivalenti sıpatında da qollanıladı.
Kompoziciyanıń kórkem shıǵarmanıń zárúr birligi ekenligin, eń dáslep, onıń syujet penen
óz ara baylanıslılıǵında kórinedi. Syujet elementleriniń belgili maqsette bir-biri menen birigiwi –
bul kompoziciya qubılıs esaplanadı.
Ádebiy dóretiwshilik processinde sonday shıǵarmalar da boladı, olardıń syujeti:
ekspoziciya, konflikt, waqıyanıń rawajı, kulminaciya, sheshim bolıp dúzilse, al ayrımlarında:
konflikt, ekspoziciya, waqıyanıń rawajı, kulminaciya, sheshim tiykarında boladı. Ayrım kórkem
shıǵarmalardıń quramında syujettiń tiykarǵı elementlerinen tısqarı: prolog hám epiloglar da
beriledi. Ayrım shıǵarmalarda syujet elementleriniń bazıları túsirilip qaldırılıwı yamasa bunnan
da basqasharaq sxemada jaylastırılıwı da múmkin. Usı jerde avtordıń sheberligi kórinedi. Avtor
óziniń shıǵarmasına say bolǵan sxemanı tańlap alıwı tiyis. Sonda ǵana onıń shıǵarması ómiri
uzaq shıǵarmalardıń qatarınan orın aladı. Sonday-aq shıǵarmada shıǵarma ataması, epigraf,
lirikalıq sheginis, qıstırma epizod, peyzaj, interyer sıyaqlı syujetten tısqarı elementler de boladı,
olardıń jaylasıw tártibi de kompoziciyalıq qubılıs qatarına kiredi.
A.Ábdievtıń “Ómir, ólim hám ómir” roman-dilogiyasınıń “Áyyemgi qaraqalpaqlar” dep
atalǵan birinshi kitabı da sheber kompoziciyalıq qurılısqa iye. Kompoziciya principlerine tolıǵı
menen ámel etedi. “Ádebiyat teoriyası” ilimiy miynetinde realistlik shıǵarmalardıń
kompoziciyasın sáwlelendiriwshi birneshe principlerdiń bar ekenligi kórsetilgen: [2:265]
1. Kompoziciyanıń orayı – realistlik shıǵarma kompoziciyasınıń júregi.
Hárbir
kórkem shıǵarma óz kompoziciyasına iye bolǵanınday, hárbir kompoziciya óziniń orayına iye
boladı. Hárbir shıǵarmanı ideyalıq baǵdarı – bas ideyası – usı shıǵarma kompoziciyasın
uyımlastırıwshı kúsh – kompoziciya orayı esaplanadı.
A.Ábdievtıń “Áyyemgi qaraqalpaq” romanınıń bas ideyası – táriyxta jasap ótken Tumar
qız obrazı arqalı xalqımızdıń bay táriyxın elede tereń ashıp beriw, xalqtıń etnogenez máselesin
úyreniw, qaraqalpaq xalqınıń ótmishin oqıwshılarǵa tanıstırıw bolıp tabıladı. Bul óz gezeginde
shıǵarmanıń kompoziciyalıq orayın dúzip tur.
2. Shıǵarma bólimleriniń óz ara jaylasıw tártibi.
Ádebiy shıǵarma bólimleri
kompoziciya orayı menen izbe-iz jaylastırıladı, olarda ishki hám sırtqı tárepten bir-birine
tikkeley baylanıslılıq boladı. Bul bir pútinlik kompoziciyanı quraydı. “Ómir, ólim hám ómir”
May, 2025-Yil
40
roman-dilogiyasınıń birinshi kitabınıń basın jazıwshı prolog benen baslaydı. Prologtıń ózi
kompoziciyalıq jaqtan 7 atamasız bólimge ajıratıladı. Prolog shıǵarmada ekspoziciyalıq xizmet
atqaradı. Prologtıń ishindegi birinshi bólimde jazıwshı Alla taalanıń ullı ekenligi, barlıq
álemlerdiń jalǵız ol ekenligine, ekinshi bólimde Allanıń álemdi, Adam atanı, Hawa eneni
jaratıwı hám olardıń jánnetten quwılıw waqıyalarına, úshinshi bólimde Adam ata menen Hawa
enenıń paniy dúnyada ómiriniń baslanıwına, tórtinshi bólimde Nuw haqqındaǵı mifologiyalıq
ańızǵa tiykarlanǵan waqıyalarǵa, besinshi bólimde adamzattıń topan suwınan keyin jer betine
ekinshi ret taralıwı, Nuwdıń áwladlarınan insaniyattıń tarqalıw hádiyselerine, altınshı bólimde
insaniyattıń jaratılıwınan búgingi kúnge shekemgi waqıt ólshemlerine hám Allanıń waqıt
ólshemleri máselelerine, aqırǵı bólimde Alla Taalanıń eki jan jaratıp, olardıń tuwılıw dáwirlerin
almastırıw ushın perishteler menen sáwbeti beriledi. Jazıwshı syujettiń baslanıwına diniy-
mifologiyalıq usıldı tańlaydı hám bunı prologtı bólimlerge bóliwde de saqlap qaladı. 7 sanı
diniy-mifologiyalıq túsiniklerde káramatlı san esaplanıp, Alla taalanıń álemdi jeti kúnde
jaratqanı menen baylanıstırıladı. Bul ańızdan da jazıwshı romanda ónimli paydalanadı.
Roman-dilogiyanıń birinshi kitabı “Áyyemgi qaraqalpaqlar” romanı da óz ishinde
kompoziciyalıq jaqtan 25 atamasız bólimlerge bólingen. Jazıwshı bir syujetlik liniyanı
baslamastan aldın basqa syujetlik liniyanı tolıq tamamlap, soń ekinshisine ótedi. Waqıyalar izbe-
izligi shıǵarmada tolıq saqlanadı. Xronologiyalıq princip shıǵarmanıń aqırına shekem basshılıq
etedi.
3. Kórkem shıǵarma bólekleri hám elementleri, detalları hám súwretlewleri,
kórkem bayanlaw qurallarınıń avtordıń maqsetine muwapıqlıǵı.
Kórkem shıǵarmadaǵı
hárbir detall, epizod, syujet, obraz yamasa kórkem súwretlew quralları jazıwshınıń ideyalıq-
tematikalıq maqsetine xizmet qıladı. Shıǵarmanıń quramında avtordıń maqsetine xizmet
qılmaytuǵın birde-bir nárse bolmawı kerek. Máselen, “Áyyemgi qaraqalpaq” romanıńda avtor
tárepinen qosımsha beriletuǵın maǵlıwmatlar, túsinikler bárshesi romannıń táriyxiy roman
ekenin kórsetiw, avtordıń ózi súwretlep atırǵan ortalıǵın oqıwshıǵa jaqsılaw tanıstırıw, sol arqalı
óziniń maqsetine erisiwi ushın xizmet qıladı. Mısalı: “(Massagetlerden, sonıń ishinde
Qaraqalpaqlar dep atalmısh ulısınan qarúy tarqaǵan. Bularda aǵash ustaları dim kóp. Keyingi
waqıtta qarúyge degen talap kúsheygenlikten aǵash ustalardan tek qarúy soǵıw menen
aylanısatuǵın úyshiler toparı óz aldına ajıralıp, kúni-túni tınbastan “ılashıq” dep atalıwshı asxana
ushın paydalanılatuǵın tórt, bers qanatlıdan baslap, tarqaǵaaltı, segiz, on, on eki, hátte on altı
qanatqa shekemgi bekkem de biyik úyler soǵadı. ........
May, 2025-Yil
41
Bul alınǵan mısalda kórsetilgen maǵlıwmatlardı jazıwshı ózi qawısqa alıp beredi.
Yaǵnıy, bul maǵlıwmatlardı biz shıǵarmanıń syujetinen tısqarı, biraq shıǵarmanıń ulıwma
ideyasına xizmet etetuǵın, oqıwshıǵa táriyxiylıqtı sezindiriwge járdemlesetuǵın maǵlıwmatlar
dep qarasaq orınlı boladı. Bunday maǵlıwmatlar beriw shıǵarmanıń kópshilik orınlarında
ushıraǵanı menen jazıwshı hámishe onı qawısqa alıp bermegen. Bir orınlarda bayanlawshı tili
menen berse, bir orınlarda qaharmanlardıń tili menen beredi.
4. Shıǵarma personajlarınıń birden-bir sistemaǵa uyımlastırılıwı.
Haqıyqıy kórkem shıǵarmada personajlar birden-bir sistemaǵa uyımlastırıladı hám
kórkem ideyanı bildiriwdegi wazıypalarına qarap kórkem syujetten orın aladı. “Áyyemgi
qaraqalpaq” romanınıń tiykarǵı maqseti – qaraqalpaqlardıń kelip shıpǵıwında áhmiyetli rol
oynaǵan massagetlerdiń turmısın, Tumar qız hám Kir II ortasındaǵı tariyxiy waqıyanı ashıw.
Biraq shıǵarmadaǵı qatnastırılǵan personajlardıń kópshiligi bul maqset jolıńda xizmet etpeydi.
Atap aytatuǵın bolsaq shıǵarmanıń tiykarǵı qaharmanları hám áhmiyetli personajlar sıpatında
Tumar qız, Kir II, Qaratas hám Qarakóz, Qara Alp Saq, Ay Alp, Tumardıń ómirlik joldası Pirjan,
ulı Saparqaǵan, Astiag, Garpag, Krez obrazlarıń kórsetiwge boladı.Bulardıń ishinde Tumar, Kir
II, Astiag, Garpag, Krez, Saparqaǵanlar táriyxiy obrazlar bolsa, qalǵanları toqıma personajlar.
Degen menen olar shıǵarmanıń tiykarǵı syujetinde aktiv qatnasadı, óz háreketleri menen kózge
túsedi. Táriyxiy obraz bolǵan Kambiz obrazı shıǵarmada tek bir orında kórinedi. Onıń hám
shıǵarmada qatnastırılǵan Bóribay, Aq Alp Saq, Qaratastıń anası Quyashay, Pirjannıń anası
Suwsar sulıw, Aybalta kósem, Qarshıǵa, Juldızbergen, Ómir keneges htb arıslardıń kósemleri
ulıwma shıǵarmada joqarıda aytqan tiykarǵı qaharman hám personajlardan basqa qatnastırılǵan
44 personaj obrazı shıǵarmanıń bir yamasa eki orınıńda kórinedi da, syujetke sinispeydi.
Personajlar háreketi aktiv emes, ayırımlarına hátte sóz de berilmeydi. Olardıń xarakteri, keyingi
taǵdirleri de romanda ashılmay qaladı. Degen menen, bunday azlı kem kemshilikler romannıń
qunıń tómenletpeydi, roman qaraqalpaq ádebiyatındaǵı az sanlı dilogiyalardıń qatarın bayıtıwı
sózsiz.
5. Kórkem súwretlewdegi norma.
Jazıwshı kórkem súwretlep atırǵan waqtında ayrım
nárselerdi tolıǵı menen, al ayrımların qısqa formada súwretlewdi júdá jaqsı kóredi. “Áyyemgi
qaraqalpaqlar” romanıńda uzınnan shubay súwretlew qatarlarıń kóriwge boladı. Ásirese Qaratas
penen Qarakózdiń toyınıń waqıyalarınıń ózi tórtinshi hám besinshi bólimlerde, kitaptıń 66-
betinen baslanıp, 90-betine shekem dawam etedi. Bul orınlarda jazıwshı toy dástúrleri, taǵamlar,
qırıq kúnlik toydaǵı barlıq palwan gúres, qoshqar urıstırıw htb usı uqsaǵan máselelerden sóz
etedi. Bul súwretlewlerdiń ishinde “Kók bóri” oyınınan basqası derlik házirgi kúnde de
May, 2025-Yil
42
saqlanǵan dástúrler. Olar táriyxiy roman ushın da, onıń syujeti ushında xizmet etip turǵan joq.
Sol sebepli tek ǵana oqıwshıǵa tanıs emes bolǵan “Kók bóri” oyınınıń ózine aq toqtap ótiw
maqsetke muwapıq bolar edi hám romannıń kórkem súwretlewdegi normasına da zńyan bermes
edi.
Roman kompoziciyasındaǵı jáne bir elespesiz kózge túsetuǵın element bul portretlik
súwretlewler. Tek ǵana ayrım obrazlarǵa azı-kem portretlik sıpat berilgen. Mısalı: “ Jaqında
Qaratas-qayraqqa bir topar náwshe qızlar mashqıǵa berildi. Ishinde boyı-sını kelisken, uzın
boylı, appaq deneli bir arıw bar eken.” [1:28]. Bul Tumardıń anası Qarakózdiń portreti.
Shıǵarmada kishkene bala Tumardıń da portreti usınday qısqa beriledida, boyı jetken Tumardıń
portreti berilmeydi.
Ulıwma aytqanda romanda kompoziciyalıq principler óz ornı menen qollanılǵan dep
aytıwǵa boladı. Kompoziciyalıq qurılısı ápiwayı bolıp kelgen.
Peyzaj – kompoziciyanıń tiykarǵı elementlerinen. Peyzaj kórkem shıǵarmada tábiyat
kórinisleri arqalı qaharmanlardıń kewil keshirmelerin beriw ushın qollanıladı. [3:146]
Juwmaqlap aytqanda, roman kompoziciyalıq jaqtan jaqsı shólkemlestirilgen.
Waqıyalardıń bir orayǵa jámlesiwi yaǵnıy Tumar qızdıń átirapına jámlestirip beriw, hár bir
syujetlik liniyalardı óz aldına bir bólimge ajıratıp súwretlew romannıń kompoziciyası ústinde
jazıwshınıń kóp izleniwler alıp barǵanınan derek beredi.
Paydalanılǵan ádebiyatlar:
1.
Әбдиев А. Әййемги қарақалпақлар ( “Өмир, Өлим ҳәм Өмир” дилогиясының
биринши китабы). Ташкент,2024.
2.
Адабиёт назарияси. I-том. (Адабий асар. ЎзССР академиги М.Л.Нурмуҳаммедов
таҳрири остида), Тошкент, 1978. –Б.265
3.
Бобоев Т. Адабиётшунослик асослари. Тошкент, “Ўзбекистон”, 2002. –Б.146
4.
Мещеряков В.П. Введение в литературоведение. Москва. 2012. –C.108
