136
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Valume 2 Issue 1
BOSHQARUV HISOBI TIZIMIDA KORXONA FAOLIYATINI
BYUDJETLASHTIRISHNI TAKOMILLASHTIRISH
Radjabova Mohinur
Osiyo xalqaro universiteti magistranti.
https://doi.org/10.5281/zenodo.14613502
Annatatsiya. Ushbu maqolada, boshqaruv hisobida rejalashtirish va byudjetlashtirish
haqida kerakli ma'lumotlar va fanning predmeti haqida so'z boradi.
Kalit so'zlar: Bozor mexanizmlari, tannarxini boshqarish,investitsiya loyihalar.
СОВЕРШЕНСТВОВАНИЕ БЮДЖЕТИРОВАНИЯ ДЕЯТЕЛЬНОСТИ
ПРЕДПРИЯТИЯ В СИСТЕМЕ УПРАВЛЕНЧЕСКОГО УЧЕТА
Аннотация. В статье обсуждаются необходимые сведения о планировании и
бюджетировании в управленческом учете и предмете науки.
Ключевые слова: рыночные механизмы, управление затратами, инвестиционные
проекты.
IMPROVEMENT OF BUDGETING OF ENTERPRISE ACTIVITIES IN THE
MANAGEMENT ACCOUNTING SYSTEM
Abstract. This article discusses about the necessary information about planning and
budgeting in management accounting and the subject of science.
Keywords: Market mechanisms, cost management, investment projects.
Kirish: Tashkilotlar faoliyati ichki iqtisodiyotga xos bo'lgan o'zgaruvchan tashqi muhitda
amalga oshiriladi. Moliyaviy oqimlarni va natijalarni rejalashtirish, buxgalteriya hisobi va nazorat
qilish uchun samarali texnologiyalarni qo'llash orqali yuqori tijorat xavflarini kamaytirish
mumkin. Samarali moliyaviy menejment texnologiyalarining mavjudligi, birinchi navbatda
byudjetlashtirish har qanday korxonaning hayotiyligini belgilovchi omilga aylanmoqda. Byudjet
tizimini o'zi yangi emas. Bozor iqtisodiyotining shakllanishi sharoitida hamma narsani
rejalashtirgan va taqsimlagan "markaz" bozorga almashtirildi. Endi korxonaning o'zi ehtiyojlarni
hisobga olgan holda o'z faoliyatini rejalashtirmoqda.
Agar ilgari rejalashtirish asosan jismoniy nuqtai nazardan amalga oshirilgan bo'lsa, hozir
xarajat ko'rsatkichlarida rejalashtirish dolzarb bo'lib qolmoqda. Ushbu tajribani qo'llash kerak,
ayniqsa bugungi kunda ko'plab rivojlanayotgan kompaniyalar ushbu sohadagi sobiq Sovet
davlatlarining korxonalaridan ancha orqada qolishganligi sababli. Ammo rejalashtirish
funktsiyasini endi biz o'zimiz amalga oshirishimiz kerak, bugungi kunda korxonalar samarali
rejalashtirish va rejalarning amalga oshirilishini nazorat qilmasdan, o'zini o'zi boshqarish tizimiga
aylanmoqda.
137
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Valume 2 Issue 1
Byudjetlashtirish - Bu natijalar byudjet tizimi tomonidan tuziladigan korxonaning
kelajakdagi
faoliyatini
rejalashtirish
jarayoni.
Odatda,
byudjetlashtirish
operatsion
rejalashtirishning bir qismi sifatida amalga oshiriladi. Kompaniyaning strategik maqsadlaridan
kelib chiqqan holda, byudjetlar tashkilotning ixtiyorida iqtisodiy resurslarni taqsimlash
muammolarini hal qiladi. Byudjetlashtirish beradi miqdoriy aniqlik kompaniyaning mavjudligi
uchun tanlangan istiqbollar. Bunday sharoitda buxgalteriya hisobi amaliyotining istiqbolli
yo'nalishlaridan biri, uning muhim tarkibiy qismi hisoblangan boshqaruv hisobining ahamiyati
beqiyos darajada ortib boradi. Binobarin, boshqaruv hisobi korxona faoliyatini tezkor va istiqbolli
boshqarishda asosiy o'rinlardan birini egallashi, xalqaro standart talablariga to'liq muvofiq kelishi,
xarajatlar va mahsulot tannarxini boshqarish, ishlab chiqarish samaradorligini oshirish
imkoniyatlarini aniqlashi lozim.
Boshqaruv hisobi yangicha talqinda to'rtta o'zaro uzviy bog'liq bolgan: byudjetlashtirish
(boshqaruv hisobi tizimida rejalashtirish), xarajatlar hisobi va mahsulot tannarxini kalkulatsiya
qilish, javobgarlik markazlari bo'yicha segmentar hisob va hisobot, ichki xo'jalik bo'linmalari
o'rtasida transfert bahoni shakllantirish kabi qismlardan iborat.
Asosiy qism: Boshqaruv hisobi:— bu bozor munosabatlari zaruriyati bilan paydo bo'lgan,
korxona va uning turli bo'g'inlaridagi tarkibiy tuzilmalarining faoliyati yuzasidan taktik va
strategik boshqaruv qarorlarini qabul qilish uchun xarajatlar va daromadlar to'g'risidagi axborotni
taqdim etuvchi; — korxona hisob siyosatiga m uvofiq yuritiladigan, tarkibiga korxona
moliyaviyxo'jalik faoliyatini byudjetlashtirish, investitsiya loyihalarini tahlil qilish , xarajatlarni
hisobga olish va mahsulot tannarxini kalkulatsiya qilishning ilg'or usullarini qo'llash javobgarlik
markazlari bo'yicha segmentar hisobot tuzish, ichki xo'jalik bo'linmalari o'rtasidagi muomalalarda
foydalaniladigan transfert baholarini shakllantirish; — evolyutsion yo'l bilan rivojlanib boruvchi
ichki xo'jalik hisobining sintetik tizimi, bir nechta iqtisodiy fanlar majmuasida tug“ilgan kompleks
fandir. Korxonalarda boshqaruv hisobini samarali yuritishga dastlabki va yig'ma hujjatlaming
aylanish tezkorligi, qabul qilingan ichki hisobot shakllari, ulani tuzish davriyligi hamda taqdim
qilish muddatlari, axborotlar tizimini takomillashtirishga mosligi ta’sir qiladi. Boshqaruv hisobida
hujjatlashtirish va inventarizatsiya, baholash va kalkulatsiya, schetlar va ikkiyoqlama yozuv,
balans va hisobot kabi moliyaviy hisob usullarining barcha elementlaridan foydalaniladi. Bundan
tashqari, unda iqtisodiy tahlil, iqtisodiy-matematik va statistik usullar ham keng qo'llaniladi.
Boshqaruv hisobi an’anaviy buxgalteriya hisobi, operativ-texnik va statistika hisobi hamda
iqtisodiy tahlilning ko'pgina unsurlaridan foydalanadi.
Boshqaruv hisobining samarali tashkil etilishi va yuritilishi o'z vaqtida oqilona boshqaniv
qarorlari qabul qilish, korxona faoliyatini rejalashtirish, tahlil va nazorat qilish imkonini berib,
ishlab chiqarish samaradorligini oshiradi.
138
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Valume 2 Issue 1
Odatda, korxonalarda boshqaruv hisobi quyidagi faoliyat turlari bo'yicha yuritiladi: —
ta’minot-tayyorlov faoliyati; — ishlab chiqarish faoliyati; — moliya-tijorat faoliyati; — tashkiliy
faoliyat.
Korxonalarda ta’minot-tayyorlov faoliyati takror ishlab chiqarish jarayonini tashkil etish
va uning uzluksizligini ta’minlashga xizmat qiladi. Shu sababli, mazkur sohada dastlabki
boshqaruv axborotlari yig'iladi va qayta ishlanadi. Boshqaruv hisobi axborotlarini shakllantirishda
ishlab chiqarish faoliyati muhim o'rin tutadi. Unda ishlab chiqarish xarajatlari tarkibi, o'zgarishi,
ularning javobgarlik markazlari bo'yicha hisobini tashkil qilish, shuningdek, xarajatlar hisobi va
tannarx kalkulatsiyasini yuritish, sarflangan xarajatlar bo'yicha chetlanishlami hisobga olinadi.
REFERENCES
1.
Supiyevna, B. M. (2024). IMPROVING THE EFFICIENCY OF LEADER LABOR IN THE
MODERN MANAGEMENT SYSTEM. Gospodarka i Innowacje., 54, 51-55.
2.
Mamlakat, I. (2023). THE USE OF DICTIONARIES IN READING AND
UNDERSTANDING LITERARY TEXTS IN NATIVE LANGUAGE LESSONS.
International Journal of Advance Scientific Research, 3(09), 285-292.
3.
Bazarova, M., Zhomartkyzy, G., & Kumargazhanova, S. (2019). Using an ontological model
for transfer knowledge between universities. In Computational and Information
Technologies in Science, Engineering and Education: 9th International Conference, CITech
2018, Ust-Kamenogorsk, Kazakhstan, September 25-28, 2018, Revised Selected Papers 9
(pp. 34-43). Springer International Publishing.
4.
Заявитдинова, Н. М., Базарова, М. С., & Ходжиев, А. Б. (2022). ЦИФРОВАЯ
ЭКОНОМИКА СТРАТЕГИЯ ЭФФЕКТИВНОСТИ ПРИВЛЕЧЕНИЯ ИНВЕСТИЦИЙ
НА ТЕРРИТОРИИ УЗБЕКИСТАНА. ББК 65.0501 А 43, 265.
5.
Supievna, B. M. (2023). USING EFFECTIVE WAYS OF CONDUCTING MARKETING
RESEARCH IN INTERNATIONAL COMPANIES. Gospodarka i Innowacje., 41, 79-83.
6.
Supievna, B. M. (2023). MARKETING MANAGEMENT STRATEGY'S IMPORTANCE
AND MODERN CONCEPT. Gospodarka i Innowacje., 42, 381-386.
7.
Supiyevna, B. M. (2023). TIJORAT BANKLARI FAOLIYATIDA PERSONALNI
BOSHQARISHNING O ‘ZIGA XOS XUSUSIYATLARI. Gospodarka i Innowacje., 42,
409-414.
8.
Supievna, B. M. (2023). EFFECTIVENESS OF USING PR-ADVERTISING SERVICES
IN THE PROCESS OF PRODUCT DELIVERY ON THE EXAMPLE OF BUKHARA
REGION.
139
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Valume 2 Issue 1
9.
Базарова, М. С. (2020). Развитие внимания дошкольников посредством дидактических
игр. In Исследования молодых ученых (pp. 37-40).
10.
Supievna, B. M., & Firuza, S. (2023). STRATEGIC WAYS OF IMPLEMENTING
PERSONNEL POLICY IN COMMERCIAL BANKS. THE THEORY OF RECENT
SCIENTIFIC RESEARCH IN THE FIELD OF PEDAGOGY, 1(7), 22-25.
11.
Bazarova, M. S., & Khudaiberdiyeva, O. Q. (2022). IMPROVEMENT OF THE
MECHANISM OF INNOVATIVE MANAGEMENT OF FOOD INDUSTRY
ENTERPRISES. In Современные проблемы социально-экономических систем в
условиях глобализации (pp. 464-467).
12.
Supiyevna, B. M. (2024). DISTINCTIVE FEATURES OF PERSONAL MANAGEMENT
IN THE ACTIVITIES OF COMMERCIAL BANKS. Gospodarka i Innowacje., 47, 134-
139.
13.
Бобоев, А. Ч., & Базарова, М. С. (2019). Хорижий инвестицияларнинг
жозибадорлигини ошириш. Интернаука, (22-3), 88-90.
14.
Bazarova, M. (2023). EFFECTIVENESS OF USING PR-ADVERTISING SERVICES IN
THE PROCESS OF PRODUCT DELIVERY ON THE EXAMPLE OF BUKHARA
REGION. Modern Science and Research, 2(12), 506-512.
15.
Bazarova, M. S., & Shahboz, K. (2022). Ways to increase the efficiency of available tourist
facilities in Uzbekistan. Scientific approach to the modern education system, 1(10), 16-18.
16.
Qizi, R. N. O. (2024). YASHIL IQTISODIYOTNI RIVOJLANTIRISH ORQALI MILLIY
IQTISODIYOTNI BARQAROR O’SISH KO’RSATKICHLARI. Gospodarka i Innowacje.,
54, 113-118.
17.
қизи Рахмонқулова, Н. О. (2023). КИЧИК САНОАТ ЗОНАЛАРИНИНГ ҲУДУДЛАР
ИҚТИСОДИЁТИНИ РИВОЖЛАНТИРИШДАГИ ЎРНИ. " Экономика и туризм"
международный научно-инновационной журнал, 6(14).
18.
Рахманкулова, Н. (2023). Роль инвестиций в региональном экономическом развитии.
Gospodarka i Innowacje., 36, 168-170.
19.
Явмутов, Д. Ш., & Рахманкулова, Н. О. (2021). Роль образования в развитии
предпринимательства. Ta'lim va rivojlanish tahlili onlayn ilmiy jurnali, 1(2), 23-28.
20.
Явмутов, Д. Ш., & Ракҳманқулова, Н. О. (2021). Бухоро Вилоятида Кичик Саноат
Зоналарининг Ривожланиши. BOSHQARUV VA ETIKA QOIDALARI ONLAYN
ILMIY JURNALI, 1(2), 10-13.
21.
Nafisa, R. (2024). Organization of Management in Small Business and Private
Entrepreneurship. Miasto Przyszłości, 48, 503-509.
140
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Valume 2 Issue 1
22.
Sh, Y. D., & Rakhmanqulova, N. O. (2021). XUSUSIY SHERIKCHILIK VA TURIZM
KLASTERI SOHASIDAGI TADBIRKORLIK RIVOJIDA DAVLATNING O’RNI.
BARQARORLIK VA YETAKCHI TADQIQOTLAR ONLAYN ILMIY JURNALI, 1(2),
73-76.
23.
Sh, Y. D., & Rakhmankulova, N. O. (2021). Risks in the Process of Digitalization of
Business Activities. TA'LIM VA RIVOJLANISH TAHLILI ONLAYN ILMIY JURNALI,
1(2), 19-22.
24.
Raxmonqulova, N. (2024). ACTUAL PROBLEMS OF DIGITAL ECONOMY
DEVELOPMENT IN UZBEKISTAN. Modern Science and Research, 3(2), 340-347.
25.
Явмутов, Д. Ш., & Рахманкулова, Н. О. (2021). КОНЦЕПТУАЛЬНЫЕ ВОПРОСЫ
РАСЧЕТА ПРОДУКЦИИ В ЦИФРОВОЙ ЭКОНОМИКЕ. IJTIMOIY FANLARDA
INNOVASIYA ONLAYN ILMIY JURNALI, 1(2), 12-17.
