141
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Valume 2 Issue 1
ZAMONAVIY MILLIY IQTISODIYOTDA KORXONALARNING
BOSHQARUV HISOBINI TASHKIL ETISH VA UNING ASOSIY TAMOYILLARI.
Radjabova Mohinur
Osiyo xalqaro universiteti magistranti.
https://doi.org/10.5281/zenodo.14613511
Annatatsiya. Ushbu maqolada boshqaruv hisobida milliy iqtisodiyotda korxonalarning
boshqaruv hisobini tashkil etish haqida kerakli ma'lumotlar va fanning predmeti haqida so'z
boradi.
Kalit so'zlar: Bozor mexanizmlari, tannarxini boshqarish,investitsiya loyihalar,
inflyatsiya, boshqaruv rejalashtirish, operativ nazorat.
ОРГАНИЗАЦИЯ УПРАВЛЕНЧЕСКОГО УЧЕТА ПРЕДПРИЯТИЙ В
СОВРЕМЕННОЙ НАЦИОНАЛЬНОЙ ЭКОНОМИКЕ И ЕГО ОСНОВНЫЕ
ПРИНЦИПЫ.
Аннотация. B данной статье будет рассказано о необходимой информации по
организации управленческого учета предприятий в национальной экономике и о предмете
науки в области управленческого учета.
Ключевые слова: рыночные механизмы, управление затратами, инвестиционные
проекты, инфляция, управленческое планирование, оперативный контроль.
ORGANIZATION OF MANAGEMENT ACCOUNTING OF ENTERPRISES IN THE
MODERN NATIONAL ECONOMY AND ITS BASIC PRINCIPLES.
Abstract. This article will talk about the necessary information on the organization of
management accounting of enterprises in the national economy and the subject of Science in
management accounting.
Keywords: market mechanisms, cost management,investment projects, inflation,
management planning, operational control.
Mamlakatimizda bozor munosabatlari rivojlangan sari xoʼjalik yurituvchi barcha
subʼektlarda, ularning faoliyat turi va mulk shaklidan qatʼiy nazar, boshqaruv hisobini tashkil etish
va yuritish, shuningdek uni yanada takomillashtirishga talab oshib bormoqda. Shu bilan birgalikda
qayd etish joizki, ayni paytda korxonalarda boshqaruv hisobini tashkil etish va yuritish amaliѐti,
korxonalar rahbarlarining barcha talablariga ham javob bera olmaydi. Buning bir qator obʼektiv
va subʼektiv sabablari mavjud. Ular nafaqat boshqaruv hisobini amaliy joriy etish masalalari bilan,
balkim uni tashkil etish va yuritishning nazariy va metodologik masalalari va muammolari bilan
ham bogʼliq.
142
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Valume 2 Issue 1
Xususan, shu borada olimlar oʼrtasida boshqaruv hisobining funktsiyalari, obʼekti va
predmeti, metodi hamda tamoyillari borasida ham turli xil qarashlar va munozaralar mavjud.
Boshqaruv hisobi ana shunday maʼlumotlarni boshqaruv qarorlarini toʼgʼri qabul qilish
maqsadida korxona ichidagi turli darajadagi boshqaruv rahbarlari uchun shakllantiradi. Boshqaruv
hisobining mohiyati korxona rahbarlarining oʼz oldiga qoʼygan maqsadlari bilan aniqlanadi: u
ichki tarkibiy tuzilmalar rahbarlarining manfaatlari hamda maqsadlaridan kelib chiqqan holda
maʼmuriyat qarori bilan yana oʼzgartirilishi ѐki maʼlum bir tuzatish-qoʼshimchalar kiritilishi ham
mumkin. Oddiyroq holda ifoda qilinadigan boʼlsa, har bir korxona oʼzining oldiga qoʼygan
maqsadlari va real imkoniyatlari darajasidan kelib chiqib, boshqaruv hisobini turli koʼrinish va
shakllarda tashkil etishlari mumkin.Boshqaruv hisobining vujudga kelishi xarajatlar hisobini
tashkil etish va yuritish bazasida yuzaga kelgan, shuning uchun uning asosiy tarkibiy qismini turli
yoʼnalishlardagi kelgusi va oʼtgan davrlar uchun ishlab chiqarish xarajatlarini tashkil etadi. Ushbu
holat keyingi vaqtda milliy iqtisodiy adabiyotlarda paydo boʼlgan “boshqaruv hisobi”
tushunchasini aniqlashda, shuningdek buxgalteriya hisobini olib borishda va boshqaruv faoliyatida
uning maʼlumotlaridan foydalanishda muhim rolь oʼynaydi. Eʼtirof etish joizki, ana shu fikr-
mulohazalardan kelib chiqib, bir qator olimlarimiz boshqaruv hisobini xarajatlar hisobi bilan bir
yaxlitlikda talqin qilishadi.
Yana bir muhim holat – bu boshqaruv hisobining bevosita maʼlumotlarning atroflicha
tahlilini tashkil etishi bilan bogʼliq boʼlib, u nafaqat nazariyachi olimlar, shuningdek amaliѐtchilar
tomonidan ham boshqaruv hisobi mohiyatini aniqlashda eʼtirof etiladi. Boshqaruv hisobi tarkibida
maʼlumotlar yigʼiladi, guruhlanadi, identifikatsiya qilinadi, tarkibiy boʼlinmalar faoliyatini
natijalarini toʼliq aks ettirish hamda korxonaning foyda olishda qatnashish darajasini aniqlash
maqsadlarida oʼrganiladi. Hisob siyosatida ishlab chiqarish faoliyati samaradorligi amaldagi va
rejadagi xarajatlarni hamda ishlab chiqarish xarajatlarini taqqoslash jarayoni sifatida keltirib
oʼtiladi. Boshqaruv hisobi mohiyatini aniq belgilashda korxonaning maʼlumot nazorat tizimi
yaxlitligini ifodalovchi belgilar yigʼindisi: uzluksizlik, aniq bir maqsadga qaratilganlik,
maʼlumotlar taʼminotining toʼliqligi, jamiyatdagi obʼektiv iqtisodiy qonunlarning amaliѐtda aks
ettirilishi, tashqi va ichki sharoitlar oʼzgarishi natijasida boshqaruv obʼektlari taʼsirchanligining
oʼzgarishi va shu kabilarni koʼrib chiqish taqozo etiladi.Koʼpgina mualliflar boshqaruv hisobi
mohiyati toʼgʼrisida turli-tuman qarashlarni ifodalaydi.
Zamonaviy milliy iqtisodiyotning oʼziga xos xususiyatlaridan kelib chiqib, boshqaruv
hisobi mohiyatini quyidagicha izohlash mumkin. Boshqaruv hisobi - korxonaning muammolarini
hal etish va istiqboldagi rivojlanishini taʼminlashga qaratilgan tezkor (operativ) boshqaruv
qarorlarini qabul qilish uchun xarajatlar va daromadlar hisobi, meʼyorlashtirish, rejalashtirish,
nazorat va tahlil tizimini ifodalovchi maʼlumotlarni bir tizimga soladi.
143
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Valume 2 Issue 1
Berilgan ushbu taʼrif boshqaruv hisobining obʼektlari, belgilari va maqsadlaridan kelib
chiqib berilgan boʼlib, bular ushbu maqola doirasida atroflicha koʼrib chiqiladi. Boshqaruv
hisobining funktsiyasini belgilashda bir qator rivojlangan bozor munosabatlariga ega mamlakat,
shuningdek rossiyalik olimlar quyidagi qarashlarni alohida taʼkidlaydilar:
1. Boshqaruv hisobi boshqaruvning turli boʼgʼinlarini maʼlumotlar bilan taʼminlaydi;
operativ nazorat funktsiyasi hamda istiqbolli rejalashtirish funktsiyasini bajaradi.
2. Boshqaruv hisobi boshqaruv qarorlarini qabul qilish uchun maʼlumotlar tayѐrlaydi; turli
xil boshqaruv boʼgʼinlari uchun tahliliy hisobotlarni tuzadi; rahbarlarni chetlanishlarni
boshqarishga yoʼnaltiradi.
3. Boshqaruv hisobi biznesni tizimli boshqarish uchun boshqaruvning turli boʼgʼinlarini
relevant maʼlumotlar bilan taʼminlaydi; korxonaning turli boʼgʼinlarini boshqarish uchun zaruriy
maʼlumotlarni shakllantiradi.Olib borilgan ilmiy tadqiqotlar natijasiga tayanib, shuningdek
mavjud qarashlarni tanqidiy oʼrgangan holda boshqaruv hisobining quyidagi funktsiyalarini
belgilash mumkin, deb hisoblaymiz: boshqaruv hisobi biznesni va uning segmentlarini tizimli
boshqarish uchun relevant maʼlumotlar bazasini shakllantiradi va rahbarlarni u bilan muntazam
taʼminlaydi; operativ nazorat hamda istiqbolli rejalashtirish funktsiyalarini bajaradi.
Boshqaruv predmeti - ishlab chiqarishning maksimal samaradorligiga erishish maqsadida
korxona xodimlari faoliyatini tashkil qilish va muvofiqlashtirish uchun boshqaruv obʼekti ѐki
boshqaruv jaraѐniga taʼsir oʼtkazishdir. Boshqaruv rejalashtirish, tashkil qilish, muvofiqlashtirish,
ragʼbatlantirish va nazorat qilish yordamida boshqaruv predmetiga taʼsir oʼtkazadi. Аynan shu
funktsiyalarni boshqaruv hisobi bajarib, u oʼz tizimini yaratib, boshqaruvning maqsad va
vazifalariga javob beradi. Hozirgi paytgacha boshqaruv hisobi predmetining aniq taʼriflari mavjud
emas. Korxona faoliyatini boshqarish tizim va metodlari oʼzgarmoqda, shunga muvofiq tarzda
boshqaruv hisobining tarkibi oʼzgarmoqda.Korxonalardagi oʼzgaruvchan tashqi omillar
(inflyatsiya, ishlab chiqarishni tarkibiy qayta qurish va sh.k.) taʼsiridagi xarajatlar va daromadlar
hisobini modellashtirishga tegishlidir. Аna shu yerda boshqaruvning obʼektlari va subʼektlari
tarkibi oʼzgaradi.
Boshqaruv toʼgʼrisidagi fan boshqaruv hisobi predmeti haqidagi kontseptsiyani ham
shakllantiradi. Boshqaruv hisobining predmeti - xoʼjalik faoliyatini boshqarish jarayonining
barcha boʼgʼinlaridagi obʼektlar yigʼindisidir. Boshqaruv hisobining obʼektini belgilashda nafaqat
amaliyotchilar, balkim nazariyachi olimlar oʼrtasida ham yaqin boʼlgan quyidagicha yondoshuv
mavjud: boshqaruv hisobining obʼekti, bu korxonaning butun faoliyati hamda uning alohida
segmentlari. Shu bilan birgalikda, alohida taʼkidlash kerakki, amaliѐtchilar ham, nazariyachi
olimlar ham korxonaning segmentini belgilashga turlicha ѐndashishadi.
144
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Valume 2 Issue 1
Korxona segmenti deyilganda, nafaqat korxonaning alohida olingan boʼgʼinlari, balkim
boshqaruv hisobining oldiga qoʼyilgan maqsad va vazifalardan kelib chiqqan holda, mahsulot
turlari hamda bir xil jaraѐnlar ham hisobga olinishi kerak.Boshqaruv hisobining obʼektlarini
sxematik tarzda quyidagicha aks etirish mumkin.
Boshqaruv hisobi mohiyatini belgilashda uning muhim xususiyatini taʼkidlash lozim:
boshqa ruv hisobi boshqaruv jarayonini hisob-kitoblar jaraѐni bilan uzluksiz bogʼlaydi.
Boshqaruv hisobining metodi, boshqaruv hisobi obʼektlarini korxonaning yagona
maʼlumotlar tizimida aks ettirish imkonini beradigan usul va uslublar yigʼindisidir. Аna shu usul
va uslublarga buxgalteriya hisobining metodi elementlari (xujjatlashtirish, inventarizatsiya,
baholash, kalьkulyatsiya, buxgalteriya hisob raqamlari, ikki ѐqlama ѐzuv, buxgalteriya hisoboti va
balans), shuningdek moliyaviy va iqtisodiy matematik tahlil kiradi. Korxona maʼlumotlar tizimida
boshqaruv hisobi obʼektlarining turli xil usullar va yoʼllar orqali ifoda etilishi boshqaruv hisobi
metodi deb ataladi.
Boshqaruv hisobining metodi, boshqaruv hisobi obʼektlarini korxonaning yagona
maʼlumotlar tizimida aks ettirish imkonini beradigan usul va uslublar yigʼindisidir. Аna shu usul
va uslublarga buxgalteriya hisobining metodi elementlari (hujjatlashtirish, inventarizatsiya,
baholash, kalьkulyatsiya, buxgalteriya hisob raqamlari, ikki ѐqlama ѐzuv, buxgalteriya hisoboti va
balans), shuningdek meʼѐrlashtirish, rejalashtirish, nazorat qilish, moliyaviy va iqtisodiy
matematik tahlillar ham kiradi.
REFERENCES
1.
Supiyevna, B. M. (2024). IMPROVING THE EFFICIENCY OF LEADER LABOR IN
THE MODERN MANAGEMENT SYSTEM. Gospodarka i Innowacje., 54, 51-55.
2.
Mamlakat, I. (2023). THE USE OF DICTIONARIES IN READING AND
UNDERSTANDING LITERARY TEXTS IN NATIVE LANGUAGE LESSONS.
International Journal of Advance Scientific Research, 3(09), 285-292.
3.
Bazarova, M., Zhomartkyzy, G., & Kumargazhanova, S. (2019). Using an ontological
model for transfer knowledge between universities. In Computational and Information
Technologies in Science, Engineering and Education: 9th International Conference,
CITech 2018, Ust-Kamenogorsk, Kazakhstan, September 25-28, 2018, Revised Selected
Papers 9 (pp. 34-43). Springer International Publishing.
4.
Заявитдинова, Н. М., Базарова, М. С., & Ходжиев, А. Б. (2022). ЦИФРОВАЯ
ЭКОНОМИКА
СТРАТЕГИЯ
ЭФФЕКТИВНОСТИ
ПРИВЛЕЧЕНИЯ
ИНВЕСТИЦИЙ НА ТЕРРИТОРИИ УЗБЕКИСТАНА. ББК 65.0501 А 43, 265.
145
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Valume 2 Issue 1
5.
Supievna, B. M. (2023). USING EFFECTIVE WAYS OF CONDUCTING MARKETING
RESEARCH IN INTERNATIONAL COMPANIES. Gospodarka i Innowacje., 41, 79-83.
6.
Supievna, B. M. (2023). MARKETING MANAGEMENT STRATEGY'S IMPORTANCE
AND MODERN CONCEPT. Gospodarka i Innowacje., 42, 381-386.
7.
Supiyevna, B. M. (2023). TIJORAT BANKLARI FAOLIYATIDA PERSONALNI
BOSHQARISHNING O ‘ZIGA XOS XUSUSIYATLARI. Gospodarka i Innowacje., 42,
409-414.
8.
Supievna, B. M. (2023). EFFECTIVENESS OF USING PR-ADVERTISING SERVICES
IN THE PROCESS OF PRODUCT DELIVERY ON THE EXAMPLE OF BUKHARA
REGION.
9.
Базарова, М. С. (2020). Развитие внимания дошкольников посредством
дидактических игр. In Исследования молодых ученых (pp. 37-40).
10.
Supievna, B. M., & Firuza, S. (2023). STRATEGIC WAYS OF IMPLEMENTING
PERSONNEL POLICY IN COMMERCIAL BANKS. THE THEORY OF RECENT
SCIENTIFIC RESEARCH IN THE FIELD OF PEDAGOGY, 1(7), 22-25.
11.
Bazarova, M. S., & Khudaiberdiyeva, O. Q. (2022). IMPROVEMENT OF THE
MECHANISM OF INNOVATIVE MANAGEMENT OF FOOD INDUSTRY
ENTERPRISES. In Современные проблемы социально-экономических систем в
условиях глобализации (pp. 464-467).
12.
Supiyevna, B. M. (2024). DISTINCTIVE FEATURES OF PERSONAL MANAGEMENT
IN THE ACTIVITIES OF COMMERCIAL BANKS. Gospodarka i Innowacje., 47, 134-
139.
13.
Бобоев, А. Ч., & Базарова, М. С. (2019). Хорижий инвестицияларнинг
жозибадорлигини ошириш. Интернаука, (22-3), 88-90.
14.
Bazarova, M. (2023). EFFECTIVENESS OF USING PR-ADVERTISING SERVICES IN
THE PROCESS OF PRODUCT DELIVERY ON THE EXAMPLE OF BUKHARA
REGION. Modern Science and Research, 2(12), 506-512.
15.
Bazarova, M. S., & Shahboz, K. (2022). Ways to increase the efficiency of available tourist
facilities in Uzbekistan. Scientific approach to the modern education system, 1(10), 16-18.
16.
Qizi, R. N. O. (2024). YASHIL IQTISODIYOTNI RIVOJLANTIRISH ORQALI MILLIY
IQTISODIYOTNI BARQAROR O’SISH KO’RSATKICHLARI. Gospodarka i
Innowacje., 54, 113-118.
17.
қизи Рахмонқулова, Н. О. (2023). КИЧИК САНОАТ ЗОНАЛАРИНИНГ ҲУДУДЛАР
ИҚТИСОДИЁТИНИ РИВОЖЛАНТИРИШДАГИ ЎРНИ. " Экономика и туризм"
международный научно-инновационной журнал, 6(14).
146
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Valume 2 Issue 1
18.
Рахманкулова, Н. (2023). Роль инвестиций в региональном экономическом развитии.
Gospodarka i Innowacje., 36, 168-170.
19.
Явмутов, Д. Ш., & Рахманкулова, Н. О. (2021). Роль образования в развитии
предпринимательства. Ta'lim va rivojlanish tahlili onlayn ilmiy jurnali, 1(2), 23-28.
20.
Явмутов, Д. Ш., & Ракҳманқулова, Н. О. (2021). Бухоро Вилоятида Кичик Саноат
Зоналарининг Ривожланиши. BOSHQARUV VA ETIKA QOIDALARI ONLAYN
ILMIY JURNALI, 1(2), 10-13.
21.
Nafisa, R. (2024). Organization of Management in Small Business and Private
Entrepreneurship. Miasto Przyszłości, 48, 503-509.
22.
Sh, Y. D., & Rakhmanqulova, N. O. (2021). XUSUSIY SHERIKCHILIK VA TURIZM
KLASTERI SOHASIDAGI TADBIRKORLIK RIVOJIDA DAVLATNING O’RNI.
BARQARORLIK VA YETAKCHI TADQIQOTLAR ONLAYN ILMIY JURNALI, 1(2),
73-76.
23.
Sh, Y. D., & Rakhmankulova, N. O. (2021). Risks in the Process of Digitalization of
Business Activities. TA'LIM VA RIVOJLANISH TAHLILI ONLAYN ILMIY JURNALI,
1(2), 19-22.
24.
Raxmonqulova, N. (2024). ACTUAL PROBLEMS OF DIGITAL ECONOMY
DEVELOPMENT IN UZBEKISTAN. Modern Science and Research, 3(2), 340-347.
25.
Явмутов, Д. Ш., & Рахманкулова, Н. О. (2021). КОНЦЕПТУАЛЬНЫЕ ВОПРОСЫ
РАСЧЕТА ПРОДУКЦИИ В ЦИФРОВОЙ ЭКОНОМИКЕ. IJTIMOIY FANLARDA
INNOVASIYA ONLAYN ILMIY JURNALI, 1(2), 12-17.
