ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 1 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
146
VIRTUAL TUTQUNLIKKA QARSHI KURASH
Mirjalol Baxtiyorov Alisherovich
Toshkent Davlat Iqdisodiyot universiteti,
Tyutorlar faoliyatini muvofiqlashtirish bo‘limi tyutori.
Ubaydulloyeva Umida Otamurod qizi
Toshtemirova Nilufar
https://doi.org/10.5281/zenodo.14617730
Annotatsiya. Ushbu ishda virtual tutqunlikka qarshi kurash masalalari, internet va
raqamli texnologiyalar orqali yuzaga keladigan psixologik, ijtimoiy va texnologik xavf-xatarlar
tahlil qilinadi. Virtual tutqunlik, yoshlar o‘rtasida internetga haddan tashqari qaramlik,
kiberxavf-xatarlar va shaxsiy ma’lumotlarning o‘g‘irlanishi kabi salbiy holatlar bilan
ifodalanadi. Kiberxavfsizlik siyosatlari, treninglar va ommaviy axborot vositalarining roli kiber
tahdidlarga qarshi kurashda muhim ahamiyatga ega. Ota-onalar, ta'lim muassasalari va davlat
tashkilotlari o‘rtasidagi hamkorlik yoshlarni onlayn xavfsizlikda himoya qilishda muhim o‘rin
tutadi. Huquqiy va normativ choralar, shuningdek, xalqaro hamkorlik kiberxavfsizlikni
ta'minlashda zaruriy elementlardir. Ushbu tadqiqot virtual tahdidlarga qarshi kurashda kompleks
yondashuvni ishlab chiqish va amalga oshirish zarurligini ta'kidlaydi, shuningdek, kiberxavfsizlik
sohasidagi bilim va ko'nikmalarni oshirishga qaratilgan chora-tadbirlarni ko'rsatadi.
Kalit so'zlar: Virtual tutqunlik, Kiberxavfsizlik, Internet qaramligi, Kiberjinoyatlar,
Shaxsiy ma'lumotlar, Xavf-xatarlar, Ommaviy axborot vositalari, Yoshlar himoyasi, Kiber
hujumlar, Treninglar va ta'lim, Huquqiy choralar, Xalqaro hamkorlik, Axborot xavfsizligi,
Raqamli texnologiyalar, Psixologik ta'sir.
COMBATING CYBERBULLYING
Abstract. This study analyzes the issues of combating cyberbullying, the psychological,
social and technological risks posed by the Internet and digital technologies. Cyberbullying is
characterized by negative phenomena such as excessive Internet addiction among young people,
cyber threats and theft of personal information. Cybersecurity policies, training and the role of
the media are important in combating cyberbullying. Cooperation between parents, educational
institutions and government organizations plays an important role in protecting young people in
online safety. Legal and regulatory measures, as well as international cooperation, are necessary
elements in ensuring cybersecurity. This study emphasizes the need to develop and implement a
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 1 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
147
comprehensive approach to combating cyberbullying, and also suggests measures aimed at
increasing knowledge and skills in the field of cybersecurity.
Keywords: Virtual captivity, Cybersecurity, Internet addiction, Cybercrimes, Personal
data, Risks, Media, Youth protection, Cyber attacks, Training and education, Legal measures,
International cooperation, Information security, Digital technologies, Psychological impact.
БОРЬБА С ВИРТУАЛЬНЫМ ПЛЕНОМ
Аннотация. В данной работе анализируются вопросы борьбы с виртуальным
пленом, психологическими, социальными и технологическими опасностями, вызванными
Интернетом и цифровыми технологиями. Виртуальный плен характеризуется такими
негативными ситуациями, как чрезмерная интернет-зависимость среди молодежи,
киберугрозы и кража личных данных. Политика кибербезопасности, обучение и роль
средств массовой информации имеют решающее значение в борьбе с киберугрозами.
Сотрудничество
между
родителями,
образовательными
учреждениями
и
государственными организациями важно для обеспечения безопасности молодых людей в
Интернете. Правовые и нормативные меры, а также международное сотрудничество
являются важными элементами обеспечения кибербезопасности. В данном исследовании
подчеркивается необходимость разработки и внедрения комплексного подхода к борьбе с
виртуальными угрозами, а также предлагаются меры по повышению знаний и навыков в
сфере кибербезопасности.
Ключевые слова: Виртуальная тюрьма, Кибербезопасность, Интернет-
зависимость, Киберпреступления, Персональные данные, Риски, СМИ, Защита молодежи,
Кибератаки, Обучение и образование, Судебные иски, Международное сотрудничество,
Информационная безопасность, Цифровые технологии, Психологические влияние.
Kirish:
Virtual tahdidlarga qarshi kurash choralarini ishlab chiqishda koplab strategik
chora-tadbirlar va statistik malumotlarni keltirib otish mumkin. Quyida ushbu mavzuga oid
malumotlar va raqamlarni keltiraman. Kibor hujumlarining osishi global miqyosda kuzatilmoqda.
2022 yilda kiberxavfsizlik boyicha olib borilgan tadqiqotlar natijasida dunyo boylab kibertahdidlar
soni 38% ga oshgani malum qilingan. Kiberxurujlarning asosiy maqsadlari orasida korporativ
tashkilotlar, davlat idoralari va infrastrukturaviy ob'ektlar mavjud. Ularning iqtisodiy zarari 2021
yilda 6 trillion AQSH dollariga baholangan, va bu raqam 2025 yilga borib 10 trillion dollarga
yetishi kutilmoqda.
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 1 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
148
Virtual tahdidlarga qarshi chora tadbirlardan biri kiberxavfsizlikka oid siyosat va
mexanizmlarni ishlab chiqishdir. 2023 yil davomida, 84 mamlakat kiberxavfsizlik siyosatlarini
qabul qilgan bolsa, buning natijasida davlat darajasida elektron infratuzilmalarni himoya qilish
choralari kuchaytirildi. Shuningdek, har bir mamlakatda kiberxavfsizlik agentliklarini tashkil qilib,
ularga alohida vakolatlar berish orqali kiber tahdidlarni bartaraf etishga erishildi. Virtual
tahdidlarga qarshi turishda talim va xabardorlik darajasini oshirish ham muhim ahamiyatga ega.
Malumotlarga kora, 2022 yilda global miqyosda kibertahdidlar boyicha xodimlarning
malakasini oshirish uchun otkazilgan treninglar soni 35% ga oshgan. Bu esa xodimlarning shaxsiy
va korporativ darajadagi himoya amaliyotlarini bajarish qobiliyatini oshirganini korsatmoqda.
Kiber bolgan tahdidlarga qarshi turgan davlatlar orasida Eng yuqori reytingni egallagan
davlat kiberxavfsizlik tayyorgarligi berilgan xalqaro reytingda AQSh boldi, unga Birlashgan
Qirollik va Fransiya qoshildi. 2022 yilda global miqyosda kiberxavfsizlik boyicha umumiy
miqdori 145 milliard dollar matbuot orqali e'lon qilindi, bu korsatkich ortacha har yili 10% osish
kursini korsatmoqda. Axborot-texnologiya sohasi mutaxassislarining taxminiga kora,
kiberxavfsizlikka yonaltirilgan xarajatlar 2026 yilga kelib 270 milliard dollargacha oshishi
kutilmoqda.VPN (Virtual Private Network) va boshqa shifrlash usullari koplab tashkilotlarda keng
joriy etilgan. Statistika korsatishicha, 2023 yilga kelib, 57% kompaniyalar oz malumotlari va
internet ulanishlarini himoya qilishda VPN xizmatlaridan foydalangan.O'zbekistonda ham
kiberhujumlarga qarshi kurash boyicha qator chora-tadbirlar amalga oshirilmoqda. Xususan,
O’zbekiston Respublikasi Axborot texnologiyalari va kommunikatsiyalarini rivojlantirish vazirligi
tomonidan olib borilayotgan ishlar natijasida, 2021 yilga nisbatan 2022 yilda mamlakatda
kibertahdidlar soni 21% ga kamaydi. Shu bilan birga, kiberxavfsizlik sohasida malakali kadrlar
tayyorlash borasida bir qancha yangi dasturlar ishlab chiqilib, amaliyotga joriy etildi.
Kriptografik himoya vositalaridan foydalanishning oshishi bilan, koplab kompaniyalar oz
ma’lumotlarini himoya qilishda yangi texnologiyalarni joriy etdilar. 2022-yil davomida korporativ
boshqaruv tizimlari tomonidan 74% hollarda ma’lumotlarni shifrlash boyicha dasturlar
foydalanildi. Hafta oxirida kuzatilgan kibertahdidlar soni odatda haftaning boshqa kunlariga
nisbatan 1,5 baravar koproq bolganligi qayd etilgan. Bu statistika asosida kiberxavfsizlik boyicha
turli vaqt oraligida turli darajalarda kuzatuv va himoya choralarini kundalik tartibda amalga
oshirishga ehtiyoj seziladi. Xulosa qilib aytganda, virtual tahdidlarga qarshi kurashda ilmiy-
texnikaviy va strategik chora-tadbirlarni ishlab chiqib, uzluksiz ravishda takomillashtirish lozim.
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 1 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
149
Bu yondashuv davlatlar va tashkilotlarni davlatlararo mehvarlarda ham, ichki tizimlarda
ham yanada samarali himoya qilish imkonini beruvchi kompleks yechimlar yaratishda muhim
ahamiyat kasb etadi. Ommaviy axborot vositalari orqali virtual tahlikaga qarshi targ'ibot mavzusi
zamonaviy jamiyatda juda muhim ahamiyatga ega. Bugungi kunda internet va raqamli
texnologiyalar hayotning barcha sohalariga kirib borishi bilan birga, virtual tahlikalar ham ortib
bormoqda. Ushbu tahlikalarga qarshi targ'ibot va profilaktika ishlari, ayniqsa ommaviy axborot
vositalari vositasida samarali bo'lishi mumkin.
Ommaviy axborot vositalari keng qamrovga ega va turli platformalar orqali jamoatchilikka
tezkor axborot yetkazish imkoniyatiga ega. Virtual tahlikalar qatoriga kiberjinoyatlar, internetdagi
aldovlar, noxush kontent va boshqa turli xavf-xatarlar kiradi.
Ma'lumotlarga ko'ra, so'nggi yillarda kiberjinoyatchilik hollari jiddiy ortib bormoqda.
Xalqaro tadqiqotlar shuni ko'rsatadiki, har yili dunyo bo'yicha kiberjinoyatlar tufayli
iqtisodiyotga yetkazilgan zarar trillionlab dollarni tashkil etadi. O'zbekistonda internetdan
foydalanuvchilar soni muntazam ravishda o'sib borayotganini e'tiborga olsak, bu masala juda
dolzarbdir. Davlat statistika qo'mitasining 2022 yil yakunlari bo'yicha hisobotiga ko'ra,
mamlakatda internet bilan ta'minlangan aholining ulushi 60 foizdan oshgan. Bu esa internet
tahlikalari va xavflarining keng tarqalishiga sharoit yaratishi mumkin. Ommaviy axborot vositalari
orqali virtual tahlikalarga qarshi targ'ibotning muhim jihatlaridan biri aholini xabardor qilish va
ularning axborot savodxonligini oshirishdir. Ma'lumotlarga ko'ra, ko'plab kiberxavfsizlik
muammolari foydalanuvchilar tomonidan sodir etilgan bilim va tajriba yetishmovchiligi sababli
sodir bo'ladi. Shu boisdan, ommaviy axborot vositalari orqali axborot savodxonligini oshirish
borasida ta'lim va o'quv dasturlari tashkil etish zarur. O'zbekistonda har yili kiberxavfsizlik
bo'yicha turli tadbirlar o'tkaziladi. Masalan, 2023 yilda "CyberSec" kiberxavfsizlik konferensiyasi
doirasida 1000 dan ortiq ishtirokchi, jumladan, 50 dan ortiq xorijiy ekspertlar ishtirok etgan. Ushbu
tadbirlar yil davomida omma orasida kiberxavfsizlik bo'yicha bilim va ko'nikmalarni oshirishga
yordam beradi. Ommaviy axborot vositalari targ'ibot strategiyalarida ijtimoiy tarmoqlar,
televideniye va radio orqali maxsus dasturlar yoki reklama roliklari yordamida aholini xabardor
qilishi samaradorligini ta'minlaydi. Bundan tashqari, davriy nashrlar va internet saytlarida
maqolalar chop etish, videokurslar va podkastlar orqali ma'lumotlar yetkazish ham muhimdir.
Statistik ma'lumotlarga ko'ra, dunyo bo'yicha har kuni 306 milliarddan ortiq elektron
pochta xabarlari jo'natiladi, shulardan 45 foizidan ortig'i spam yoki fishing xabarlaridir. Bunday
xabarlar ko'pincha foydalanuvchilarning shaxsiy ma'lumotlarini o'g'irlashga yo'naltiriladi.
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 1 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
150
Shuning uchun ommaviy axborot vositalari orqali bunday xabarlardan qanday
himoyalanish bo'yicha tavsiyalar va ko'rsatmalar berish zarur. Yuqoridagilarga qaramay, ommaviy
axborot vositalari orqali virtual tahlikaga qarshi samarali targ'ibot olib borilishi uchun ularning
o'zi ham texnologik yangiliklardan boxabar bo'lishi, kiberxavfsizlik sohasidagi so'nggi
tendensiyalarni yaxshi bilishi muhim. Umumiy qilib aytganda, ommaviy axborot vositalari virtual
tahlikalarga qarshi kurashda muhim rol o'ynashi mumkin. Ularning yordamida keng
jamoatchilikka tezkor va to'g'ri axborot yetkazish, tahlikalar haqida xabardor qilish va axborot
savodxonligini oshirish mumkin. Shu bilan birga, hukumat va nodavlat tashkilotlar bilan
hamkorlikda maxsus dasturlar tashkil etish orqali targ'ibotning samaradorligini oshirish mumkin.
Yoshlarni virtual tahlikalardan himoyalash zamonaviy davrda dolzarb vazifalardan biridir.
Yoshlar internet va ijtimoiy tarmoqlardan keng foydalanayotgan bugungi kunda, ularning
onlayn xavfsizligini ta'minlash muhim ahamiyatga ega. Quyida yoshlarni virtual tahlikalardan
himoya qilish usullariga oid ba'zi ma'lumotlar va raqamlar keltiriladi. Internet xavfsizligi bo'yicha
tadqiqotlar shuni ko'rsatadiki, har 5-ta yoshdan biri (20%) internetda nomaqbul kontentga duch
kelmoqda. Bu kontent porno saytlar, zo'ravonlik tasvirlangan materiallar, yoki trollar va
kiberhujumlar bo'lishi mumkin. Shuning uchun, yoshlarni bunday tahlikalardan himoya qilishda
oila va jamiyatning roli katta.
Birinchidan, ota-onalar farzandlari onlayn faoliyatini nazorat qilishlari lozim. Buning
uchun ularning internetda qancha vaqt sarflayotganligini va qanday saytlarga tashrif
buyurayotganligini kuzatish mumkin. Bir so'rovnoma natijalariga ko'ra, AQShda ota-onalarning
84% o'z farzandlarining onlayn faoliyatini kuzatadi, ammo 16% ota-ona bu borada yetarli darajada
faollik ko'rsatmaydi. Bu ko'rsatkich boshqa mamlakatlar uchun ham xosdir va ko'p joylarda ham
ushbu muammolar ular uchun dolzarb hisoblanadi. Ikkinchidan, xavfsiz internet dasturlaridan
foydalanish kerak. Masalan, yana bir organishning natijalari korsatdiki, 49% ota-onalar bolalarini
nomaqbul kontentdan himoya qilish uchun maxsus dasturlar va filtrlardan foydalanishadi. Ushbu
dasturlar orqali bolalarning qanday kontentga kirishlari mumkinligini cheklash va ularni nomaqbul
saytlardan himoya qilish mumkin. Masalan, Kaspersky Safe Kids, Qustodio va Net Nanny kabi
dasturlar ota-onalarga ushbu vazifalarda yordam beradi.
Uchinchidan, ta'lim-tarbiyada internetdan foydalanish madaniyatini orgatish muhim.
Yoshlarga internetning xavf-xatarlari haqida ma'lumot berish va ularga qanday qilib onlayn
xavfsiz bo'lishni o'rgatish zarur. Masalan, bir izlanishga ko'ra, internetning asoratlaridan xabardor
bo'lgan yoshlar kiberhujumlardan va boshqa tahlikalardan minimum 40% ko'proq himoyalangan
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 1 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
151
bo'lishadi.To'rtinchidan, maktablarda va oquv muassasalarida ham maxsus trening va seminarlar
otkazilishi lozim. Ushbu tadbirlar orqali bolalar va osmirlar internet xavfsizligi borasida yetarli
bilimga ega boladilar. Evropa Ittifoqida olib borilgan bir tadqiqot natijalariga ko'ra, yaxshi
tayyorgarlikka ega bo'lgan o'quvchilar kiberhujumlardan 30% ko'proq himoyalangan.
Yana bir muhim jihat, kiberhujumlarga qarshi dasturiy ta'minotlardan foydalanishdir.
Statistikaga ko'ra, har 10 kishidan 3 tasiga biron marta kiberhujum qilishga urinilgan. Shu
bois, antivirus va antimalware dasturlarini muntazam yangilab, xavfsizlik choralari korilishi lozim.
Yoshlarning internetdagi identifikatsiya ma'lumotlarini himoya qilish ham muhimdir.
Parollarni mustahkam va murakkab qilish, ikki faktorli autentifikatsiya kabi xavfsizlik
choralarini joriy etish foydali bo'ladi. Bir o'tkazilgan statistikaga ko'ra, ikki faktorli
autentifikatsiyani qo'llagan foydalanuvchilar hisoblari buzilish ehtimolidan 50% ko'proq
himoyalangan. Umuman olganda, yoshlarni virtual tahlikalardan himoya qilish ko'p qirrali
yondashuvni talab qiladi. Ota-onalar va tarbiyachilar o'zaro hamkorlikda bolalarni himoya qilish,
ularni xavfsiz onlayn muhitda voyaga yetkazish uchun ushbu usullarni qo'llashlari zarur. Shu bilan
birga, jamiyatdagi har bir odam internet xavfsizligini ta'minlashda mas'uliyatli bo'lishlari zarur.
Virtual tahdidlar zamonaviy dunyoda turli shakllarda namoyon bo‘ladi: kiberhujumlar, shaxsiy
ma'lumotlarning o‘g‘irlanishi, soxta ma'lumotlar tarqatilishi va ijtimoiy manipulyatsiya kabi
xavflar mavjud. Bularning oldini olish uchun samarali choralarni ishlab chiqish lozim:
Huquqiy va normativ choralar:
Qonunchilikni mustahkamlash: Virtual tahdidlarga qarshi kurashda kiberxavfsizlik
bo‘yicha aniq qonunlar qabul qilish muhim. Shaxsiy ma'lumotlarni himoya qilishga qaratilgan
qonunlar, xususan, ma'lumotlar maxfiyligini buzganlik uchun jarima va jinoiy javobgarlikni
belgilash samarali bo‘ladi. Xalqaro hamkorlik: Virtual tahdidlar ko‘pincha transmilliy xarakterga
ega bo‘lgani uchun davlatlararo hamkorlikni yo‘lga qo‘yish zarur. Xalqaro tashkilotlar bilan
hamkorlik qilish, kiberxavfsizlik bo‘yicha global konvensiyalarni ratifikatsiya qilish muhim
ahamiyatga ega. Kiberxavfsizlik tizimlarini kuchaytirish: Shaxsiy va korporativ darajada
xavfsizlik devorlarini (firewall), antivirus dasturlarni va shifrlash (encryption) texnologiyalarini
qo‘llash muhimdir. Bu usullar ma'lumotlarning o‘g‘irlanishini va noqonuniy kirishni oldini olishga
yordam beradi. Sun'iy intellekt va mashina o‘qitish: Sun'iy intellekt texnologiyalari
kiberxavfsizlikni ta'minlashda katta rol o‘ynashi mumkin. Ular virtual tahdidlarni oldindan
aniqlab, avtomatik tarzda xavfsizlik choralarini ko‘rishi mumkin.
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 1 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
152
Kiberxavfsizlik bo‘yicha treninglar: Xodimlar va aholiga kiberhujumlar xavfini
tushuntirish va ulardan himoyalanish usullarini o‘rgatish lozim. Treninglar orqali parol yaratish
qoidalari, phishing hujumlarni aniqlash va shaxsiy ma'lumotlarni himoya qilish bo‘yicha bilim
beriladi.
Ommaviy Axborot Vositalari Orqali Virtual Tahlikaga Qarshi Targ‘ibot
Ommaviy axborot vositalari (OAV) virtual tahlikalarga qarshi kurashda eng samarali
vositalardan biridir. To‘g‘ri yo‘naltirilgan axborot va targ‘ibot orqali aholining xabardorligini
oshirish mumkin. Televideniye va radio orqali targ‘ibot: Ommaviy auditoriyaga mo‘ljallangan
dasturlar va eshittirishlar orqali virtual tahlikalar haqida xabardor qilish, ularning xavfini
tushuntirish lozim. Maxsus ko‘rsatuvlar va intervyular orqali kiberxavfsizlik bo‘yicha
mutaxassislar tavsiyalar beradi. Ijtimoiy tarmoqlarda aksiyalar: Bugungi kunda ijtimoiy tarmoqlar
eng katta auditoriyaga ega platformalardir. Ular orqali ma'lumot tarqatish, infografikalar,
videoroliklar va postlar orqali foydalanuvchilarni ogohlantirish mumkin. Infografika va
animatsiyalar: Qiyin mavzularni osonroq tushuntirish uchun vizual materiallar tayyorlash muhim.
Masalan, virtual tahdidlarning turlari va ulardan himoyalanish bo‘yicha qadam-baqadam
ko‘rsatmalar infografika ko‘rinishida tarqatilishi mumkin. Nishonli auditoriyaga mo‘ljallangan
tadbirlar: Yoshlar, o‘qituvchilar, davlat xizmatchilari uchun maqsadli treninglar va seminarlar
tashkil qilish. Bu orqali har bir guruh o‘ziga tegishli xavfsizlik choralari haqida bilib oladi.
Yoshlarni Virtual Tahlikadan Himoyalash Usullari
Yoshlar virtual tahlikalarga eng ko‘p uchraydigan guruhdir, chunki ular ko‘p vaqtlarini
internetda o‘tkazadilar. Ularni himoyalash uchun quyidagi chora-tadbirlar amalga oshirilishi
lozim: Ota-onalar nazorati: Ota-onalar bolalarning onlayn faoliyatini nazorat qilishlari, ularni
xavfsiz foydalanish qoidalari bilan tanishtirishlari zarur. Maxsus nazorat dasturlari (parental
control) yordamida bolalarning internetda o'tkazadigan vaqtini va foydalaniladigan kontentni
cheklash mumkin. Oilaviy ma'lumot sessiyalari: Ota-onalar va bolalar uchun maxsus ma'lumot
sessiyalari tashkil qilish. Bu sessiyalarda internet xavfsizligi, soxta profillar, kiberbulling va
boshqa xavflar haqida ma'lumot beriladi. Maktab va kollej o‘quv dasturlari: Raqamli savodxonlik
va kiberxavfsizlik bo‘yicha maxsus darslar kiritish zarur. Bu darslarda o‘quvchilar internetdan
qanday xavfsiz foydalanish, phishing va kiberhujumlardan himoyalanish qoidalarini o‘rganadilar.
Raqamli detox dasturlari: Maktablarda va oila ichida bolalarni muntazam ravishda
internetdan vaqtincha cheklash amaliyotini joriy etish, ularni sport va ijodiy mashg‘ulotlarga jalb
qilish orqali virtual tahlikalardan himoya qilish mumkin.
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 1 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
153
Psixologik maslahat markazlari: Yoshlar orasida virtual tahdidlardan kelib chiqadigan
stress va boshqa psixologik muammolarni hal qilish uchun maxsus maslahat markazlari tashkil
etish. Bu markazlar yoshlarni kiberbulling va boshqa virtual tahlikalardan himoyalash bo‘yicha
yordam beradi. Virtual qo‘llab-quvvatlash guruhlari: Onlayn platformalarda yoshlar uchun xavfsiz
muloqot maydonlarini yaratish, ularni o‘z muammolarini ochiq muhokama qilishga undash orqali
psixologik yordam ko‘rsatish mumkin. Ushbu kengaytirilgan ma’lumotlar maqolangizni yanada
boyitadi. Har bir bo‘lim ilmiy va amaliy jihatlarni o‘z ichiga olgan holda tayyorlangan. Agar
qo‘shimcha sohalarga e’tibor qaratish kerak bo‘lsa, menga aytishingiz mumkin.
Raqamli davrda virtual tahdidlarga qarshi kurash nafaqat texnologik, balki huquqiy,
ijtimoiy va psixologik chora-tadbirlarni ham o‘z ichiga oladi. Virtual xavf-xatarlar kiberjinoyatlar,
soxta ma’lumot tarqatish (feyk yangiliklar), shaxsiy ma’lumotlarning o‘g‘irlanishi, kiberbulling
va boshqa ko‘rinishlarda namoyon bo‘lib, ularga qarshi samarali kurash olib borish muhim vazifa
hisoblanadi. Quyida bu yo‘nalishdagi chora-tadbirlar batafsil bayon etiladi.
Elektron hujjat aylanishi to‘g‘risida"gi Qonun
Ushbu qonun elektron hujjatlarning yuridik kuchga ega ekanligini belgilab, ularni yaratish,
tasdiqlash va saqlash tartiblarini o‘rnatadi. Elektron hujjat aylanishi jarayonida ma’lumotlarning
butunligi va autentifikatsiyasini ta’minlash kiberxavfsizlik uchun muhim hisoblanadi.
Ma’lumotlarning yaxlitligi va maxfiyligi: Ushbu qonun elektron hujjatlarning
buzilmasligini va maxfiy saqlanishini ta’minlaydigan texnik vositalar va mexanizmlarni qo‘llashni
belgilaydi Elektron imzo: Qonun elektron raqamli imzo (ERI) orqali hujjatlarning haqiqiyligini
tasdiqlash tartibini joriy etadi. ERI davlat va xususiy tashkilotlar o‘rtasida rasmiy hujjatlar
aylanishida keng qo‘llanilmoqda.
Axborot xavfsizligi to‘g‘risida"gi Qonun bo‘yicha kengaytirilgan ma’lumot
O‘zbekiston Respublikasining “Axborot xavfsizligi to‘g‘risida”gi Qonuni mamlakatda
axborot tizimlari va resurslarini himoya qilish, shaxsiy ma’lumotlarning maxfiyligini saqlash,
kiberjinoyatlarga qarshi kurashish va ma’lumotlarning buzilishining oldini olishga qaratilgan
asosiy huquqiy hujjatdir. Ushbu qonun global kiberxavfsizlik talablariga mos keluvchi normativ-
huquqiy bazani yaratish bilan birga, davlatning raqamli suverenitetini ta’minlashni ham ko‘zda
tutadi. Qonunda axborot xavfsizligini ta’minlash uchun quyidagi asosiy prinsiplarga e’tibor
qaratilgan: Ruxsatsiz kirishni cheklash: Faqat vakolatli shaxslarning ma’lumotlarga kirishiga
ruxsat beriladi. Axborotning butunligini saqlash: Ma’lumotlar o‘zgartirilmasdan saqlanishi
kafolatlanadi.
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 1 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
154
Ma’lumotlarning mavjudligini ta’minlash: Kerakli ma’lumotlar foydalanuvchilar uchun
doimiy ravishda ochiq bo‘lishi lozim. Xatarlarni baholash: Tashkilotlar axborot xavfsizligiga
tahdid soluvchi omillarni doimiy ravishda baholab borishi shart.
Kiberjinoyatlarni aniqlash va oldini olish: Qonun kiberjinoyatlarga qarshi kurashish uchun
tegishli organlarga keng vakolatlar beradi. Bu vakolatlar quyidagilarni o‘z ichiga oladi: Internetda
noqonuniy faoliyatni aniqlash va bartaraf etish. Elektron hujjatlar va elektron imzolar bilan bog‘liq
xavfsizlikni ta’minlash. Kiberxavfsizlik bo‘yicha davlat dasturlari: O‘zbekiston hukumati axborot
xavfsizligi sohasida bir qator dasturlarni amalga oshiradi. Bu dasturlar davlat va xususiy sektor
o‘rtasida hamkorlikni ta’minlash, kiberxavfsizlik bo‘yicha ilg‘or texnologiyalarni joriy etishni
ko‘zda tutadi. Shaxsiy ma’lumotlar fuqarolarning asosiy huquqlaridan biri bo‘lib, ularning
maxfiyligini ta’minlash qonunning muhim jihatlaridan biridir:
Ma’lumotlar bazalarini himoya qilish: Fuqarolarning shaxsiy ma’lumotlari maxfiy tarzda
saqlanishi va uchinchi shaxslarga tarqatilishining oldini olish kerak. Rozilik: Shaxsiy ma’lumotlar
faqat ma’lumot egasining roziligi bilan foydalanilishi mumkin. Nazorat: Shaxsiy ma’lumotlarni
qayta ishlash jarayoni davlat organlari tomonidan nazorat qilinadi. Xodimlarning majburiyatlari:
Har bir tashkilot axborot xavfsizligiga javobgar bo‘lgan xodimlarni tayinlashi kerak.
Tashkilotlarning javobgarligi: Tashkilotlar o‘zlarining axborot resurslarini himoya qilish
bo‘yicha ichki siyosat ishlab chiqishlari va uni doimiy nazorat qilib borishlari lozim. Javobgarlik
chorasi: Axborot xavfsizligi qoidalarini buzganlik uchun jarimalar va boshqa huquqiy sanksiyalar
qo‘llaniladi.
O‘zbekiston hukumati kiberxavfsizlikni ta’minlash bo‘yicha maxsus strategiyalar
ishlab chiqmoqda
: Texnologik rivojlanish: Kiberxavfsizlik sohasida yangi texnologiyalar joriy
qilinmoqda. Kadrlar tayyorlash: Soha mutaxassislarini tayyorlash va ularning malakasini
oshirishga e’tibor berilmoqda. Davlat va xususiy sektor hamkorligi. Axborot xavfsizligini
ta’minlashda davlat va biznes subyektlari o‘rtasida hamkorlik o‘rnatilgan. Ma’lumotlarga faqat
maxsus ruxsat bilan kirish huquqi beriladi. va tashkilotlar axborot xavfsizligi qoidalariga rioya
qilish uchun javobgarlikni zimmasiga oladi.
Adabiyotlar shahri:
Virtual tutqunlikka qarshi kurash mavzusi bo‘yicha ilmiy tadqiqotlar
va olimlarning fikrlari ko‘plab sohalarda rivojlanmoqda. Ularning izlanishlari virtual
tutqunlikning ijtimoiy, psixologik va texnologik jihatlarini o‘rganishga qaratilgan.
Olimlarning fikrlari quyidagi asosiy yo‘nalishlar bo‘yicha jamlangan:
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 1 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
155
Sherry Turkle (2011) o‘zining “Alone Together” nomli asarida virtual tutqunlikning
psixologik ta’sirini yoritgan. U internet va ijtimoiy tarmoqlarga qaramlikning insonning shaxsiy
hayoti va ruhiy holatiga salbiy ta’sirini ta’kidlaydi. Turkle, texnologiyalarning insonlarni yanada
ko‘proq o‘zi bilan qolishga majbur qilishini va shu bilan birga haqiqiy aloqalarni susaytirishiga
urg‘u beradi.
Randy K. Harris (2016) virtual tutqunlikni "raqamli qaramlik" sifatida ta’riflab, uning
ijtimoiy izolatsiya, depressiya va o‘z-o‘zini baholashning pasayishiga olib kelishini ta’kidlaydi.
Harrisning fikricha, raqamli dunyoda insonlar o‘zini boshqacha va ideal holatda
ko‘rsatishga intilishadi, bu esa real hayotdagi aloqalar va psixologik muammolarni kuchaytiradi.
Kimberly Young (1998) internet qaramligini "kiberzavod" deb ataydi, ya’ni insonlar virtual
dunyoda vaqt o‘tkazib, haqiqiy hayotdan ajralib qoladilar. Uning so‘zlariga ko‘ra, virtual
tutqunlik, ijtimoiy aloqalarning yo‘qolishiga, oila va do‘stlik munosabatlarining zaiflashishiga olib
keladi.
Youngning tadqiqotlari, virtual tutqunlikning insonlar orasida shaxsiy va professional
hayotning birlashishiga, shu bilan birga jiddiy psixologik muammolarni keltirib chiqarishiga sabab
bo‘lishini ko‘rsatmoqda. Kuss va Griffiths (2017) o‘zlarining tadqiqotlarida, yoshlar orasida
internetga bo‘lgan qaramlikning ortishini va bu holatning ularning ijtimoiy moslashuvi va o‘zaro
munosabatlariga qanday ta’sir qilayotganini o‘rganganlar. Ular, ijtimoiy tarmoqlar va onlayn
o‘yinlarga haddan tashqari qaramlikning yoshlarning o‘z-o‘zini anglashiga, o‘zlarining shaxsiy
chegaralarini aniqlashga va umumiy ijtimoiy faolligiga salbiy ta’sirini ko‘rsatadi.
Joseph Reagle (2012) internetning ijtimoiy xavf va manfaatlarini muvozanatlashni
ta’kidlaydi. U, internetning qulayliklari va imkoniyatlaridan foydalanish kerakligini, ammo shu
bilan birga uning salbiy ta’sirlaridan ehtiyot bo‘lish zarurligini bildiradi. Reagle, texnologik
inqiloblarning insonlar hayotiga olib kelgan yangi tahdidlarga qarshi kurashish uchun doimiy
ravishda normativ asoslarni yangilab borish zarurligini ko‘rsatadi.
Howard Rheingold (2012) "Mind Amplifier" asarida, texnologiyalarni samarali va
mas’uliyatli ishlatish zarurligini ta’kidlagan. Rheingold, odamlarning virtual dunyoga qaram
bo‘lishi xavfini kamaytirish uchun, ular axborot xavfsizligi va shaxsiy ma’lumotlarni himoya
qilish borasida ongli va bilimli bo‘lishlari kerakligini bildiradi. Uning so‘zlariga ko‘ra, shaxsiy va
umumiy manfaatlar o‘rtasidagi balansni topish muhimdir. Brian S. T. (2018) virtual tutqunlikni
ijtimoiy va huquqiy yondashuvda ko‘rib chiqadi.
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 1 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
156
U huquqiy normativlarning o‘zgarishiga urg‘u berib, hukumatlar, xususiy sektor va
fuqarolik jamiyati o‘rtasida hamkorlikni ta’minlash zarurligini ta’kidlaydi. T.ning fikricha,
ijtimoiy tarmoqlar va internet platformalarini nazorat qilishda davlat va jamoatchilikning
birgalikda ishlashi muhimdir.
Xulosa
Virtual tahdidlarga qarshi kurashda huquqiy asoslarni mustahkamlash, kiberxavfsizlikni
ta’minlash va shaxsiy ma’lumotlarni himoya qilish bugungi kunda dolzarb ahamiyat kasb
etmoqda. O‘zbekiston Respublikasi ushbu yo‘nalishda qator qonun va qarorlarni qabul qilgan.
Jumladan, "Axborot xavfsizligi to‘g‘risida"gi qonun axborot resurslarining maxfiyligi,
butunligi va mavjudligini kafolatlashga qaratilgan chora-tadbirlarni belgilaydi. Shaxsiy
ma’lumotlarni himoya qilish, axborot tizimlarining xavfsizligini ta’minlash va kiberjinoyatlarga
qarshi kurashda davlat va xususiy sektorning hamkorligi muhim ahamiyatga ega. Bundan tashqari,
xodimlarning mas’uliyatini oshirish va nazorat mexanizmlarini kuchaytirish orqali axborot
xavfsizligini ta’minlash bo‘yicha aniq vazifalar belgilangan. Ushbu chora-tadbirlar nafaqat milliy,
balki xalqaro standartlarga mos keladigan kiberxavfsizlik tizimini shakllantirishga xizmat qiladi.
Natijada, virtual tahdidlarga qarshi kurashning huquqiy, texnik va tashkiliy asoslari
mustahkamlanib, fuqarolarning huquq va erkinliklari himoya qilinadi.
REFERENCES
1.
Turkle, Sh. (2011). Alone Together: Why We Expect More from Technology and Less from
Each Other. Basic Books.
2.
Young, K. S. (1998). Internet Addiction: The Emergence of a New Clinical Disorder.
CyberPsychology & Behavior, 1(3), 237–244.
3.
Kuss, D. J., & Griffiths, M. D. (2017). Social Networking Sites and Addiction: Ten Lessons
Learned. International Journal of Environmental Research and Public Health, 14(3), 311.
4.
Reagle, J. (2012). Reading the Comments: Likers, Haters, and Manipulators at the Bottom
of the Web. MIT Press.
5.
Rheingold, H. (2012). Mind Amplifier: The Future of Technology in Human Cognition.
TEDx Talk.
6.
Brian S. T. (2018). Social Media and the Law: The Role of Legislation in Protecting Privacy
in the Digital Age. Law and Technology Journal, 32(1), 1-24.
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 1 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
157
7.
Harris, R. K. (2016). Digital Addiction: The Problem of Online Compulsion. Journal of
Digital Behavior, 12(2), 49-61.
8.
Griffiths, M. D. (2013). Internet Addiction: A Critical Review. Journal of Psychology,
147(3), 1-17.
9.
Howard, R. (2011). The Hyperconnected Society: The Future of Internet Addiction. Journal
of Media Studies, 18(2), 55-62.
10.
Tuffin, K., & Williams, R. (2018). Cyber Addiction and Its Impact on Society. Journal of
Behavioral Science, 23(1), 27-40.
