ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 1 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
163
HÁRQIYLI EMOCIYALAR HÁM SEZIMLERDIÑ TÁRIYPI
Baxieva Sog'diana Muratbekovna
Qaraqalpaqstan Respublikasi
https://doi.org/10.5281/zenodo.14632321
Annotaciya.
Bul maqalada tiykarinan Emociya ha’m Sezimlerdin’ hár tùrliligin kórsetiw
menen birge uqsasliqlari menen ózgesheliklerin ashiqlap beriwge olardin’ birazlarina toliqraq
toqtap ótiwge háreket etildi. Emociya hám Sezim bir-birine júda uqsas tùsinikler bolğani menen
negizi olardi birdey dep qabillawğa bolmaydi buni psixologiyaliq tárepten tiykarlawg’a da
umtildiq.
Gilt sózler:
Psixologiya, emociya, sezim, pozitiv, negativ, qáliplesiw, rawajlaniw
ОПИСАНИЕ РАЗЛИЧНЫХ ЭМОЦИЙ И ЧУВСТВ.
Аннотация.
В данной статье предпринята попытка показать многообразие
Эмоций и Чувств, выявить их сходства и различия, а также остановиться на некоторых
из них. Эмоцию и чувство нельзя считать одним и тем же, поскольку это очень похожие
понятия, мы попытались обосновать это психологически.
Ключевые слова:
Психология, эмоция, чувство, положительное, отрицательное,
формирование, развитие.
DEFINITION OF VARIOUS EMOTIONS AND FEELINGS
Abstract.
In this article, an attempt was made to show the diversity of Emotions and
Feelings, to reveal their similarities and differences, and to dwell on some of them. Emotion and
feeling cannot be considered the same as they are very similar concepts, we tried to justify it
psychologically.
Key words:
Psychology, emotion, feeling, positive, negative, formation, development.
Emociya (francuzsha latinsha – lárzege keltiremen, qozǵataman) – adam hám
haywanlardıń sırtqı hám ishki qozģawshılar tásirine subektiv reakciyaları : qanaatlanıw yamasa
qanaatlanbaw, quwanish, qorqiw hám basqa formalarda kórinedi. Oraylıq miy strukturalarınıń
aktiv halatınan ibarat bolip, adam hám haywanlarda bul halatti minimal yaki maksimumlastırıw
(kúshlendiriw, tákirarlaw) tileklerin payda etedi.Ózgesheligi zárúr talap hám oni qanaatlandırıw
imkaniyatı menen belgilenedi. Zárúrlikti qanaatlandırıw itimalı az bolganda unamsız (qorqiw,
qáhár) túrinde kórinedi. Kerisinshe oni qanaatlandırıw itimalı kútilgeninen joqarı bolganda
emociyasig’aunamlı túr (qanaatlanıw, quwanısh) beredi.
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 1 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
164
Miydiń túrli bólimlerine elektr toki tásir ettiriw arqalı dáslep haywanlarda, keyin ala
adamlarda unamsız hám unamlı emociya payda etetuģın nerv orayları anıqlanadı. Al Sezim –
shaxstıń haqıyqatlıqtaǵı zat hám hádiyselerge, adamlarǵa hám ózine bolǵan múnásibetlerinen kelip
shıǵatuǵın sezimleri. Insan tiri janzat boliwi menen birge jámiyet aǵzası da bolip, sonday-aq, insan
sipatında átiraptaģı zatlar hám hádiyselerge múnásibetin qalıs sáwlelendiredi. Insan qatnasıqları
oniń miyinde sezimler, emocional jagdaylar, joqarı ishki sezimler kórinisinde sáwleleniwi sezimdi
júzege keltiredi. Sezim túsinigi kúndelikli turmista hám ilimiy dereklerde hár túrli mániste
qollanıladı.
Kúndelikli turmista sezim túsinigi ornına seziwler, ańlanbaǵan qálewler, tilekler, talaplar,
maqsetler atamalarınan paydalanıladı. Ilimiy dereklerde bolsa, shaxstiń mútájligin
qanaatlandıratuǵın hám oǵan tosqınlıq yetetuǵın nárselerge, adamlarǵa bolǵan óz qatnasın
miyinde kórsetiw mánisinde qollanıladi.Sezim menen emotsiya birdey mániste qollanılıw
jaǵdayları da ushirasadı. Adam dene agzalarındaǵı renlerdiń ózgeriwi, erinlerdiń dirildewi, kúlki,
jılaw, qayǵılılıq, ekilemshilik hám basqa emosiyalardıń kórinisi esaplanıp, watansúyiwshilik,
juwapkershilik, hújdan, muhabbat sıyaqlı joqarı sıpatlardı emosiya quramına kirgiziw tábiyiy emes
hádiyse esaplanar edi. Bul sezimli keshirmeler óziniń mazmunı, kúsh-quwatı, dawamlılıǵı,
tásirsheńligi, baǵdarlanıwı menen bir-birinen keskin parıq qıladı. Sol sebepli olardıń áhmiyetli
ayırmashılıǵı sonda, birinshisi (sezim) sociallıq, ekinshisi (emociya) jeke áhmiyetke iye. Shaxstiń
iskerligi, minez-kulkı, qatnası hám de jámiyet ushin áhmiyetli esaplangan zat hám hádiyselerdi
sáwlelendiriwshi qatnası sezimde jámlenedi.
Emociya tek adamlarģa emes, janzatlarga da tiyisli ruwxiy jagday bolip tabıladı. Sezim
sociallıq
ortalıqtaǵı
adamlar
tárepinen
ózlestirilgen
ideyalar,
normalar,
nızam-
qaǵıydalarqádiriyatlardı sáwlelendiriwshi ańlangan sezimler, quramalı keshirmelerdiń payda
boliw processi. Sezimde júk-joqarı sezimler sanalı háreketlerdi orınlawdıń mazmunı menen únles
bolǵan shaxs jaǵdayınıń quramalı quramında ótedi. Máselen, miynetten lazzatlanıw sezimleri,
ádep-ikramlılıq, aqılıy, gózzallıq sezimleri sezimniń tiykarı bolıp esaplanadı. Haywanlar bolsa
bunday imkaniyatlarga iye emes. Sezimniń fiziologiyalıq tiykarı bas miy úlken yarım sharları
qabıǵında hám qabıq astı bóliminde júz beretuģın nerv procesleri bolip tabıladı. Sezim emociya
sipatında da qabıl etiledi.Biraq "sezim" hám "Emotsiya" túsinigin birdey esaplaw múmkin emes.
Belgileri, ásirese, anıq kórinip turatuģın sezimlerdi ótkeriwden ibarat ruwxiy process júzege
keliwiniń anıq formasın ǵana emotsiya dep ataw duris boladı.
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 1 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
165
Biraq watansúyiwshilik, juwapkershilik, hújdan azabı, juwapkershilik, minnet, ananıń
balaga bolǵan mehir-muhabbat sezimlerin emotsiya dep ataw múmkin emes. Sonday-aq, olardı
keskin sheklew de ayırım kemshiliklerge alıp keledi. Emociya insan psixikasınıń ózine tán tarawi
bolip, shaxs iskerliginiń ayrıqsha tárepi sıpatında hárekettegi hám óz miyasında átiraptaǵı
átiraptaǵı álemdi sáwlelendirgen adam tárepinen hár túrli tárizde ishinen ótkeriledi. Emociya
barlıq dúnyada júz berip atırgan hádiyse hám zatlardan shaxs ushin áhmiyetli tárepler haqqında
xabar beriwshi signallar sisteması esaplanadı. Onıń usı signal funkciyası psixologiyada
emosiyanıń impressiv tárepi delinedi (latınsha - tásir).
Emociya hám onıń ótiwiniń hár qıylı formaları tek signal funkciyasın emes, al basqarıwshı
funkciyasın da atqaradı. Beyimlesiw dáwirindegi erksiz hám sanalı háreketler psixologiyada
emocional jagdaylardıń ekspressiv tárepi dep ataladı (latinsha expressio - kórsetiw). Shaxs
emocional tarawının quramlıq bólimleri: emocional tus (ton), emocional jagdaylar (aktiv, passiv,
astenik, stenik), affekt, stress, keypiyat.
Emocional jaģdaylar sezimli keshirmelerdiń ádettegi hám ózine tán formasınan ibarat.
Insan iskerliginiń qaysı bir túri yaki qaysı bir tarawı sezimlerden qaysısınıń ústin, joqarı
sezim ekenligine qarap belgili toparlarga ajıratıladı:
1) miynet iskerliginde keshiriletuģin sezimler, yagniy praksik sezimler (grekshe praxis-
jumis,iskerlik,jumis);
2) intellektual sezimler (latinsha intellectus - túsiniw, aqıl);
3) ádep-ikramlılıq sezimler (latinsha moralis - ádep-ikramlılıq);
4) estetikalıq sezimler (grekshe aistesis - seziw seziw).
Sezim dep bizdi qorshap turǵan barlıq janzatlar, zat hám hádiyselerge bolǵan qatnaslar
nátiyjesinde payda bolatuģın sezimlerge aytıladı. Sezim-sezimlersiz hesh bir ruwxiy process
ótpeydi. Sezimli qozǵalıwlar júrekte de sáwlelenip turadı.
Sezgi hám seziwden baslap pikirlewge shekem bolǵan barlıq operaciyalar túrli dárejedegi
seziw ózgerisleri menen kórinedi. Insan tábiyatı sonday jaratılgan, ol sezimli waqıyalarga kóbirek
áhmiyet beredi. Medicinada sezimler mashqalasına, ásirese, úlken itibar beriledi. Nawqas penen
vrach, vrach penen miyirbiyke, miyirbiyke menen nawqas arasındaǵı qatnasıqlarǵa baǵıshlanıp
júdá kóp shigarmalar jazılǵan. Bul shıǵarmalarda sezimler mashqalasına úlken itibar qaratılǵan.
Sezim-tuyǵı biziń átirapqa bolǵan múnásibetimizdi sáwlelendiredi, degen edik.
Álbette, biz júz berip atırgan waqiyalardı tek ǵana túsinip qoymastan, persepciyalap
qoymastan, al ogan belgili bir tárizde ózimizdin múnásibetimizdi de bildiremiz.
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 1 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
166
Adamnıń hár qıylı hám kóp qırlı sezimleri belgili dárejede unamlı hám unamsız túrlerge
ajıratıladı. Mısalı, muhabbattaǵı unamlı sezimge qızǵanishtay unamsız seziminiń qosılıp qalıwı da
múmkin. Sezim adamnıń minez-qulqında hár qıylı dárejede sáwlelenip turadi hám zárúr waqıtta
ol qúdiretli kúshke aylanadı. Sezim-tuyǵı insan iskerliginiń hár qıylı tárepleri bolǵan miynet, ilim
hám kórkem ónerge xoshametlewshi kúsh de esaplanadı. Biraq, sonı názerde tutıw kerek, sezim
insan iskerligin tek muwapıqlastırıp qoymastan, onı izden shıǵarıp jiberiwi de múmkin.
Máselen, muhabbat insandı qaharmanlıqqa, kúsh-ǵayratqa, isenimlilikke, miynet etiwge
shaqıradı. Biraq, áne usı muhabbat insannıń turmıs tárizin buzıp, aldına qoyǵan maqsetlerinen
aljastırıp qoyıwı da múmkin. Ásirese, óspirimlerde fanatizm menen belgilengen unamsız sezimli
reakciyalar olardıń normal turmısın izden shıǵaradı, kerek bolsa, aqılıy iskerligine de unamsız tásir
kórsetedi. Bunday jaslar affekt jaǵdaylarına tez-tez túsip turadi.
Házirgi waqıtta jaslar arasında sezimlik aqılsızlıq ta tez-tez kózge taslanbaqta. Bugan
tiykarģı sebep olardıń miyleri sińire almaytuģın informaciyalardıń : Máselen, multfilmlerden
baslap, úlkenler kóretuǵın filmlerde real turmısta insan orınlay almaytuǵın ǵayritabiyiy kadrlar
júdá kóp.
REFERENCES
1.
Seitjanova K. FROM THE HISTORY OF CHORAL PERFORMANCE //Modern Science
and Research. – 2024. – Т. 3. – №. 10. – С. 690-692.
2.
БАЙХОДЖАЕВ А., БЕКПОЛАТОВА А. SEITJANOVA Kamar //Journal of Culture and
Art. – 2023. – Т. 1. – №. 1. – С. 126-130.
3.
Mámbetyarova V., Tursinbaeva G. COMPARATIVE ANALYSIS OF THE CONCEPTS OF
ETHNOS AND NATION //Modern Science and Research. – 2024. – Т. 3. – №. 12. – С. 47-
50.
4.
Saginbaevna T. S. FORMATION OF STUDENTS'SKILLS OF INDEPENDENT
PERFORMANCE THROUGH THE TEACHING OF ART HISTORY //Spectrum Journal
of Innovation, Reforms and Development. – 2022. – Т. 9. – С. 386-392.
5.
Turumbetova Z., Abdiraxmanova D. INFLUENCE OF THE SOCIAL ENVIRONMENT ON
THE BEHAVIOR OF PRESCHOOL CHILDREN //Modern Science and Research. – 2024.
– Т. 3. – №. 5. – С. 1196-1199.
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 1 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
167
6.
УЗБЕКИСТАН
С.
О.
Р.
КАРАКАЛПАКСКИЙ
ГОСУДАРСТВЕННЫЙ
УНИВЕРСИТЕТ КАфЕДРА ПЕДАГОГИКИ И ПСИхОЛОГИИ ЗЮ ТУРУМБЕТОВА.
– 2022.
7.
Turumbetova Z. Y. INTEGRATIVE APPROACH TO HIGHER EDUCATION AS A
PEDAGOGICAL
PROBLEM
//ИНТЕГРАЦИЯ
НАУКИ,
ОБЩЕСТВА,
ПРОИЗВОДСТВА И ПРОМЫШЛЕННОСТИ: ПРОБЛЕМЫ И ВОЗМОЖНОСТИ. –
2022. – С. 51-55.
