XARAKTER, QÁBILET HÁM HÁREKET INSAN ISKERLIGINIŃ PSIXOLOGIYALIQ BIRLIGI SAPASI

Aprel, 2025-Yil

609

XARAKTER, QÁBILET HÁM HÁREKET INSAN ISKERLIGINIŃ PSIXOLOGIYALIQ

BIRLIGI SAPASI

Baxieva Sog'diana

Berdaq atındaǵı Qaraqalpaq mámleketlik universiteti studenti.

Eleusinova Balnur

Berdaq atındaǵı Qaraqalpaq mámleketlik universiteti studenti.

Qallibekova Feruza

Berdaq atındaǵı Qaraqalpaq mámleketlik universiteti studenti.

Sagindikova Zulfiya

Berdaq atındaǵı Qaraqalpaq mámleketlik universiteti studenti.

https://doi.org/10.5281/zenodo.15298639

Annotatsiya.

Bul izertlew psixologiyada insan xarakter, qábilet hám insannıń

psixologiyalıq hárekettiń insan iskerliginiń rawajlanıw jaǵdayınan kelip shıqqan halda

tiykarlanǵan maǵlıwmatlar keltirip ótilgen. Bul maǵlıwmatlarǵa tiykarlanǵan halda shaxstıń

psixologiyalıq rawajlanıw jaǵdayın psixologiyalıq diagnostika qılıw hám insan iskerliginiń

qábiletin asırıwdaǵı júzege keletuǵın psixologiyalıq mashqalalardi saplastırıw boyınsha

kórsetpeler berip barıladı. Bul psixologiyalıq izertlewlerimizde insan iskerligine baylanıslı barlıq

psixologiyalıq ózgerisler mısallar menen kórsetip ótiledi.

Gilt sózler:

Psixologiya, xarakter, qábilet, psixologiyalıq izertlewler, xarakter mashqalası,

psixologiyalıq ayrıqshalıqlar, temperament, xarakter qásiyetleri.

XARAKTER, QOBILIYAT VA HARAKAT INSON FAOLIYATINING PSIXOLOGIK

BIRLIGI SIFATI

Annotatsiya.

Ushbu tadqiqot psixologiyada inson xarakter, qobiliyat va insonning

psixologik harakatning inson faoliyatining rivojlanish holatidan kelib chiqqan holda asoslangan

ma’lumotlar keltirib o’tilgan. Bu ma’lumotlarga asoslangan holda shaxsning psixologik

rivojlanish holatini psixologik diagnostika qilish va inson faoliyatining qobiliyatini oshirishdagi

yuzaga keladigan psixologik muammolarni bartaraf etish bo’yicha ko’rsatmalar berib boriladi.

Ushbu psixologik tadqiqotlarimizda inson faoliyatiga bog’liq barcha psixologik o’zgarishlar

misollar bilan ko’rsatib o’tiladi.

Kalit so’zlar:

Psixologiya, xarakter, qobiliyat, psixologik tadqiqotlar, xarakter muammosi,

psixologik xususiyatlar, temperament, xarakter xislati.

Aprel, 2025-Yil

610

Kirisiw

Hár bir shaxsdaǵı psixologiyalıq ózgerislerde xarakter hám qábilet túsinigi hár qanday

shaxstan óziniń individual psixologiyalıq qásiyetleri menen ajralıp turadı. Bul psixologiyalıq

processda xarakter mashqalasına tiykarǵı itibar beriledi. " Xarakter" sózi grekshe sózden alınǵan

bolıp, " psixologiyalıq belgi" degen mánisti ańlatadı. Socialliq ómirde jasawshı hám miynet qılıp

atırǵan hár qanday shaxs óziniń individual psixologiyalıq qásiyetleri menen basqa adamlardan

ajralıp turadı jáne bul ayırmashılıqlar onıń xarakter qásiyetlerinde kórinetuǵın boladı. Sonday

eken, xarakter ózgeshelikine barlıq individual insaniy ayrıqshalıqlardı kirgiziw múmkin emes.

Mısalı, aqıl, yad turaqlılıǵın, kóriw keskinligi sıyaqlı individual psixologiyalıq

ayrıqshalıqlar buǵan mısal bolıp tabıladı. Psixologiya salasında xarakterdiń hár qıylı tariyplerine

qaramay, olar onıń tiykarǵı qásiyetlerin atap ótiwde izbe-iz. Mısalı, insannıń turpayı tipik usıllar,

iskerlik hám qatnaslarda kórinetuǵın bolatuǵın turaqlı ayrıqshalıqlar kompleksi menen

xarakterlenedi. Insannıń jámiyetke qatnası onıń tiykarǵı belgisi bolıp tabıladı. Psixologiyalıq

xarakterdiń tiykarǵı ózgesheligi sonda, ol mudami iskerlikte, shaxstıń átirap -ortalıqqa hám

adamlarǵa qatnasında kórinetuǵın boladı. Shaxstıń xarakterin anıqlawda insannıń mártlik,

hújdanlıq, shın júrektenlik kórsetkenligi aytilmaydi, bálki bul shaxstıń márt, hadal, shın júrekten

insan ekenligi, yaǵnıy insan xarakterindegi ayrıqshalıqlar shaxstıń ayriqshalıǵı aytıladı. Biraq

barlıq ayrıqshalıqlardı insanǵa tán dep esaplaw múmkin emes, olar zárúrli hám turaqlı bolıwı

kerek. Xarakter - insannıń ayriqsha hasası, ózegi. Xarakter, dıqqat orayında bolǵanı sıyaqlı,

iskerlik, baylanıs hám bilim sub'ekti retinde insannıń eń zárúrli qásiyetlerin birlestiradi. Xarakter

turmıs dawamında qáliplesedi hám waqıt ótiwi menen ózgeriwi múmkin. Xarakter minez-qulıqtıń

mazmunı hám formasında, shaxs tárepinen gózlengen maqsetlerde jáne onı ámelge asırıw quralları

yamasa usıllarında ańlatılıwı múmkin. Onıń qáliplesiwi, rawajlanıwı hám wazıypaların orınlawda

insan xarakteri temperament menen tıǵız baylanıslı bolıp tabıladı. Psixologiyalıq izertlewlerde

xarakter hám temperament arasındaǵı qatnaslarǵa salıstırǵanda dominant kózqarastan tórtew

tiykarǵı kózqarastı ajıratıp kórsetiw múmkin: xarakter hám temperament uqsasligipsixologik

bahalanadı. Xarakter hám temperament ushın ulıwma ózgeshelik - bul insannıń fiziologikalıq

qásiyetlerine hám birinshi náwbette, nerv sistemasınıń túrine baylanıslılıq. Temperament minez-

qulıqtıń proporcionallıǵı yamasa nomutanosibligi, affektning jıldamlıǵı yamasa sustligi hám

basqalar sıyaqlı xarakterdiń táreplerin belgileydi. Biraq temperament xarakterdi aldınan

belgilemeydi. Birdey temperament qásiyetlerine iye bolǵan adamlar pútkilley basqasha belgilerge

ıyelewi múmkin. Temperament qásiyetleri xarakterdiń ayırım táreplerin qáliplestiriwge járdem

beriwi yamasa tosqınlıq jasawı múmkin.

Aprel, 2025-Yil

611

Psixologlar adamlar haqqında hámme zattı biliwedi degen shamaǵa kelsek, bul bórttirip

aytılǵan gáp emes. Biraq, olar qatardaǵı adamlardan kóre kóp jaǵdaylardı tezirek túsiniwleri hám

kóbirek bayqaǵısh bolıwları múmkin, sebebi psixologiyani úyrenetuǵın adamlar ápiwayı

adamlarǵa salıstırǵanda júdá bayqaǵısh bolıwı múmkin. Biraq, barlıq pikirler múmkin bolǵan

pikirler ekenligin umıtpań. Eger psixolog sizdi jaqsı tushunmayapman desa, bul haqıyqıy psixolog

emes. Psixolog - bul adamlar menen demde baylanıs ete alatuǵın hám adamlardı túsinetuǵın adam.

Hár bir insan málim qábiletler menen tuwıladı, bıraq biz bunı turmısımızdıń dawamında

úyrenemiz. Biz adamlardıń minez-qulqlarındaǵı jaǵdaylar tug'ma ekenligin sezim etiwimiz

múmkin, bul individual minez-qulqlar bolıwı múmkin. Mısalı, nerv sistemasınıń kúshi, minez-

qulqı hám basqalar. Biraq, baylanısde empatiya qılıw qıyınlaw bolıwı múmkin. Psixologlar

arasında insannıń minez-qulqı basqasha. Biraq, ámeliy psixologdan bir qatar kónlikpelerge ıyelew

talap etiledi. Ol ushırasıw tendentsiyasın hám adamlardı túsiniw qábiletin rawajlandırıwı kerek.

Onıń ushın sáykes keletuǵın psixologiyalıq usıllar bar. Psixolog - bul basqalardıń minez-

qulqı, sezim-sezimleri hám pikirlerin qadaǵalaw ete alatuǵın hám onıń ushın arnawlı tayarlanǵan

shaxs. Ol arnawlı usıllardan, mısalı, gipnozdan paydalanıwı múmkin. Haqıyqattan da, ámeliy

psixolog adamlarǵa tásir qılıwdıń málim usıllarınan paydalanıwı múmkin, bıraq olar gipnoz menen

shuǵıllanmaydı, gipnozni tiykarlanıp medicina xızmetkerleri qollaydilar, bıraq psixologlar

adamlardı ishontirish ushın bir qansha usıllardan paydalanadılar, klienttiń isenimin erisiw

máselelerin kiyim-kensheklestiriw ushın psixologdan paydalanıwları múmkin. Xarakter degende

átirap -ortalıq hám tárbiya tásirinde shaxsda qáliplesip, onıń shıdamlılıǵı, ózin qorshap turǵan

olamga (basqa adamlarǵa, miynetke, predmetlerge) hám ózine qatnasında kórinetuǵın bolatuǵın

individual ayrıqshalıqlardı túsinemiz. Shaxstıń psixologiyalıq xarakterine tiyisli ayrıqshalıqlar

xarakter qásiyetleri dep ataladı. Xarakter belgileri adamda júzege keletuǵın tosınarlı ayrıqshalıqlar

emes, bálki shaxs minez-qulqlarınıń turaqlı, turaqlı qásiyetleri bolıp, bul ayrıqshalıqlar tek shaxsqa

xos bolıp tabıladı. Hár bir insan geyde mártlik, kúsh, hadallıq hám shın júrektenlikti kórinetuǵın

etiwi múmkin. Biraq, insannıń ómiri hám iskerliginde tek málim waqıtlarda júzege keletuǵın

bunday ayrıqshalıqlar ele onıń turaqlı xarakter qásiyetleri bola almaydı. Qandayda bir kisiniń

xarakterin anıqlawshı bolǵanımızda, biz bul adamdı mártlik kórsetdi yamasa hadallıq yamasa shın

júreklilik kórsetdi, demaymiz, kerisinshe, bul adamdıń márt, hadal, shın júrekten ekenligin

aytamiz. Bul sóz mártlik, rostgo'ylik, shın júrektenlik sol insanǵa tán pazıyletlerdi, onıń minez-

qulıq qásiyetlerin bildiriwshi sóz bolıp, waqıtında ol kisiden mártlik, hadallıq, shın júrektenlik

kórsetiwin anıq kútiwimiz múmkin.

Aprel, 2025-Yil

612

Eger biz insannıń xarakter qásiyetlerin bilsek, biz bul adamdıń málim bir minutada qanday

minez-qulqların kórsetiwin tuwrı shama etiwimiz yamasa aldınan aytiwimız múmkin. Shaxs

xarakterin quraytuǵın ayırım ayrıqshalıqlar social qatnaslardıń rawajlanıwına qaray tariyxan payda

bolǵan hám ózgergen. Psixologiyalıq ózgerisler jámiyette xarakterdiń klasıy qásiyetleri de bar.

Shaxs xarakterindegi birdey ózgeshelik túrli social ortalıqta túrlishe bahalanadı : bir social

siyasiy gruppa yamasa tariyxıy dáwir ushın unamlı esaplanǵan ózgeshelik basqa klass yamasa

social dáwir ushın unamsız bolıp qaladı. Social qatnaslardıń ózgeriwi menen málim bir gruppa

yamasa klasqa tán bolǵan kóplegen xarakter belgileri qayta tárbiyalanadı yamasa joǵaladı, jańa

xarakter qásiyetleri payda boladı. Shaxsda bekkemlenip, onıń jeke ózgeshelikine aynalǵan

shıdamlılıq sapaları shıdamlılıq menen baylanıslı xarakter sapaları bolıp tabıladı. Sol sebepli

xarakterdi úyretiwde shıdamlılıqdiń ózin tuta biliw, mártlik, qatańlıq sıyaqlı sapaları haqqında taǵı

bir bar toqtalıp ótiw zárúr. Bıraq bul jerde gáp olardıń adamda waqtı -waqtı menen payda bolıwı

haqqında emes, bálki bunday pazıyletlerdiń shaxstıń jeke pazıyletlerine aylanıwı, olardıń arnawlı

bir xarakter qásiyetleri retinde kórinetuǵın bolıwı haqqında ketmekte. Shaxstıń shıdamlılıq menen

baylanıslı xarakter qásiyetleri, qaǵıyda jol menende, odaǵı sezimiy ayrıqshalıqlar menen málim

koefficientte kórinetuǵın boladı. Ayırım adamlardıń shıdamlılıǵı sezim-sezimlerden joqarı turadı.

Bunday adamlar óz maqsetlerine erisiwge ırkinish beretuǵın hár qanday sezim-sezimlerdi tezlik

penen bastırıwları múmkin. Ádetde, bunday adamlardı ǵayratlı, ǵayratlı adamlar dep ataydılar.

Turpayında sezim-sezimler húkimran bolǵan adamlar da bar; bunday adamlar kóbinese óz

háreketlerinde óz-ózinen payda bolatuǵın sezim-sezimler tásirinde háreket qıladılar. Bunday

adamlardıń sezim-sezimleri kúshli, olarǵa tosınarlı keyip hám sezim-sezimler ańsatǵana tásir

etedi, sol sebepli olardıń xarakteri sezimiy dep tariyplanadi. Ayırım adamlarda shıdamlılıqlik

iskerlik sezimler menen birge " psixologiyalıq" da kórinetuǵın boladı. Mısalı, miynetsevarlik

xarakter ózgesheligi bolıp tabıladı. Miynettiń psixologiyalıq iskerligi adamnan shıdamlılıq hám

shıdamlılıq kúshin talap etedi, bul miynetke muhabbat sezimi menen ańsatlasadı, bul miynetti

raxatlantıradı. Shıdamlılıq hám sezim-sezimlerdiń bunday qatnası benuqson, uyqas xarakter

belgisi bolıp tabıladı. Insan xarakteriniń bul ózgesheligi, ásirese, bir neshe zat yamasa

múmkinshiliklerden biri boyınsha tez, tez qarar qabıllawdı, geyde bolsa táwekel qılıwdı talap

etetuǵın quramalı jaǵdayda ayqın kórinetuǵın boladı. Ǵayratsızlıq, qorqaqlıq unamsız xarakterli

ózgeshelik bolıp tabıladı. Ǵayratsızlıq, qorqaq adam qararlardı júdá aste qabıl etedi hám kóbinese

ózi qabıl etken qararlardı waqıtında ámelge asırmaydı. Bunday adam hár qıylı múmkin bolǵan,

itimal hám, ásirese, qáwipli wazıypalardı orınlawda óz qararınıń tuwrılıǵına shubha etedi.

Turaqlılıq buljımay bekkem baylanıslı hám unamlı xarakterli ózgeshelik bolıp tabıladı.

Aprel, 2025-Yil

613

Bunday xarakterge iye bolǵan adamlar ádetde qararların ózgertirmeydi, biykar etpeydi

yamasa atqara almaydı. Bunday adamlar saqıy hám óz sózinde turadılar; olardıń sózleri hám

háreketleri bir-birine sáykes keledi. Bunday adamlar óz sózinde qatań, olarǵa ıseniw hám ıseniw

múmkin. Biyqarar adamlar degende biz óz qararların tez-tez ózgertiretuǵın yamasa ekilenip

turatuǵın adamlardı túsinemiz. Bunday adamlar óz sózinde turmaydı, olar negizsiz bolıp tabıladı.

Bunday adamlarǵa ıseniw yamasa ıseniw múmkin emes.

Juwmaq

Juwmaq etip aytatuǵın bolsaq, insan iskerligindegi xarakter, qábilet hám minez-qulıqtıń

rawajlanıwına tiykarlanǵan psixologiyalıq izertlewlerge tiykarlanǵan maǵlıwmatlar insannıń

psixologiyalıq rawajlanıwına járdem beredi, dep esaplaymiz. Shaxstıń psixologiyalıq

rawajlanıwınan kelip shıǵıp, shaxstıń psixologiyalıq rawajlanıwın diagnostika qılıw hám shaxstıń

iskerlikti ámelge asırıw qábiletin asırıwda júzege keletuǵın psixologiyalıq mashqalalardi

saplastırıw kerek.

Paydalanılģan ádebiyatlar

1.

Turemuratova, Aziza, Rita Kurbanova, and Barno Saidboyeva. "EDUCATIONAL

TRADITIONS IN SHAPING THE WORLDVIEW OF YOUNG PEOPLE IN FOLK

PEDAGOGY." Modern Science and Research 2.10 (2023): 318-322.

2.

Kurbanova, R. J., and B. E. Saidboeva. "MAKTAB VA OILADA ESTETIK TARBIYANI

SHAKLLANTIRISH

JARAYONIDA

O'QUVCHILARNING

AKSIOLOGIK

DUNYOQARASHINI RIVOJLANTIRISH." Inter education & global study 9 (2024): 114-

121.

3.

Jarasovna, Kurbanova Rita. "The Role of National Values in Shaping the Aesthetic

Worldview of Schoolchildren." International Journal of Pedagogics 5.03 (2025): 55-58.

4.

Asamatdinova, J., and B. Saidboeva. "Diagnosis and Correction of the Development of

Value Orientation in Students in the Process of Moral and Aesthetic Education." JournalNX

9.6 (2023): 274-277.

5.

Turemuratova,

Aziza,

and

Kamola

Yoldasheva.

"PSYCHOLOGICAL

CONFIDENTIALITY OF THE FORMATION OF STUDENTS'COLLABORATIVE

SKILLS BASED ON MULTI-VECTOR APPROACHES IN EDUCATION." Modern

Science and Research 4.4 (2025): 262-269.

6.

Turemuratova, Aziza, Shahlo Matmuratova, and Nargisa Tajieva. "THE DEPENDENCE OF

MULTI-VECTOR

APPROACHES

ON

PEDAGOGICAL

METHODS

AND

Aprel, 2025-Yil

614

PSYCHOLOGICAL TRAINING IN IMPROVING STUDENTS'COLLABORATIVE

SKILLS BASED ON THE EDUCATIONAL PROGRAM." Modern Science and Research

4.4 (2025): 50-55.

7.

Turemuratova, Aziza, and Marhabo Kenjayeva. "KO’P VEKTORLI YONDASHUVLAR

ASOSIDA

TALABALARNING

KOLLOBORATIV

KO’NIKMALARINI

RIVOJLANTIRISHNING PSIXOLOGIK TRENING USLUBI." Modern Science and

Research 4.4 (2025): 252-261.

8.

Turemuratova, Aziza, Umida Uzakbaeva, and Dilafroʻz Nuriyeva. "BASIC CONCEPTS OF

FAMILY PSYCHOLOGY AND OVERCOMING PSYCHOLOGICAL PROBLEMS."

Modern Science and Research 4.4 (2025): 104-109.

9.

Turemuratova, Aziza, Maftuna Masharipova, and Ma'mura Atabayeva. "RESEARCH ON

IMPROVING STUDENTS'COLLABORATIVE SKILLS BASED ON MULTI-VECTOR

PSYCHOLOGICAL TRAINING APPROACHES." Modern Science and Research 4.4

(2025): 90-97.

10.

Begibaevna, Turemuratova Aziza, Kushbaeva Indira Tursinbaevna, and Dawletmuratova

Raxila

Genjemuratovna.

"THE

MAIN

ESSENCE

OF

DEVELOPING

STUDENTS'COLLABORATIVE

SKILLS

BASED

ON

MULTI-VECTOR

PEDAGOGICAL APPROACHES IN MODERN EDUCATION." CURRENT RESEARCH

JOURNAL OF PEDAGOGICS 5.09 (2024): 43-46.

11.

Jarilkapovich, Matjanov Aman. "Program Technology for Choosing an Effective

Educational Methodology Based on Modern Pedagogical Research in The Educational

System." CURRENT RESEARCH JOURNAL OF PEDAGOGICS 6.02 (2025): 30-33.

12.

Jarilkapovich, Matjanov Aman. "USE OF PEDAGOGICAL METHODS BASED ON THE

MODERN EDUCATIONAL PROGRAM TO INCREASE THE EFFECTIVENESS OF

EDUCATION." European International Journal of Pedagogics 4.06 (2024): 26-33.

13.

Daribaev, Atabay, and Nazrgiza Sagindikova. "HISTORY OF PSYCHOLOGY." Modern

Science and Research 3.1 (2024): 1162-1166.

14.

Turdimuratova, S. B., and N. J. Sagindikova. "PSIXOLOGIK DIAGNOSTIKA." Modern

Science and Research 3.7 (2024).

15.

Polatovna,

Rametullaeva

Nadira,

and

OLIY

TA’LIMDA

INNOVATSION

YONDASHUVLAR ASOSIDA. "PEDAGOGIK VA PSIXOLOGIK METODLARNI

TAHLIL QILISHGA ASOSLANGAN TADQIQOTLAR." TA'LIM VA RIVOJLANISH

TAHLILI ONLAYN ILMIY JURNALI 3.12 (2023): 67-70.