ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 1 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
225
BOLALARDAGI RAXIT KASALLIGI HAQIDA
Xabibullayev Ne’matillo
“Central Asian Medical University”, Davolash ishi yo’nalishi talabasi.
Tel raqami:+998770004935.
E-mail:
nematilloxabibullayev7@gmail.com
Ismoilova Munisaxon
“Central Asian Medical University”, Davolash ishi yo’nalishi talabasi.
Tel raqami:+998903950990.
E-mail:
ismoilovamunisa1710@gmail.com
https://doi.org/10.5281/zenodo.14632297
Annotatsiya.
Ush bu maqolada bugungi kunda ko’plab bolalarda uchraydigan
kasalliklardan biri raxit, uning kelib chiqishi davolash choralari va ularni tabiiy davolashda
qanday chora tadbirlar qo’llanishi shuningdek bolalarda paydo bo’lishining asosiy belgilari
haqida ma’lumot berilgan.
Kalit So’zlar:
deformatsiya, prikus, D vitamin, fosfor, kaltsiy, qurbaqa qorni,
Rentgenografiya.
ABOUT RACHITE DISEASE IN CHILDREN
Abstract.
This article provides information about rickets, one of the diseases that occurs
in many children today, its origin, treatment measures, and what measures are used in their
natural treatment, as well as the main symptoms of its occurrence in children.
Keywords:
deformation, precusus, vitamin D, phosphorus, calcium, frog belly, X-ray.
О ЗАБОЛЕВАНИИ РАХИТОМ У ДЕТЕЙ
Аннотация.
В данной статье представлена информация о рахите — одном из
заболеваний, которым сегодня страдают многие дети, о причинах его возникновения,
мерах лечения, о том, какие меры можно использовать для его естественного лечения, а
также об основных симптомах его возникновения у детей.
Ключевые слова:
деформация, расщелина неба, витамин D, фосфор, кальций,
лягушачий живот, рентген.
Raxit
— D vitamini yetishmovchiligi va organizmdagi mineral almashinuvining buzilishi
bilan bog’liq kasallikdir. Raxitdan ko’pincha bir yoshgacha bo’lgan bolalar aziyat chekadi va
kasallar orasida eng ko’p uchraydigan toifa muddatidan oldin tug’ilgan va sun’iy ozuqalar bilan
oziqlantiriladigan chaqaloqlardir.
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 1 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
226
Raxit bola hayoti uchun xavfli emas, lekin uni to’g’ri davolamaslik bola hayotida bir umrlik
iz qoldirishi mumkin — skeletning sezilarli deformatsiyalari (qiyshayishlari), prikusning
qiyshiqligi, yassi oyoqlik va boshqa shunga o’xshash kasalliklar.
Ma’lumki, suyakni to’laqonli shakllanishi uchun fosfor, kaltsiy va ichakda ularni to’g’ri
so’rilishi uchun vitamin D kerak. Ushbu komponentlar bolaning organizmiga oziq-ovqat bilan
birga tushadi (ona suti, tuxum, baliq, sabzavotlar, va hokazo), vitamin D esa shuningdek quyosh
nuri ta’sirida teri ostida ham ishlab chiqariladi.
Yangi tug’ilgan chaqaloqlar hayotga kaltsiy, fosfor va vitamin D zaxirasi bilan birga keladi
(bu moddalar bolaning ona qornidagi hayotining so’nggi haftalarda faol to’plana boshlaydi, albatta
agar ona to’g’ri va muntazam ovqatlansa va quyosh ostida yursa), shuning uchun bola hayotining
1-2 oyida suyaklar normal rivojlanadi. Keyinchalik bola tez o’sib-rivojlanishi va zaxiralarning
tugashi natijasida bolalar tanasi ko’proq «qurilish» materialiga muhtoj bo’ladi. Agar bu ehtiyoj
qondirilmasa, kaltsiy va fosfor bola suyaklaridan yuvila boshlaydi. Shuning uchun suyak
to’qimalarining zichligi kamayadi va osonlik bilan deformatsiya bo’ladi. Buning oqibatida skelet
qismida raxitning yoqimsiz ko’rinishlari yuzaga keladi.
Fosfor-kaltsiy almashinuvining buzilishi suyak to’qimalariga salbiy ta’sir qilishidan
tashqari, u shuningdek asab tizimi va mushaklarga ham o’z ta’sirini ko’rsatadi. Bemorlarda
psixomotor rivojlanishning sekinlashuvi, mushaklarning gipotoniyasi va boshqa patologik belgilar
kuzatiladi.
Shunday qilib, raxitning asosiy sababi D vitamini yetishmovchiligidir, kasallikning
rivojlanishida kaltsiy va fosfor yetishmovchiligi ham ma’lum bir rol o’ynaydi. Quyida keltirilgan
holatlarda ularning yetishmasligi yuz beradi:
Agar bola zarur bo’lgan moddalarni oziq-ovqat bilan qabul qilmasa. Misol uchun, bolaga
ona suti o’rniga sun’iy aralashmalar yoki sigir suti berilsa, qo’shimcha oziqni kech joriy etish (6-
8 oydan keyin), agar bola ratsionining ko’proq qismini bo’tqalar, ayniqsa manna bo’tqasi tashkil
qilsa.
Bolaning terisiga quyosh nuri uzoq vaqt davomida ta’sir qilmagan bo’lsa.
Agar ichakda so’rilish va hazm qilish faoliyati buzilsa (bunday hollarda bolaga hatto eng
to’yimli oziq-ovqat berish ham raxit xavfini kamaytirmaydi).
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 1 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
227
RAXIT UCHUN XAVF OMILLARI.
Raxitning aniq sabablaridan tashqari bir necha turtki bo’luvchi xavf omillari mavjud:
Muddatidan oldin tug’ilganlik — birinchidan muddatidan oldin tug’ilgan chaqaloqlarda
oziq moddalarini «zaxira» qilish vaqti bo’lmaydi, ikkinchidan ularda ko’pincha ichaklar bilan
bog’liq muammolar va umuman ovqat hazm qilish tizimi bilan bog’liq buzilishlar mavjud bo’ladi.
Yangi tug’ilgan chaqaloqning vazni (chaqaloq qanchalik og’ir bo’lsa, shunchalik ko’p
oziq-ovqat va vitamin kerak).
Ko’p farzandli homiladorlik. Bunday homiladorlikdan tug’ilgan chaqaloqlar qoida
tariqasida kaltsiy va fosfor yetishmovchiligini his qilishadi. Bundan tashqari, bu chaqaloqlar
ko’pincha muddatidan oldin tug’ilishi mumkin.
Ovqat hazm qilish tizimining tug’ma kasalliklari.
To’qroq teri rangi (qoracharoq bolalarda quyosh nuri ta’sirida kam vitamin D ishlab
chiqariladi).
RAXITNING ALOMATLARI VA BELGILARI.
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 1 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
228
Raxitning dastlabki belgilari (ota-onalar ushbu belgilar mavjudligiga e’tibor berishlari
kerak):
Haddan tashqari terlash.
Yomon uyqu, asossiz tashvishlanish, uchib tushishi.
Ensa sohasida soch to’kilishi va kallik.
Qabziyat (raxitda mushaklar gipotoniyasi rivojlanadi, ichak mushaklarida ham, buning
oqibatida ichak peristaltik harakatlari buziladi va najas sekin harakatlanadi).Ushbu alomatlar bola
hayotining 3-4 oylaridayoq paydo bo’lishi mumkin. Agar kasallik ushbu bosqichda aniqlansa
(boshlang’ich deb ataladi) va davolanadigan bo’lsa, bolaning salomatligi uchun salbiy oqibatlarga
olib kelmaydi. Agar bu vaqt o’tkazib yuborilsa, kasallik rivojlanadi (u avj olish bosqichiga o’tadi)
va bolada patologiyaning yanada jiddiy alomatlari rivojlanadi:
Bosh suyagi, oyoq-qo’llari va tanasining deformatsiyalari. Ko’rsatkich xususiyati — tekis
bo’yin, katta peshona, O yoki X shaklidagi oyoqlarning qiyshayishi va boshqalar.
Mushaklar kuchsizligi, buning natijasida yana bir belgi — «qurbaqa qorni», ya’ni
qorinning osilib qolishi, mushaklar tarangligi yo’qligi.
Motorika rivojlanishida sustlik (bolaning boshini ushlab turishi, o’girilishi, o’tirishi
kuzatilmaydi, garchi uning tengdoshlari allaqachon buni bajarayotgan bo’lsada).
Tishlarning kech chiqishi.
Ichki organlarning (birinchi navbatda oshqozon-ichak traktining) buzilishlari.
Asta-sekin, bola, albatta, yaxshilandi (tiklanish bosqichi kasallik boshlanganidan so’ng
taxminan 6-7 oydan o’tib boshlanadi), lekin rivojlangan suyak deformatsiyalari butunlay yo’qolib
ketmaydi, ba’zida butun umrga qolib ketadi. Bu tor tos suyagi, noto’g’ri prikus, yassi oyoqlik,
ko’krak qafasining deformatsiyalanuvi (ikki yon tomondan qisilib, oldinga chiqib ketishi).
TASHXIS
Raxitni tajribali shifokor shunchaki ko’rik otkazib qo’ya olishi mumkin, lekin tashxisni
tasdiqlash uchun Sulkovcih bo’yicha siydik tahlili o’tkazilishi kerak. Bu ertalab ovqatlanishdan
oldin chaqaloqdan olingan siydikda kaltsiy uchun sifat tahlilidir. Tahlilni o’tkazish uchun
tayyorgarlik ko’rish kerak (siydik to’plagich olish kerak, ovqatlanishda ba’zi cheklovlar qo’yish
va hokazo).O’g’ir hollarda, shifokorlarga kalsiy-fosfor almashinuvining buzilganligi va suyak
to’qimalarining shikastlanish darajasini aniqlash kerak bo’lganda, bemorlar yanada kengroq
tahlillardan o’tishadi:
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 1 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
229
Qonni elektrolitlarga tahlil qilish (kaltsiy va fosfor), ishqoriy fosfataza faolligi (suyak
to’qimasi shikastlanishi ko’rsatkich) va vitamin D ning metabolitlari tahlili;
Kunlik siydikda kaltsiy va fosforni aniqlash;
Bilak suyaklarini ultratovush tekshiruvi.
Rentgenografiya (oxirgi paytlarda kam qo’llaniladi).
RAXITNI DAVOLASH
Bolalardagi raxitni davolashda kompleks — maxsus va maxsus bo’lmagan usullardan
foyalanib (kasallikning sababini hisobga olgan holda) olib borilishi kerak.
No-maxsus usullari — bu ham to’g’ri ovqatlanish, ham bola kunining to’g’ri tartibi, ham
turli umummustahkamlovchi muolajalar (massaj, gimnastika, o’simlik va tuzli vannalar va
hokazo).
Maxsus usullari — vitamin D, kaltsiy va fosfor preparatlarni buyurish, teriga sun’iy
ultrabinafsha nurlarini ta’sir qildirish.
OZIQLANISH VA KUN TARTIBI
Raxitli bolalarni ovqatlanishini tanani zarur moddalar bilan ta’minlashga qaratilgan
bo’lishi kerak. Bir yoshacha bo’lgan bolalar uchun eng yaxshi ozuqa — bu ona sutidir. Agar
chaqaloqni emizish imkoni bo’lmasa, siz moslashtirilgan sut aralashmasidan foydalanishingiz
mumkin, sigir va echki suti buning uchun mos kelmaydi. Bundan tashqari qo’shimcha
oziqlantirishni o’z vaqtida joriy etish ham muhim ahamiyatga ega, bola organizmining foydali
moddalarga talabi o’sib boraveradi, ona sutida esa aksincha, oyma-oy foydali moddalar miqdori
kamayadi. Shuning uchun pediatrlar bolani 6 oylikdan so’ng faqat emizish bilan oziqlantirishni
tavsiya etmaydi. Raxit bo’lgan bola uchun birinchi qo’shimcha oziqni 4 oyligidan boshlab joriy
qilish mumkin va u sabzavotlar bo’tqasi bo’lsa yanada yaxshiroq bo’ladi. Keyinchalik tabiiy
vitamin D manbalari — o’simlik yog’i, tuxum sarig’i va 7-8 oylikdaan boshlab — baliq va go’sht
kiritish mumkin. Bundan tashqari, kasal bolaga meva pyuresi va sharbatlar, shuningdek tvorog va
sut mahsulotlari ham kerak bo’ladi. Lekin bo’tqalardan, ayniqsa, manna bo’tqasini cheklash
maqsadga muvofiq bo’ladi. Kun tartibiga keladigan bo’lsak, har kuni bolani kamida 2 soat
ko’chada bo’lishini tashkil qilish kerak. Bolani to’g’ridan-to’g’ri quyosh nurlari ostida ushlab
turishning hojati yo’q (bu hatto zararli), daraxtlarning yashil barglari orqali o’tadigan yorug’lik
ham yetarli bo’ladi. Bundan tashqari, chaqaloq gimnastikasi bilan mashg’ul bo’lishingiz, massajga
olib borishingiz (yoki mutaxassis maslahatiga ko’ra o’zingiz qilishingiz) kerak.
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 1 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
230
Shuningdek, raxit bilan og’rigan bolalarga tuzli, ignabargli vannalar (qaysi biri tanlanishi
shifokor aytadi) ko’rsatiladi. Bunday usullardan so’ng bola yaxshi oziqlanadi va uxlaydi.
RAXITNI DORI-DARMONLAR BILAN DAVOLASH
Davolashning asosi — bu vitamin D qabul qilishdir. Qo’llaniladigan dori dozasini faqat
pediatr shifokor ko’rsatadi, chunki oz miqdori ham (yordam bermaydi), ko’p miqdori ham
(gipervitaminozga olib keladi) xavfli hisoblanadi.
Vitamin D dan tashqari bolaga kaltsiy va fosfor qo’shimchalari belgilanishi mumkin
(vitamin D siz ularni qabul qilish samarasizdir) . Muddatidan oldin tug’ilgan chaqaloqlarga
ko’pincha vitamin D dan tashqari boshqa vitaminlar, shuningdek, barcha zarur minerallar mavjud
murakkab dorilar tavsiya qilinadi.
BOLALARDAGI RAXITNI OLDINI OLISH
Raxit ko’plab profilaktik chora-tadbirlar yordamida oldini olish juda oson bo’lgan
kasalliklar sinfiga kiradi. Bunday choralar quyidagilarni o’z ichiga oladi:
May-sentyabr oylaridan tashqari yil davomida har kuni vitamin D qabul qilish. Muddatidan
oldin tug’ilgan chaqaloqlar uchun shifokor ko’p miqdorda vitamin D buyurishi mumkin.
Ratsional ovqatlanish. Bola hayotining biinchi oylarida faqatgina ona suti, faqat 4 oydan
keyin ba’zi qo’shimchalar kiritish.
Har kuni toza havoda sayr qilish. Issiq, quyoshli oylarda bolani ko’p ham o’rantirib
tashlash kerak emas, quyosh bilvosita (to’g’ridan-to’g’ri emas) ta’sir qilishi mukin bo’lgan ochiq
teri sohalari qolsin.
XULOSA.
Bundan tashqari, ona homiladorlik davrida ham farzandiga sog’lom kelajak uchun sharoit
yaratib berishi mumkin. Buning uchun ayol muvozanatli ovqat iste’mol qilishi, toza havoda
ko’proq yurishi va shifokor tavsiya qilgan bo’lsa vitamin va mineral komplekslarni qabul qilish
kerak.
REFERENCES
1.
M.F.Ziyaeva. Z.O.Rizayeva «Bolalarda hamshiralik parvarishi». Toshkent, «Fan va
texnologiya» 2012 yil.
2.
Q.S Inomov. «Pеdiatriyada hamshiralik ishi» Toshkеnt, 2016 yil.
3.
“Bеmor bolalarni parvarish qilish va onalarga maslahat bеrish” Uslubiy qo’llanma.
Toshkеnt, 2010 y.
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 1 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
231
4.
“Bolalikda hamshiralik ishi” fanidan metodik qo’llanma. Toshkent 2016. (UNISEF).
Internet saytlari:
5.
www.pediatria jurnal.ru
