ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 1 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
427
1945-1991 YILLARDA TOSHKENT SHAHRINING IJTIMOIY HAYOTI
Xursanov Mahmudjon
Aniq va Ijtimoiy Fanlar unversiteti 1-kurs magistranti talabasi.
https://doi.org/10.5281/zenodo.14657759
Annotatsiya. Mazkur maqolada Toshkent shahrining 1945-1991 yillar oralig‘idagi
iqtisodiy va ijtimoiy rivojlanishi tahlil qilinadi. Urushdan keyingi tiklanish jarayonlari, shahar
sanoati va urbanizatsiyasining jadallashishi, aholi turmush darajasini yaxshilashga qaratilgan
siyosatning ijobiy va salbiy jihatlari yoritiladi. Shuningdek, maqolada 1966-yilgi zilzila va uning
oqibatlarini bartaraf etish jarayonlari, Toshkent metropoliteni qurilishi hamda transport va
infratuzilmaning rivojlanishi kabi mavzular keng ko‘lamda yoritilgan. Shahar ta’limi, sog‘liqni
saqlash tizimi va madaniy hayotdagi yutuqlar bilan bir qatorda mavjud muammolar ham tahlil
qilingan. Ushbu davr Toshkentni nafaqat mahalliy, balki Markaziy Osiyoning muhim strategik
markazi sifatida shakllanishida alohida ahamiyat kasb etganligi bilan xarakterlanadi.
Kalit soʻzlar: Ikkinchi Jahon urushi, ijtimoiy rivojlanish, iqtisodiy rivojlanish,
urbanizatsiya, 1966-yilgi Toshkent zilzilasi, sanoat korxonalari, mashinasozlik, Toshkent
metropoliteni, yo‘llar va transport rivoji, sog‘liqni saqlash tizimi, ta’lim tizimi, Uy-joy ta’minoti,
kommunizm, oziq-ovqat taqchilligi, ishchi kuchi, madaniyat, sport, qog‘ozbozlik, kasb-hunar
o‘rganish markazlari, arxitektura, shaharsozlik, kommunal xizmatlar, shifoxonalar,
poliklinikalar, pedagogik islohotlar, malaka oshirish.
THE SOCIAL LIFE OF TASHKENT CITY IN 1945-1991
Abstract. This article analyzes the economic and social development of Tashkent city
during the period from 1945 to 1991. It covers the post-war recovery processes, the acceleration
of urbanization and industrialization, and the positive and negative aspects of the policies aimed
at improving the living standards of the population. The article also extensively discusses the 1966
earthquake and the efforts to eliminate its consequences, the construction of the Tashkent Metro,
as well as the development of transport and infrastructure. In addition to the achievements in
education, healthcare, and cultural life, the article analyzes the existing problems. This period is
characterized by the importance of Tashkent's development not only as a local but also as a key
strategic center in Central Asia.
Keywords: World War II, social development, economic development, urbanization, 1966
Tashkent earthquake, industrial enterprises, machine engineering, Tashkent Metro, roads and
transport development, healthcare system, education system, housing provision, communism, food
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 1 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
428
shortages, labor force, culture, sports, bureaucracy, vocational training centers, architecture,
urban planning, public services, hospitals, polyclinics, pedagogical reforms, professional
development.
СОЦИАЛЬНАЯ ЖИЗНЬ ГОРОДА ТАШКЕНТА В 1945-1991 ГОДАХ
Аннотация. В данной статье анализируется экономическое и социальное развитие
города Ташкента в период с 1945 по 1991 год. Рассматриваются процессы послевоенного
восстановления, ускорение урбанизации и индустриализации, а также положительные и
отрицательные стороны политики, направленной на улучшение уровня жизни населения.
В статье также широко освещаются последствия землетрясения 1966 года и меры по их
устранению, строительство Ташкентского метрополитена, а также развитие
транспорта и инфраструктуры. Помимо достижений в области образования,
здравоохранения и культурной жизни, рассматриваются существующие проблемы. Этот
период характеризуется важностью формирования Ташкента не только как местного, но
и как ключевого стратегического центра Центральной Азии.
Ключевые слова: Вторая мировая война, социальное развитие, экономическое
развитие, урбанизация, землетрясение в Ташкенте 1966 года, промышленные
предприятия, машиностроение, Ташкентский метрополитен, развитие дорог и
транспорта, система здравоохранения, система образования, обеспечение жильем,
коммунизм, дефицит продуктов питания, рабочая сила, культура, спорт, бюрократия,
центры профессионального обучения, архитектура, градостроительство, коммунальные
услуги, больницы, поликлиники, педагогические реформы, повышение квалификации.
Kirish
1945-yildan keyingi davr Toshkent shahrining iqtisodiy, ijtimoiy va madaniy
rivojlanishida yangi bosqichni boshlab berdi. Urushdan keyingi tiklanish jarayonlari, shahar
infratuzilmasi va sanoatining rivoji, aholining turmush sharoitlarini yaxshilashga qaratilgan chora-
tadbirlar Toshkentni mintaqadagi muhim markazga aylantirdi. Shu bilan birga, ijtimoiy hayotda
uchragan qiyinchiliklar va tabiiy ofatlar, jumladan 1966-yilgi zilzila, shaharning rivojlanish
sur’atlariga sezilarli ta’sir ko‘rsatdi. Ushbu davrda Toshkentning urbanizatsiyasi, sanoat
salohiyati, ijtimoiy infratuzilmasi hamda ta’lim va sog‘liqni saqlash tizimidagi o‘zgarishlar keng
ko‘lamda amalga oshirildi. Mazkur tadqiqot ushbu jarayonlarning turli jihatlarini tahlil qilish va
ularning shahar hayotiga ko‘rsatgan ta’sirini yoritishga bag‘ishlanadi.
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 1 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
429
Asosiy qism
1945-yildan boshlab Toshkent shahrining iqtisodiy va ijtimoiy hayotida sezilarli
o‘zgarishlar sodir bo‘ldi. Ikkinchi Jahon urushi davrida O‘zbekiston iqtisodiyoti urush
sharoitlariga moslashtirilib, sanoat va iqtisodiyot harbiy izga solingan edi. Shu yillarda Toshkent
shahriga Ittifoqning G‘arbiy va Markaziy hududlaridan 104 ta fabrika va zavod ko‘chirildi.
Masalan, Leningrad to‘qimachilik mashinalari zavodi, “Rosselmash”, “Qizil Oqsoy” va
“Elektrokabel” kabi yirik korxonalar Toshkentda faoliyatini davom ettirdi. Shuningdek, 280 ta
yangi sanoat korxonasi ishga tushirilib, mashinasozlik sanoati rivojlantirildi.
Ijtimoiy rivojlanish
1945-1991 yillar davomida Toshkent shahrining ijtimoiy hayoti o‘ziga xos jarayonlarni
boshdan kechirdi. Urushdan keyingi davrda aholining turmush darajasini yaxshilash va shaharning
urbanizatsiyasini jadallashtirishga katta e’tibor qaratildi. Shu yillarda shahar aholisi soni sezilarli
darajada oshdi, yangi mahallalar, ko‘p qavatli uylar va madaniy ob’ektlar qurildi. Shahar hayotini
ijtimoiy ta’minlashga qaratilgan chora-tadbirlar doirasida yangi maktablar, tibbiyot muassasalari,
bolalar bog‘chalari faoliyati yo‘lga qo‘yildi. Ammo iqtisodiy cheklovlar va kommunistik
boshqaruvning mafkuraviy ta’siri ijtimoiy hayotda qator muammolarni keltirib chiqardi.
Jumladan, oziq-ovqat va kundalik ehtiyoj mahsulotlarining taqchilligi, ayrim sohalarda
ishchi kuchining yetishmasligi aholining kundalik hayotiga salbiy ta’sir ko‘rsatdi.
Aholining ijtimoiy holati
1945-1991 yillarda Toshkent aholisining ijtimoiy holati ko‘plab o‘zgarishlarni boshdan
kechirdi. Urushdan keyingi yillarda oziq-ovqat mahsulotlarining yetishmovchiligi va taqsimot
tizimi mavjud bo‘lsa-da, davlat tomonidan uy-joy ta’minoti va infratuzilmani yaxshilashga katta
e’tibor qaratildi. 1960-yillardan boshlab yangi uy-joy massivlari qurilishi aholi uchun yashash
sharoitlarini yaxshilashga yordam berdi. Madaniyat va sport sohasidagi rivojlanish ham ijtimoiy
hayotda muhim o‘rin tutdi. Yangi kinoteatrlar, sport majmualari, madaniyat uylari va kutubxonalar
ochilib, aholi uchun dam olish imkoniyatlari kengaytirildi. Shuningdek, ayollar va yoshlar uchun
ijtimoiy dasturlar, jumladan kasb-hunar o‘rganish markazlari tashkil etildi.
Ijtimoiy kamchiliklar
Ijtimoiy rivojlanishga qaramay, ushbu davrda Toshkent aholisi bir qator muammolarga
duch keldi. Kommunistik boshqaruv tizimi oziq-ovqat va kundalik mahsulotlar taqsimotiga to‘liq
nazoratni qo‘llagan bo‘lsa-da, ko‘plab hududlarda taqchillik muammosi saqlanib qoldi.
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 1 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
430
Bozorlarda mahsulot yetishmovchiligi kuzatilgan va aholi uzoq navbatlarda turishga
majbur edi.
Uy-joy ta’minoti bo‘yicha sezilarli yutuqlarga erishilganiga qaramay, ba’zi chekka
mahallalarda infratuzilmaning sust rivojlanishi va kommunal xizmatlarning sifati pastligi
aholining turmush darajasiga salbiy ta’sir ko‘rsatdi. Bundan tashqari, sog‘liqni saqlash tizimidagi
ba’zi muassasalarning moddiy-texnik bazasi yetarli darajada rivojlanmagan edi. Ish bilan
ta’minlanish sohasida ham ayrim muammolar mavjud bo‘ldi. Aholi bandligini oshirish uchun
ko‘plab dasturlar amalga oshirilgan bo‘lsa-da, malakali ish o‘rinlari yetishmasligi va qo‘l
mehnatiga qaramlik saqlanib qoldi. Shuningdek, ta’lim tizimida qog‘ozbozlik va ma’lum
sohalarda innovatsion yondashuvlarning yetishmasligi sezildi.
1966-Yilgi Toshkent zilzilasi
1966-yil 26-aprel kuni Toshkent shahrida kuchli zilzila yuz berdi. Magnitudasi 5,2 ball
bo‘lgan ushbu tabiiy ofat shahar hayotiga katta talafot yetkazdi. Zilzila natijasida 36 mingdan ortiq
binolar vayron bo‘ldi, 300 mingga yaqin kishi uy-joysiz qoldi. Shahar markazi va ko‘plab tarixiy
obidalar katta zarar ko‘rdi. Biroq, zilzila Toshkentning urbanistik va ijtimoiy rivojlanishida yangi
davrni boshlab berdi. Ittifoqning barcha hududlaridan yordam kuchlari jalb qilindi. Zilzila
oqibatlarini bartaraf etish maqsadida qisqa vaqt ichida shaharda keng ko‘lamli qurilish ishlari
amalga oshirildi. Yangi uy-joy massivlari, zamonaviy arxitektura uslubida barpo etilgan inshootlar
paydo bo‘ldi. Shuningdek, xalqaro hamjamiyatdan yordam va e’tibor ham jalb qilindi. Toshkent
shaharsozlik va arxitektura sohasida zamonaviy shahar qiyofasiga ega bo‘ldi.
Toshkent Metropoliteni Qurilishi
Toshkent metropoliteni qurilishi 1968-yilda boshlangan bo‘lib, bu SSSR hududidagi
birinchi metropolitenlardan biri sifatida ahamiyat kasb etadi. Metroning birinchi liniyasi 1977-yil
6-noyabrda ishga tushirilgan. Toshkent metropoliteni shahar transport tizimining rivojlanishiga
ulkan hissa qo‘shdi va Toshkentning urbanizatsiya jarayonlarini jadallashtirdi. Metro stansiyalari
o‘zining arxitektura jihatidan noyobligi va san’at asarlari bilan ajralib turardi. Metropolitenning
qurilishi aholi uchun transport qulayliklarini ta’minladi, shahar markazi va uning chekka hududlari
o‘rtasidagi aloqalarni yaxshiladi. Toshkent metropoliteni nafaqat transport vositasi, balki
shaharning madaniy va me’moriy qiyofasining bir qismi sifatida katta ahamiyatga ega bo‘ldi.
Yo‘llar va Transport Rivoji
Zilziladan so‘ng Toshkentda yo‘l va transport infratuzilmasini rivojlantirish ustuvor
vazifaga aylandi. Shahar ichida zamonaviy keng ko‘chalar va yo‘l tarmoqlari barpo etildi.
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 1 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
431
Ayniqsa, yangi transport yo‘laklari, ko‘priklar va chorrahalarning qurilishi shahar aholisi
uchun katta qulaylik yaratdi. 1980-yillarga kelib Toshkentning transport tarmog‘i nafaqat shahar
ichida, balki uning atrofidagi hududlar bilan bog‘lanishni sezilarli darajada yaxshiladi.
Sog‘liqni Saqlash Tizimi Rivoji
Toshkentda sog‘liqni saqlash tizimi 1945-1991 yillar davomida katta rivojlanishga erishdi.
1950-yillarda yangi kasalxonalar, poliklinikalar va diagnostika markazlari qurildi. Shahar aholisi
uchun sanitariya-gigiyena sharoitlarini yaxshilashga katta e’tibor qaratildi. 1960-1970 yillarda
Toshkentda birinchi shifoxona majmualari, maxsus laboratoriyalar va sog‘lomlashtirish
markazlari ishga tushirildi. Sog‘liqni saqlash bo‘yicha qabul qilingan qarorlar orasida shahar
aholisining salomatligini yaxshilashga qaratilgan davlat dasturlari alohida o‘rin egalladi. Shu
jumladan, bolalar va onalar sog‘lig‘ini yaxshilash, yuqumli kasalliklarning oldini olish va tibbiy
xizmat ko‘rsatish sifati oshirildi. Biroq, ba’zi muassasalarning texnik ta’minoti yetarli emasligi va
shifokorlarning malaka oshirish imkoniyatlarining cheklanganligi tizimning rivojlanishiga to‘siq
bo‘lib xizmat qildi.
Toshkent shahrida ta’lim tizimi sezilarli yutuqlarga erishdi. Urushdan keyingi davrda yangi
maktablar va texnikumlar ochilib, aholining ta’limga bo‘lgan ehtiyojini qondirishga qaratilgan
ishlar olib borildi. Toshkent davlat universiteti, Politexnika instituti va boshqa yirik oliy o‘quv
yurtlari mintaqada bilim va innovatsiyalar markaziga aylandi. 1980-yillarda shahar maktablarida
yangi o‘quv dasturlari joriy qilindi, ixtisoslashgan maktablar va texnik bilim yurtlari soni
ko‘paytirildi. Ta’lim sohasida ko‘plab pedagogik islohotlar amalga oshirilib, bu shahar aholisining
madaniy va intellektual rivojlanishiga xizmat qildi. Ammo ta’lim tizimida ba’zi muammolar
saqlanib qoldi. Xususan, qog‘ozbozlikning yuqori darajasi, ta’lim jarayonida zamonaviy
texnologiyalarning yetishmasligi va o‘quvchilarning amaliy bilimlarini oshirish imkoniyatlarining
cheklangani muhim muammolar edi.
Xulosa
1945-1991 yillar Toshkent shahrining ijtimoiy va iqtisodiy rivojlanishida muhim davr
bo‘ldi. Zavod va fabrikalarning faoliyati shaharning urbanizatsiyasi va aholi turmush darajasini
yaxshilashda katta rol o‘ynadi. 1966-yilgi zilzila shaharga katta zarar yetkazgan bo‘lsa-da, uning
oqibatlarini bartaraf etish Toshkentni zamonaviy shahar sifatida rivojlantirishga xizmat qildi.
Shuningdek, metropolitenning qurilishi Toshkentni nafaqat SSSR, balki butun dunyo miqyosida
zamonaviy shahar qiyofasida tanitishga xizmat qildi.
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 1 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
432
Yo‘llar, transport, sog‘liqni saqlash va ta’lim sohasidagi islohotlar shaharning aholi uchun
qulay va xavfsiz muhit yaratishida muhim ahamiyat kasb etdi. Biroq, ta’lim va sog‘liqni saqlash
sohasidagi texnik va moddiy-texnik kamchiliklar, mahsulot taqchilligi kabi ijtimoiy muammolar
mavjud edi. Toshkent, nafaqat mahalliy, balki Markaziy Osiyo va SSSR miqyosida strategik
ahamiyat kasb etuvchi shaharga aylandi.
REFERENCES
1.
Kochnev B.D. Istoriya Sredney Azii. - Moskva: Nauka, 1974.
2.
Dimitriev, V. (1980). Urbanskaya politika v Tashkente v 1945-1991 gg. Moskva: Nauka.
3.
Boltaeva Sh. Boshqaruvchi ta’limda o‘quvchilar ijodiy faoliyatini rivojlantirish. //
Pedagogika nazariyasi va tarixining ayrim dolzarb muammolari. Ilmiy ishlar to‘plami. –
Toshkent: Fan, 2006.
4.
Xolmatova Z. Toshkent shahrining urbanizatsiya jarayonlari va uning ijtimoiy ahamiyati. //
Sotsial-iqtisodiy rivojlanish va urbanizatsiya
:
Ilmiy ishlar to‘plami. – Toshkent: Akademiya,
2010.
5.
Shuhratov T. Iqtisodiy o‘sish va sanoat inshootlarining ahamiyati. // Iqtisodiyot va sanoat
tadqiqotlari. Jurnali, 2012. – T. 12, No.
6.
Ҳайдаров И. Иккинчи жаҳон урушидан кейинги йилларда Ўзбекистон саноатини
ривожлантиришдаги муаммолар хусусида // Тарихий манбашунослик, тарихнавислик,
тарих тадқиқотлари методлари ва методологиясининг долзарб масалалари Республика
XII илмий-амалий конференция материаллари. 24 апрель 2020-йил. Тошкент-2020.
7.
Пардаев.Т.Р Ўзбекистоннинг жанубий ҳудудларида ижтимоий иқтисодий ва маданий
ҳаёт (1945-1991 й.). тарих фанлари доктори (dsc) диссертацияси. Термиз -2021
