620
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Valume 2 Issue 1
MINI-FUTBOL OʻYINI TAKTIKASI
D.B. Shaymardanov
O‘zdjtsu:”Futbol nazariyasi va uslubiyati’’ kafedra katta o‘qituvchisi.
https://doi.org/10.5281/zenodo.14680933
Annotatsiya. Maqolada mini-futbol sport turidagi taktik xarakatlarni takamillashtirish
bo‘yicha ma’lumotlar yoritilgan bo‘lib, murabbiy va mutaxassislar o‘zlarini o‘quv-
mashg‘ulotlarini to‘g‘ri tashkil etishlari uchun foydalanishlari mumkin.
Kalit so‘zlar: taktik harakatlar, toʻpsiz hujum harakatlari, individual, himoya,
ixtisoslashtirilgan mashqlar, takomillashtirish, mashg‘ulotlarni samarali tashkil etish.
TACTICS OF THE MINI-FOOTBALL GAME
Abstract. The article provides information on improving tactical actions in the mini-
football sport, which coaches and specialists can use to properly organize their training sessions.
Keywords: tactical actions, offensive actions without the ball, individual, defense,
specialized exercises, improvement, effective organization of training.
ТАКТИКА ИГРЫ В МИНИ-ФУТБОЛ
Аннотация. В статье представлены сведения по совершенствованию тактических
действий в виде спорта мини-футбол, которые тренеры и специалисты могут
использовать для правильной организации своих тренировочных занятий.
Ключевые слова: тактические приемы, наступательные действия без мяча,
индивидуальные, защита, специализированные упражнения, совершенствование,
эффективная организация тренировки.
Mavzuning dolzarbligi.
Mini-futbol taktikasi deganda futbolchilarning ushbu oʻyinda
koʻzlangan maqsadga erishishga qaratilgan mos individual, guruh va jamoa harakatlari
tushuniladi.
Taktikaning asosiy vazifasi muayyan sharoitda, muayyan raqibga qarshi oʻynash vositalari,
usullari va shakllarini aniqlashdan iborat.
Zamonaviy mini-futbol taktikasi ushbu elementlarning juda keng arsenaliga ega. Ulardan
maqsadga muvofiq foydalanish ushbu oʻyinga xos boʻlgan asosiy omillarni toʻgʻri koʻrib chiqishni
nazarda tutadi. Ushbu omillar oʻz jamoasining potensialini va raqib jamoaning imkoniyatlarini
toʻgʻri baholashdan iborat (jamoalar tarkibi, tayyorgarlik darajasi va oʻyinchilarning texnik va
taktik jihozlari darajasi, ularning oʻyinga boʻlgan motivatsiyasi va boshqalar.), shuningdek, oʻyin
oʻtkazishga mos boʻlgan muayyan sharoitlarga. (maydon hajmi va qoplamasi, uning yoritilishi,
tomoshabinlarning mavjudligi va ularning munosabati va boshqalar.).
621
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Valume 2 Issue 1
Mini-futbol taktikasini rivojlantirishning asosiy katalizatori (tezlashishi) hujum va
mudofaa oʻrtasidagi doimiy qarama-qarshilikdir. Bunday qarama-qarshilik yangi taktik gʻoyalarni
keltirib chiqaradi, oʻquv jarayonining rivojlanishiga hissa qoʻshadi va umuman, futbolchilarning
mahorat darajasini oshiradi. Boshqa sport oʻyinlaridagi kabi minifutbolda ham taktika va texnika
bilan chambarchas bogʻlangan.
Ikkinchisi futbolchilarning taktik rejalarini amalga oshirish vositasi boʻlib xizmat qiladi.
Masalan, oʻyinchilar gol urishmi, raqibga qarshi zarba berishmi yoki toʻpni sherigiga
uzatishmi degan savolga duch kelishsa, bunday daqiqalarda taktik fikrlashdan foydalanishadi.
Qarorni amalga oshirish orqali ular allaqachon texnik mahoratni namoyish etishdi.
Tadqiqotning vazifalari:
1. Yuqori malakali mini futbolchilarning taktik xarakatlari imkoniyatlari bo‘yicha
qo‘llaniladigan vositalarni tuzilishi va mazmunini kengaytirish.
2. Yuqori malakali mini futbolchilarning taktik xarakatlari imkoniyatlari maxsus ishlab
chiqilgan mashqlar yordamida kengaytirish.
Tadqiqod usul.
Dunyoning yetakchi jamoalari moslashuvchan taktika bilan ajralib turadi, yaʼni, oʻyin
davomida taktik chizmasini oʻzgartirib, turli yoʻllar bilan oʻynash qobiliyatidir. Shu bilan birga,
bizning jamoalarimiz xarakterlidir va bu ularning uslubi, musobaqalarda "
oilaviy
(familnoy)taktikasi
" ning namoyon boʻlishi bilan ham ahamiyatlidir. Agar jamoa har doim har
qanday raqibga qarshi bir xil oʻynasa, oxir oqibat bunday bir xillik taktikaga osongina moslashadi.
Oʻyinning asosiy tarkibiga muvofiq — toʻpni raqib darvozasiga kiritish va toʻpni oʻz
darvozasiga kiritmaslikdir. Taktika ikki qismga boʻlinadi: hujum taktika va himoya taktikasi. Har
bir boʻlim oʻyinchilarning harakatlarini tashkil etish prinsipiga qarab guruhlarga boʻlinadi:
individual, guruh va jamoaviy harakatlar (81 rasm).
Oʻz navbatida guruhlarning har biri oʻyin shakllariga asoslangan holda turlarga boʻlinadi
(masalan, hujumdagi individual harakatlar toʻpsiz va toʻp bilan oʻyinchining harakatlari boʻlishi
mumkin). Oʻyin harakatlarining oʻziga xos mazmuniga qarab turlari usullarga boʻlinadi.
Bajarilishning turli xususiyatlariga ega boʻlgan usullar variantlarning paydo boʻlishiga olib
keladi.
Mini-futbolda oʻyin maydonlarining taktikasidan tashqari, darvozabon oʻyinining
taktikasi, himoyada harakatlarining samaradorligi va hujumni rivojlantirishning boshlanishi
asosan oʻyinga bogʻliq.
622
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Valume 2 Issue 1
Oʻyinda toʻpni oʻzlashtirgan jamoa hujum qiluvchi hisoblanadi. Uning asosiy vazifasi
raqiblarning oʻz darvozalarini egallash uchun uyushtirilgan himoya harakatlarini buzishdir. Ushbu
muammoni hal qilish oʻyinda tashabbusni oʻzlashtirish uchun sharoit yaratadigan, raqibga qulay
oʻyin rejasini tuzishga imkon beradigan faol hujum harakatlari bilan taʼminlanadi. Tabiiyki,
oʻyinda muvaffaqiyatga erishish uchun hujumkor jamoa yaxshi tayyorlangan samarali taktik
harakatlardan foydalanishi kerak. Muayyan raqibga va oʻyinning turli daqiqalariga qarab, hujum
harakatlarining eng mos vositalari, shakllari va usullaridan foydalanishga imkon beradiganlar.
Hujumdagi jamoaning toʻliq harakatlari oʻz oʻyinchilariga raqiblar bilan kurash olib
borishning individual taktik usullarini oʻzlashtirmasdan mumkin emas, bu birinchi navbatda ushbu
oʻyin vaziyatida himoyachilarning nazoratidan chiqish, oʻyin maydonini qulay joyni topish va
yaratish uchun ham oʻzi, ham sheriklari uchun eng toʻgʻri yechimni tanlash qobiliyatini nazarda
tutadi; raqibini magʻlub etish va oʻz jamoasiga natijalar berishdir. Hujumdagi individual harakatlar
toʻpsiz harakatlarni ham, toʻp bilan harakatlarni ham oʻz ichiga oladi.
"Ochilish" - bu oʻyinchining erkin pozitsiyaga chiqishini anglatadi, bu oʻzini raqib
qaramogʻidan ozod qilish, undan ajralib chiqish imkoniyatini beradi. Ochilgan oʻyinchi toʻpni
egallab, darvozaga zarba berishi yoki foydaliroq pozitsiyani egallab olgan sherigiga pas berishi
yoki raqibni oʻzi bilan olib ketishi, oʻz jamoasi oʻyinchilaridan biriga darvozaga yoʻl boʻshatishi
mumkin. Erkin pozitsiyani ochilish raqiblar uchun kutilmaganda va tabiiy ravishda yuqori tezlikda
amalga oshirilishi kerak. Ushbu taktik harakatdan aldamchi harakatlar yoki futbolchilar tomonidan
raqib oʻyinchisini passiv chalgʻitish harakatlarini bajarishi mumkin. Rivojlanayotgan hujum
yoʻnalishiga nisbatan ochilish oldinga, yon tomonga va orqaga qarab amalga oshirilishi mumkin.
Shuni yodda tutish kerakki, sherikdan toʻpni qabul qilish uchun oʻyinchi uzatmani amalga
oshirishga tayyor boʻlgan paytda boʻsh oʻrindiqqa ochilishi kerak.
DARVOZABONNI OʻYNASH TAKTIKASI
Hujumlar
HAMKORNING HUJUM
HARAKATLARIDA
ISHTIROK ETISH
TOʻPNI OʻYINGA KIRITISH
MINI FUTBOL TEXNIKASI
MINI FUTBOL TEXNIKASI
HAMKORNING
HARAKATLARINI
BOSHQARISH MINI
TEXNIKASI FUTBOLA
Himoya
623
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Valume 2 Issue 1
"Raqiblarni chalgʻitish" — bu qoʻriqchilarni olib ketish va sheriklarning individual
harakatlari uchun boʻsh zonani yaratish uchun bir yoki bir nechta oʻyinchining maʼlum bir zonaga
harakatlanishi. Qoida tariqasida, mohirlik bilan olib borilgan chalgʻituvchi harakat toʻpga egalik
qiluvchi sheriklar yoki raqiblar darvozasida foydali pozitsiyani egallagan oʻyinchi uchun harakat
erkinligini taʼminlaydi. Chalgʻituvchi harakatlarni bajarishda oʻyinchilarning harakati yetarli
darajada ishonarli boʻlishi, raqiblarni bir xil yoʻnalishda ergashishga majbur qilishi zarur. Shu
bilan birga, harakatni shunday tezlikda bajarish kerakki, raqib bu aldamchi harakatga munosabat
bildirishga vaqt topishi kerak. Aks holda, juda tez harakat qilish raqiblarni chalgʻitmaydi, balki
erkin pozitsiyani ochish boʻladi.
Oʻyin maydonining ayrim zonalarida son jihatdan ustunlikni yaratish. Hujumkor oʻyinchi
raqib bilan birlikni uddalay olmagan hollarda, uning sheriklaridan biri bu zonaga koʻchib oʻtadi
va bu yerda son jihatdan ustunlik beradi. Bunday ustunlik raqibni magʻlub etish uchun yaxshi-
yoqimli sharoit yaratadi.
Son jihatdan ustunlikni yaratish bilan raqiblarni chalgʻitadigan joyga ochilishning bir
nechta kombinatsiyasi aldamchi harakat (manevr) deb ataladi. Hujumkor jamoaning oʻyinchilari
qanchalik faol harakat qilsalar, ularning hujum harakatlarining arsenali shunchalik keng va
samaraliroq boʻladi. Shuning uchun aldamchi harakatlar yuqori malakali jamoasining zarur
atributidir (ustunligidir).
Toʻpni egallashda futbolchining individual taktik harakatlari "texnik tayyorgarlik"bobida
muhokama qilingan texnikani oʻyinda oqilona qoʻllashdan boshqa narsa emas. Kitobning ushbu
boʻlimida turli oʻyin vaziyatlarida toʻp uzatishlar, olib yurish va fintlar hamda toʻrli oʻyin
vaziyatlarida darvozaga zarba berish harakatlarini mos ravishda foydalanishini tahlil qilamiz.
Sheriklariga aniq va oʻz vaqtida toʻp uzatishlarni amalga oshira olgan futbolchi jamoasiga
bebaho yordam olib keladi. Bunday uzatmalar hujumchilarga toʻpni qarama-qarshi darvozaga
uzatish, raqiblarning himoya toʻsigʻini yengish, sheriklardan birini ajoyib holatga olib chiqish
imkonini beradi. Toʻpni oshirib berish samaradorligiga taʼsir yetuvchi asosiy omil, albatta,
futbolchilarning texnik mahoratidir. Biroq, ularning oʻyin maydonidagi sheriklari va raqiblarining
joylashishini baholash va bu borada oʻz vaqtida qaror qabul qilish qobiliyati muhim rol oʻynaydi.
Mini-futbolda turli xil uzatish usullari qoʻllaniladi. Biroq, ularning barchasi toʻpni sherigiga
yoʻnaltirilgan kuchi, masofa (qisqa, oʻrta, uzoq), maqsad (sherigini oyogʻi yoki harakatlanish
yoʻliga, zarba berishiga, tepishiga), yoʻnalish (boʻylama, koʻndalang, dioganal) va trayektorisi
(pastki, yuqori, yondan).
Toʻpni uzatish kuchi, qoida tariqasida, oʻzaro taʼsir qiluvchi sheriklar va raqiblar egallagan
pozitsiyalar orasidagi masofasiga bogʻliq. Umuman olganda, sheriklar orasidagi masofa qanchalik
katta boʻlsa, toʻp uzatish shunchalik kuchli boʻlishi kerak.
624
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Valume 2 Issue 1
Shu bilan birga, ochilish sherigi qanchalik tez harakat qilsa, toʻpni uning yoʻnalishiga
shunchalik kuchli yoʻnaltirish kerak. Toʻp uzatmalar bajarish almashinishi, texnik bajarilishning
oʻzgaruvchanligi, oʻyinchilarning haqiqiy niyatlarini niqoblay olishi-bularning barchasi ularning
himoyaviy harakatlarini murakkablashtiradi, hujumkor jamoa oʻyiniga yaqinlashishiga yoʻl
qoʻymaydi.
Olib yurish va fintlar (aldab oʻtishlar). Agar sheriklar raqiblar tomonidan yopilsa va
ulardan hech qanday taklif qilinmasa, u holda toʻpga egalik qiluvchi oʻyinchi olib yurish
harakatlaridan foydalanadi. Toʻp bilan oʻyin maydoni boʻylab, yonyoki dioganalboʻylab
harakatlanib, u shu bilan sheriklarni boʻsh oʻrindiqqa ochish uchun ham, ajoyib holatga kirish
uchun ham sharoit yaratadi. Albatta, toʻpga egalik qiladigan futbolchi har doim sheriklarining
toʻpsiz tezroq harakat qilishini hisobga olishi kerak. Shuning uchun olib yurish asosan sherikka
yaxshiroq pozitsiyada uzatishni amalga oshirish imkoniyati boʻlmaganida ishlatilishi kerak. Agar
oʻyinchi toʻpdan qoʻrilishiqiyin boʻlsa, toʻpni doimo oʻzida ushlab tursa, bunday kutilmagan
harakatlar sheriklarning amalga oshirmoqchi boʻlgan harakatlarini yoʻqqa chiqaradi, hujumning
rivojlanishini sekinlashtiradi.
Aldab oʻtish harakatlari himoyachilarning qarshiligini yengib oʻtishning eng muhim
vositasidir. Turli xil oʻyinlardagi aldamchi harakatlarga ega futbolchilar oʻz jamoalarining
hujumini keskinlashtira olishadi. Bundan tashqari, mini-futbolda toʻplar koʻpincha hujumchilar
himoyachilardan ustun turishga imkon beradigan fintlarni muvaffaqiyatli bajargandan soʻng,
raqiblar darvozasiga zarba berishadi. Shu bilan birga, fintlardan foydalanish oʻz-oʻzidan
tugamasligi kerak, balki hujum zonasida raqibdan son jihatdan ustunlikni yaratish uchun raqibni
magʻlub yetish maqsadini koʻzlashi kerak. Ushbu individual taktik harakatlarni raqiblarning oʻyin
maydonining yarmida, ayniqsa ularning jarima maydonida ishlatish maqsadga muvofiqdir. Lekin
maydon oʻz yarmida fintlar bilan harakatlanishi koʻpincha toʻpni yoʻqotish olib keladi bu esa
darvozasiga xavflidir.
Darvozaga zarba berish — toʻgʻridan-toʻgʻri raqiblarning darvozasini nishonga olishga
qaratilgan eng muhim individual taktik harakatlardir. Mini-futbol jamoasining barcha
futbolchilari, shu jumladan darvozabonlar, istisnosiz, darvozaga zarbalar harakatlarini oʻrganishga
jalb qilinishi kyerak. Bu juda foydalidir. Axir, zamonaviy mini-futbol raqiblarning darvozasini
shiddatli ravishda oʻqqa tutmasdan, turli masofalardan darvozagaturli xil zarbalarni amalga
oshirmasdan tasavvur qilib boʻlmaydi. Dunyoning eng yaxshi jamoalarining zaxirasida,
shuningdek, darvozabon va himoyachilardan, darvoza toʻsini toʻsinidan qaytgandan keyin koʻplab
gollar kiritilgan. Holbuki, amaliyot shuni koʻrsatadiki, koʻplab jamoalarda goli imkoniyatlarni
amalga oshirish past darajada. Buning sababi nima? Nima uchun koʻpincha raqiblariga qaraganda
koʻproq zarbalar beradigan jamoalar muvaffaqiyatga erisha olmaydilar?
625
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Valume 2 Issue 1
Albatta, buning asosiy sabablaridan biri nishonga zarbalarni taktik jihatdan bir xillikda
(monoton) bajarishdir, bu oxir-oqibat oʻyinda ijobiy natijaga erishishga imkon bermaydi.
Shu munosabat bilan talabalarga ushbu individual harakatlarning taktik asoslarini
oʻrgatishda quyidagi fikrlarga asosiy eʼtiborni qaratish tavsiya etiladi:
•
darvozaga zarba berishdan oldin, hujumkor oʻyinchi darvozabonning pozitsiyasini darhol
baholashi kerak;
•
zarba berish harakatni bajarish usuli oʻyin vaziyatini hisobga olgan holda tanlanadi (oyoq
uchi, oyoq kaftining ichki tomoni, havoda va boshqalar.)
•
muayyan oʻyin vaziyatida eng samarali darvozaga zarba berish ishlatiladi (aniqlik, kuch,
pastki, yuqori, uzoq burchakda va hokazo.)
•
har qanday vaziyatda ham darvozabon, ham himoyachilar uchun kutilmaganda darvozaga
zarba berish afzaldir.
Mini-futbolda toʻpga egalik qiladigan jamoa bir nechta oʻyinchilarning taktik oʻzaro
taʼsirini ifodalovchi kombinatsiyalar tufayli vazifalarning aksariyatini hal qilishi kerak.
Kombinatsiyalar oldindan tayyorlangan va vaziyatga qarab hal (improvizatsiya)
qilinganlarga boʻlimlarga boʻlinadi. Birinchisi oʻquv jarayonida oʻrganiladi, ikkinchisi oʻyinning
oʻzi davomida yaratiladi. Barcha kombinatsiyalar harakatlarni oʻzgartirib va toʻpni uzatish
yordamida amalga oshiriladi. Ularning samaradorligi futbolchilarning jismoniy va texnik
tayyorgarlik darajasiga, ijodiy fikrlash qobiliyatiga va, albatta, sheriklarning jamoaviy ishiga
bogʻliq.
Kombinatsiyalar oʻyin epizodlarida ham, standart holatlarni amalga oshirish paytida ham
amalga oshiriladi
. Talabalarga kombinatsiyalarni raqiblarsiz oʻrganishni boshlash tavsiya etiladi,
ularning rivojlanishining yangi bosqichlarida roli maxsus belgilangan joylar (ustunlar, toʻldirma
toʻplar va boshqalar) tomonidan bajarilishi mumkin.
U yoki bu kombinatsiya bir butun sifatida oʻzlashtirilganda, masalan, ikkita hujumchiga
qarshi mashqda bitta himoyachini va uchta hujumchi himoyachilariga qarshi bitta yoki ikkitasini
birlashtirish mumkin. Dastlab, himoyachilar hujum qilayotgan futbolchilarga qarshi kurashni
oʻylab yaratishlari kerak, asta-sekin yarim kuch bilan, soʻngra toʻliq kuch bilan qarshilikka
oʻtishadi.
Kelajakda oʻquvchilar oʻrganayotgan kombinatsiyalarni oʻyin mashqlarida ham, oʻyin
davomida ham bajarishni oʻrganganlarida, ularning murakkabroq variantlarini oʻzlashtirishga
oʻtishlari kerak.
626
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Valume 2 Issue 1
REFERENCES
1.
Андреев С.Н., Левин В.С., Алиев Э.Г. Мини-футбол (многолетняя подготовка юных
футболистов в спортивных школах) - монография. «Советский спорт», 2008. - 304 с.
2.
Донченко П.И. Стратегия и тактика игры в профессиональных командах по мини-
футболу ilmiy-nazariy jurnal Фан-спортга. – 2012.– №1. – С. 20-25.
3.
Макаров, Д.С. Анализ показателей соревновательной деятельности сборной России
по мини-футболу на чемпионате Европы-2016// Д.С. Макаров, В.А. Горбунов, М.А.
Князев Молодой ученый. – 2016. – № 6. – С.857-860.
4.
D.B.Shaymardanov.Mini futbol o ‘yini texnika va taktik tayyorgarlikni o‘zaro bogliqligi.o
‘quv qullanma; Toshkent -2024.
