ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 1 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
617
ÁMELIY KÓRKEM ÓNER TÚRLERINDE KOMPOZICIYA ISLEW USÍLLARÍ
Abatov Jalǵasbay Orınbayevich
Berdaq atıındag’ı Qaraqalpaq mámleketlik universiteti w.w.a. docenti.
e-mail:
Kidirbaeva Muhabbat Kadembay qizi
Berdaq atındag’ı Qaraqalpaq mámleketlik universiteti 4-kurs talabası.
https://doi.org/10.5281/zenodo.14704612
Annotaciya. Maqalada ámeliy kórkem óner túrlerinde kompoziciya islew usılları ham onıń
ózine tán nızamlılıqlar, tiykarǵı nızamlıǵı, simmetriyalıq hám asimmetriyalıq kompoziciyalarda
hár qıylı kórinisi, simmetriyalıq hám asimmetriyalıq kompoziciyalardan kompoziciya qurıw
jolları xudojnikler hám ámeliy kórkem óner ustalarɪ óz shıǵarmalarında kompoziciyalardan
qanday paydalanǵanligi analiz etilgen.
Gilit sózler: Ámeliy kórkem óner, kórkem óner shıgarması, kompoziciya, frontal, nyuans,
grafik dizaynde, qol óneri, gulalshılıq, ganshshılıq
МЕТОДЫ РАБОЧЕЙ КОМПОЗИЦИИ В ВИДАХ ИСКУССТВА
Аннотация. В статье анализируются способы создания композиций для
прикладного искусства и их специфические правила, основные правила, различные образы в
симметричных и асимметричных композициях, способы построения композиций из
симметричных и асимметричных композиций, способы использования композиций в
творчестве художников и художников. мастера прикладного искусства.
Ключевые слова: Прикладное искусство, композиция, фронтал, нюанс, графический
дизайн, ручная работа, гончарное дело, ганешки.
COMPOSITION WORKING METHODS IN APPLIED ARTS
Abstract. The article analyzes the methods of composition in applied arts and its specific
rules, the main rules, the various forms of symmetrical and asymmetrical compositions, the
ways of building compositions from symmetrical and asymmetrical compositions, how masters
of applied arts and crafts use compositions in their works.
Keywords: Applied art work, composition, frontal, nuance, graphic design, handicraft,
pottery, ganeshism.Keywords: Applied art work, composition, frontal, nuance, graphic design,
handicraft, pottery, ganeshism.
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 1 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
618
Ámeliy kórkem óneri túrlerinde kompoziciyanɪń ózine tán áhmiyeti bolıp, olar barlıqtaǵı
hám iskusstvodaǵı gózzallıqlardı kóre biliw, qabıl etiw, túsiniw hám qádirlewge úyretiw,
estetikalıq hám kórkemlik bilimin asırıw, oqıwshılardıń kórkem pikirlew dógeregin keńeytiw,
kórkem dóretiwshilik qábileti hám fantaziyasın rawajlandırıw, ámeliy óner dóretpelerin túsingen
halda oqıy alıwǵa úyretiw ónerge degen qızıǵıwshılıqtı oyatıw, onı bahalaw, súyiwge úyretiw
bolıp tabıladı.
Ameliy kórkem ónerinde: gulalshılıq, qol óneri, ganshshılıq, ag’ash oymashılıg’ı,
gilemshilik usaǵan bir neshshe janrlar bar. Qálegen kórkem óner shıǵarmasınıń tiykarın
kompoziciya quraydı.
Kompoziciya insan dóretiwshiliginiń barlıq túrlerinde keń qollanıladı. Sebebi ol poeziyada
hám kórkem-ónerdiń barlıq túrlerine tán. Kompoziciya súwretlew óneri shıǵarması, arxitekturalıq
estelikler kompleksi, dizayn kórkem ónerine tiyisli buyımlar-zatlar islewde de keń paydalanıladı.
Anıǵıraq aytsaq, suwretlew óneri, ameliy óner h’ám dizayn tarawında dóretiwshilik
miynet etiwshiler ushın komozitsiya hawa menen suwday zárúr. Dóretiwshi miynettiń nátiyjeliligi
onıń kompoziciyası qalay qurılıwına baylanıslı. Sonıń ushın óz shıǵarmalarında aqılǵa muwapıq
shıraylı kompoziciya dúzip jaqsı natiyjelerge erisken xudojnikti meyli súwretshi, meyli arxitektor
bolsın, onı kompozitor dep ataǵan.
Komoziciya ózine tán nızamlılıqlar hám qurallardan ibarat boladı. Onıń tiykarǵı
nızamlıǵına tábiyat hám ulıwmalıq kiredi. Tábiyat simmetriyalıq hám asimmetriyalıq
kompoziciyalarda hár qıylı kóriniste beriliwi múmkin. Tábiyatta elementler muǵdarı,
forması,olardıń ortalıq penen óz-ara baylanısları,reńli kompoziciyada, tábiyiy halındaǵı uyǵınlıq
arqalı erisiledi.
Simmetriyalıq hám asimmetriyalıq kompoziciyalardan kompoziciya qurıw ushın, birewin
ekinshisinen qolaylıraq dewge bolmaydı. Kóplegen xudojnikler hám skul`ptorlar óz
shıǵarmalarında asimmetriyalıq kompoziciyalardan keń paydalanǵan. [3.,27bet]
Zattıń formasın dúzetuǵın materiallar konstruktsiyası hám formanıń mazmunın hám forma
menen keńislik arasındaǵı baylanıslar: ózgesheligi hám sapasına dóretpe formasınıń garmoniyalıq
ózgesheligi, zat elementleriniń óz-ara bir-birine juwap beriwi, tábiyatı, dinamikası hám sol
formanı jaratıwda barlıq elementlerge bir qıylı jantasıw – kompoziciyanıń tektonika kategoriyası
elementlerine kiredi.
Súwretshilik, arxitektura, dizaynerlik shıǵarmalarǵa kompoziciya qurıw ushın proportsiya,
nyuans, ritm, masshtab usaǵan tiykarǵı qurallar qollanıladı. [2.,24bet]
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 1 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
619
Bul qurallar arxitekturada hám dizayn buyımlarında formaǵa kórkem obraz beredi.
Súwretshi shıǵarmasında hám personajlar arasındaǵı baylanıslardı muwapıqlastıradı, uzaq
hám jaqındı óz-ara baylanıstıradı, saya hám júdá jarıqlıqtı uyǵınlastırıp sáwlelendiriwde tiykarǵı
qural bolıp xizmet etedi.
Kompoziciyanıń frontal`, kólemli hám tereńlestirilgen – keńislik usaǵan túrleri, iskusstvo
shıǵarmalarınıń barlıq túrlerinde; atap aytqanda, arxitektura hám skul`pturada keńnen qollanıladı.
Frontal` kompoziciyada shıǵarmanıń erkin halda orınlanıwına háreket qılınadı. Shıǵarmanı
dóretiwde dóretiwshilik izleniw belgili shegara dógereginde alıp barıladı. [1.,32bet]
Kólemli kompoziciyada úsh: (uyǵınlıq, eni hám bálentligi) ólshem ishinde dóretiwshilik
izleniw alıp barıladı. Onda kompoziciyanıń barlıq qurallarınan ónimli paydalanıladı. Atap
aytqanda, arxitekturalıq esteliktiń keńislik hám ortalıq penen óz-ara baylanısın jaqsılawda
klassika, kolorit, faktura, kólem, salmaq, mazmun hám ideyanıń áhmiyeti oǵada úlken.
Kólemli kompoziciyada kórkem plastik printsipler ózgerip turadı, jańa stiller payda boladı.
Qollanılatuǵın shiyki zat materiallar hám olardı qollanıw usılları ózgeredi, shın uyǵınlıq
hám gózzallıq dóretiwshi kompoziciya nızamlıqları: teńsalmaqlılıq nızamı, birlik nızamı hám bir-
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 1 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
620
birine baǵınıw nızamı, sonday-aq kontrast, ritm, nyuans, uqsaslıq, proportsiya hám masshtab
usaǵan uyǵınlıq qurallarınan paydlanıladı.
Tereńlestirilgen keńisliktegi kompoziiya súwretshilikte, ámeliy kórkem óner hám
arxitekturada keń qollanıladı. Ámeliy kórkem óner túrlerinde joqarıdaǵı nızam hám qurallardıń
qaysı birine ámel qılınbasa, bunday kompoziciya birinshiden, haqıyqıy kórkem shıǵarma dárjesine
jetpeydi. ekinshiden, ansambl`diń ulıwma kompoziiyasın tómenletip, sulıw kórsetiw,
shıraylandırıw, gózzallandırıw funktsiyası tolıq iske aspaydı.
Keńisliktegi kompoziciya dóretiwde fakturanıń áhmiyeti júda úlken. Faktura formalarınıń
ulıwma kórinisi, reńlerdiń anıq-ráwshanlıq dárejesine tásir etedi. Mısalı, formanıń betine reńdi,
yamasa kún awıwına baylanıslı jarıqlıqtı jutatuǵın yaki qaytaratuǵın qásiyetke iye faktura berip,
onıń kózge túsiwin azatıw yamasa onıń awır-jeńilin kúsheyttiriw múmkin. Bul jaǵdayda imarat,
buyım kompoziciyasında kózde tutılǵan tiykarǵı forma emes, basqa formanıń tiykarǵı forma
bolıwına imkan jaratıwı múmkin. Grafik dizaynde de usınday jaǵday seziledi.
Sonday-aq bolajaq súwretshi kompoziciya islew ushın kórkem dóretiwshilik jumıslardı
analizlep, olardı salıstırıp uyreniwi zàrur. Sol maqsette bir neshe súwretshilerdiń birdey temadaǵı
dóretiwshilik jumısların uyreniw paydalı boladı. Bunday shınıǵıwlar bolajaq súwretshiniń ámeliy
kórkem óner túrlerinde hám reńli súwrettegi bilimlerin bekkemlewge hàm tereńlestiriwge xızmet
etedi. [4.,2bet]
Maqalamızdıń
aktuallıǵı ámeliy kórkem óner túrlerinde kompoziciya jaratıw arqalı
adamnıń gózzallıqtı súyiwi, shayırlar tili menen aytqanda, «gózzallıq shaydası» bolıwı ham onda
bahalaw uqıplılıǵın, gózzallıq nızamı boyınsha dóretiwshilikte miynet ete alıw qábiletin
qáliplestiriw, tábiyat penen sırlasıp, kórkem óner dóretpelerin qabıllap, miynetke ham kórkem
dóretiwshilikke qatnasıw arqalı óz maqsetine eristiriwshi, gózzallıq nızamı boyınsha jasawǵa
tárbiyalaytuǵın birden bir tárbiya estetikalıq tárbiya túsinigine kiretuǵın - kompoziciya menen
baylanıslı.
REFERENCES
1.
Egamov A. Kompizitsiya asoslari 5-9 sinflar T., «Sańat» 2005
2.
Nazilov D.A h.t.b Kompozitsiya asoslari T «Yangi asr avlodi» 2009
3.
Abduraxmanov Ǵ. M. Kompozitsiya asoslari T., 2003
4.
Abatov J. O. Integraciyon yondashuv asosida tasviriy sańat darslarini úqitish 2023
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 1 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
621
5.
Abatov J. O. Tarixni bilish orqali tasviriy sanát namunalarini tushunishga úrgatish usullari
https://doi.org/10.5281/zenodo.8418533
6.
Abatov
J.
O.
Tasviriy
sańat
faniga
badiiy
yondashuv
2024
https://doi.org/10.5281/zenodo.14205820
7.
Абатов Жалғасбай Орынбаевич. Интеграцион ёндашув асосида тасвирий санъат
дарсларини ўқитиш “MODERN SCIENCE AND RESEARCH” халқора илмий журнал.
2023 https://doi.org/10.5281/zenodo.8416152
