Yanvar, 2025-Yil
251
KICHIK MAKTAB O’QUVCHILARIDA EKOLOGIK MADANIYATNI
SHAKLLANTIRISH
Mirzayeva Dilfuza Shavkatovna
Buxoro Davlat pedagogika instituti
Umumiy pedagogika kafedrasi dotsenti
Shamsiyeva Dilaferuz Majit qizi
magistr
https://doi.org/10.5281/zenodo.14737525
Annotatsiya.
Ushbu maqolada dunyodagi hozirgi ekologik vaziyat inson oldiga muhim
vazifa- biosferada hayotning ekologik sharoitlarini saqlash haqida va shu munosabat bilan hozirgi
va kelajak avlodlarning ekologik savodxonligi va ekologik madaniyatini turli xil metodlar orqali
shakllantirish kerakligi haqida.
Kalit so’zlar:
biosfera, ekologik, sharoit, ekologik madaniyat, madaniyat, intellectual,
sivilizatsiya, ekologik inqiroz.
Аннотация.
В данной статье рассматривается современная экологическая
ситуация в мире, важная задача, стоящая перед человечеством - сохранение
экологических условий жизни в биосфере, и в связи с этим необходимость формирования
экологической грамотности и экологической культуры нынешнего и будущих поколений
различными методами.
Ключевые слова
: биосфера, экологический, условия, экологическая культура,
культура, интеллектуальная, цивилизация, экологический кризис.
Zamonaviy voqelikda insonning atrofdagi dunyoqarashi, uni muhofaza qilish va tabiiy
resurslardan oqilona foydalanish haqidagi tushunchalardan boshlanishi kerakdir. Insonning har
qanday faoliyati tabiiy muhit bilan uyg’un holda amalga oshirilishi kerak. Afsuski, texnogen
muhitning rivojlanish davrida insonning tabiatga aralashuvi tabiatdagi munosabatlarning
beqarorlashishiga va ekologik xavfsizlikning buzilishiga olib keladi. Shu sababli, bugungi kunda
ekologik xavfsizlik va har bir shaxsda ekologik madaniyatni shakllantirish masalalarini
uyg’unlashtirish zarurati mavjud. Atrof-muhit va jamiyatga g’amxo’rlik qilish haqidagi shaxsiy
e’tiqodlar har bir shaxsda ekologik madaniyatni shakllantirishga yordam beradi. Har bir inson
o’zini shaxs sifatida shakllantirish uchun, o’z sayohatini oilada, maktabgacha ta’lim va maktabda,
boshqa ta’lim muassasalarida yetarli miqdordagi bosqichlarini bosib o’tadi.
Yanvar, 2025-Yil
252
“Madaniya” atamasi ko’plab ilmiy sohalarni o’rganish sohasi bo’lib ko’plab ta’riflarga
ega: falsafa, tarix, geografiya, iqtisod, antropologiya, ekologiya va boshqalar.
Madaniyat - bu shaxsning ijtimoiy va intellektual shakllanishi. Umuman olganda,
madaniyat deganda shaxs va jamiyat tomonidan turli harakatlar, shakllar, tiplar, o’zini namoyon
qilish usullari, muayyan vakolatlarni to’plashda namoyon bo’ladigan inson faoliyati tushuniladi.
Reimers N.F yozganidek [1, p. 240] “Ekologik madaniyat insoniyatning global madaniyati
taraqqiyotidagi bosqich boʻlib, odamlarning buguni va kelajagi uchun ekologik muammolarni hal
etishning dolzarb ahamiyatini chuqur anglash bilan tavsiflanadi”. Shunga ko’ra, muallif ekologik
madaniyatni tabiat va atrof-muhit holatiga, o’z sog’lig’iga ehtiyotkorlik, mas’uliyat bilan
munosabatda bo’lish, shaxs va jamiyat hatti-harakatlarining ma’lum axloqiy me’yorlarga
muvofiqligida namoyon bo’ladigan inson faoliyati deb tushunadi.
Kishilik jamiyatining barqaror rivojlanishi va tabiatda uzviy yashash tamoyillaridan
uzoqlashishi sivilizatsiyalashgan jamiyat dunyoqarashining pasayishiga va ekologik inqirozning
rivojlanishiga olib keladi.
Ekologik madaniyat - bu insonning butun hayoti davomida shakllangan ekologik bilimlar,
kuzatishlar, tajriba va ko’nikmalardan kundalik va amaliy faoliyatda foydalanish va qo’llash
qobiliyatidir.
Atrof-muhit madaniyati shaxs rivojlanishining asosiy bo’g’inlarida - oilada tarbiyadan
tortib, mutaxassisning kasbiy rivojlanishi va jamiyat hayotigacha shakllangan murakkab tizimda
rivojlanadi.
“Umumta’lim tizimida shakllangan shaxsning ekologik madaniyati qo’shimcha ta’lim va
ekologik ta’lim imkoniyatlarini jalb etgan holda uning barcha fan yo’nalishlari, o’quv fanlari va
maktabdan tashqari mashg’ulotlarning o’zaro bog’liqligida umumta’limning uzviy natijasidir.
ekologik va ekologik-madaniy savodxonlik, ekologik tafakkur, ekologik onglilik, mas’uliyatli
dunyoqarash, ekologik toza xulq-atvor, shaxsning ichki axloqiy va ekologik pozitsiyasi, uning
ekologik ta’limi, o’zida va atrof-muhitida ekologik madaniyatni oshirish qobiliyati va tayyorligida
namoyon bo’ladi. [2, b. 16–17].
Ekologik madaniyatning shakllanishiga, afsuski, hozirda “Ekologiya” fani mavjud
bo’lmagan umumta’lim maktablarida ta’lim jarayoni katta ta’sir ko’rsatadi [3, p. 15].
Yanvar, 2025-Yil
253
Ekologik madaniyatni shakllantirish usullari
Sinflar
Usullar
Oila
Tabiiy muhit, o’simlik va hayvonot dunyosini saqlash va muhofaza
qilish haqidagi g’oyalar asoslari
Maktabgacha ta’lim
tashkiloti
Tirik tabiatning tarkibiy qismlari, uni muhofaza qilish va parvarish
qilish usullari haqida tushunchalarni ishlab chiqish, sog’lom turmush
tarzini tarbiyalash
Umumo’rta ta’lim
Tabiatshunoslik fanlarini ko’kalamzorlashtirish orqali ekologiya
asoslarini chuqur o’rganish. Biologik xilma-xillik tushunchalarini
kengaytirish. Ekologik dunyoqarashni, ekologik madaniyatni,
ekologik monitoring ko’nikmalarini shakllantirish
Maxsus va oliy o’quv
yurtlari
Ekologiya va atrof-muhitni muhofaza qilish sohasida ilmiy bilimlar
va dunyoqarashning uslubiy asoslarini shakllantirish. Ekologik
madaniyatni shakllantirish. Kasbiy ekologik kompetensiyalarni
rivojlantirish
Jamiyat
Tabiiy muhitda sodir bo’ladigan jarayonlar va yuzaga kelishi
mumkin bo’lgan oqibatlar, parvarish qilish va himoya qilish
to’g’risidagi bilimlarni rivojlantiruvchi tashviqot, ommalashtirish va
ta’lim faoliyati. Atrof-muhitni muhofaza qilish bo’yicha milliy
ekologik an’analarni tiklash
Ekologik atamalar va ba’zi tushunchalarni sun’iy ravishda kiritish istalgan natijani
bermaydi - ekologik madaniyat darajasi kerakli darajadan past bo’lishi mumkin. Ko’rinib
turibdiki, ta’limning raqamli transformatsiyasi sharoitida maktab fanlarini ko’kalamzorlashtirish
mantiqiy va pedagogik jihatdan asoslanishi kerak. Demak, ekologiya sohasidagi har qanday
axborot o’rganilayotgan mavzularga, o’rganilayotgan predmetning mohiyatini tashkil etuvchi
tushunchalar majmuasiga organik tarzda mos kelishi, axborot-kommunikatsiya texnologiyalaridan
foydalanish bilan birga bo’lishi kerak.
Turli yosh bosqichlarida bolaning ekologik madaniyatini shakllantirish ko’rsatkichlari
quyidagicha:
1-sinf
O’qituvchining tushuntirishlari bilan atrof-muhitning turli holatlarini kuzatish; odamlar
faoliyatini dastlabki baholash (yaxshi - yomon darajasida); o’qituvchi tomonidan tavsiya etilgan
Yanvar, 2025-Yil
254
xulq-atvor qoidalariga rioya qilish; hayvon va o’simlik dunyosi vakillari bilan muomala qilish;
tabiat go’zalligidan estetik zavq olish va o’z taassurotlarini og’zaki hikoya va chizmalarda ijodiy
ifodalash; ekologik bilimlarga ehtiyoj hissi; ishlatiladigan narsalarga ehtiyotkorlik bilan
munosabatda bo’lish; kattalarning atrof-muhitni yaxshilash bo’yicha faoliyatini kuzatish va unda
imkon qadar ko’proq ishtirok etish.
-atrofdagi dunyo obyektlari, odamlar, o’simliklar, hayvonlarning yashash sharoitlariga
qiziqish bildiradi, ularning holatini yaxshi - yomon nuqtai nazardan baholashga harakat qiladi;
- ekologik yo’naltirilgan faoliyatda bajonidil ishtirok etadi;
- go’zallikka duch kelganda hissiy munosabatda bo’ladi va o’z his-tuyg’ularini ijodning
qulay shakllarida (chizmalar, hikoyalar) yetkazishga harakat qiladi;
- ko’chada, o’rmonda, bog’da sayr qilishda o’zini tutish qoidalariga rioya qilishga harakat
qiladi;
- muhtoj hayvonlar va o’simliklarga yordam berishga tayyorligini ko’rsatadi;
- atrof-muhitga zarar yetkazmaslik uchun o’z hatti-harakatlarini va harakatlarini nazorat
qilishga harakat qiladi.
2-3 sinflar
Oddiy kuzatishdan kuzatish-tahlilga o’tish (nima uchun yaxshi va nima uchun yomon);
muayyan vaziyatda o’z harakatlari va hatti-harakatlarining boshqa odamlarning harakatlari va
ularning tabiatga ta’siri bilan bog’liqligi; o’z kashfiyotlari - atrof-muhitning aniq obyektlari
to’g’risida bilimlarni izlash va ularga bo’lgan ehtiyojni qondirish; uy-ro’zg’or buyumlariga o’z
xohishiga ko’ra ehtiyotkorlik bilan munosabatda bo’lish; kattalarning ijodiy faoliyatida ishtirok
etish.
- bolaning atrofdagi obyektlarga bo’lgan qiziqishi bolaning ularni tahlil qilishga urinishlari
bilan birga keladi;
- mustaqillik va ijodkorlikni namoyon etuvchi kattalar bilan birgalikda u yoki bu faoliyatda
qatnashish;
- hayvonot va o’simlik dunyosi vakillari bilan zavqlanishdan ko’ra ko’proq g’amxo’rlikdan
kelib chiqqan muloqot;
- odat tusiga kirgan muhitda bir qator xulq-atvor qoidalariga rioya qilish.
4-sinf
Atrof-muhit holatini kuzatish va uning holatini yaxshilashga qo’shilishi mumkin bo’lgan
hissalarni tahlil qilish; atrof-muhitdagi hatti-harakatlar normalari va qoidalariga ongli ravishda
rioya qilish; hayvon va o’simlik dunyosi vakillariga samarali g’amxo’rlik qilish; olingan bilim,
Yanvar, 2025-Yil
255
ko’nikma va malakalardan ekologik yo’naltirilgan faoliyatda foydalanish; atrofdagi dunyo
haqidagi taassurotlarining ijodkorlikning turli shakllarida gavdalanishi.
- xulq-atvor qoidalariga rioya qilish odat tusiga kirgan, bola o’z harakatlarini boshqaradi,
ularni atrofdagi muhit va atrof-muhitning ayrim obyektlari uchun mumkin bo’lgan oqibatlari bilan
bog’laydi;
- hayvonot va o’simlik dunyosining ayrim vakillariga g’amxo’rlik qilish zarurati
mavjudligi;
- bola o’zining ekologik faoliyati obyektlarini mustaqil ravishda tanlay oladi;
- mehribonlik, sezgirlik va boshqalarga e’tibor bolaning muhtojlarga yordam berishga
tayyorligi bilan birga keladi.
Shunday qilib, bizning davrimizda yaqinlashib kelayotgan ekologik inqiroz tufayli bu
muammo yanada dolzarb bo’lib qoldi. Va butun insoniyat yosh avlodni ekologik tarbiyalash
muammolarini hal qilishda chetda qolmasligi kerak. Atrof-muhitga mas’uliyatli munosabatni
shakllantirish mezoni kelajak avlodlar uchun ma’naviy g’amxo’rlikdir. Turli ta’lim usullarini
to’g’ri qo’llagan holda o’qituvchi ekologik savodxon va odobli shaxsni shakllantirishi mumkin.
Boshlang’ich maktab yoshida bola tizimli bilimlarning asoslarini oladi; Bu yerda uning xarakteri,
irodasi, axloqiy qiyofasi xususiyatlari shakllanadi va rivojlanadi. Farzand tarbiyasida biror muhim
narsa yetishmayotgan bo’lsa, bu bo’shliqlar keyinroq paydo bo’ladi va e’tibordan chetda
qolmaydi.
REFERENCES
1.
“Tabiatni muhofaza qilish to‘g‘risida” O‘zbekiston Respublikasining Qonuni.
//“O‘zbekiston Respublikasi Oliy Kengashining axborotnomasi” 1993 yil. 1- son, 11-
modda.
2.
Norbo‘tayev X.B. Boshlang‘ich sinflarda fanlararo ekologik tarbiya //Zamonaviy ta’lim. -
2018. 11-son. - B. 53-58.
3.
Nishonova N.O‘. Umumiy o‘rta ta’lim maktab o‘quvchilarining ekologik madaniyatini
shakllantirish: Avtoref. diss. … kand. ped. nauk. - Toshkent, 2001. – 21
4.
Shavkatovna, M. D. . (2024). ART PEDAGOGIKASI MAKTABGACHA TAYYORLOV
GURUHI BOLALARINING
IJODKORLIGINI
RIVOJLANTIRISH VOSITASI
SIFATIDA.
TA’LIM VA RIVOJLANISH TAHLILI ONLAYN ILMIY JURNALI
,
4
(2), 124–
127. Retrieved from https://www.sciencebox.uz/index.php/ajed/article/view/9619
Yanvar, 2025-Yil
256
5.
Mirzaeva Dilfuza Shavkatovna. (2024). DEVELOPMENT OF CREATIVE ABILITIES
OF PRESCHOOL CHILDREN IN VISUAL ACTIVITIES.
American Journal of
Interdisciplinary
Research
and
Development
,
27
,
46–52.
Retrieved
from
http://www.ajird.journalspark.org/index.php/ajird/article/view/1081
6.
Mahmudovna N. M. et al. FUNDAMENTALS OF USING STEAM TECHNOLOGY IN
PRESCHOOL EDUCATION SYSTEM OF UZBEKISTAN //International Journal of
Early Childhood. – 2022. – Т. 14. – №. 03. – С. 2022.
7.
Mirzayeva, Shavkatovna Dilfuza. "Innovative approaches to Teaching and Upbringing in
Pre-School Institutions." Middle European Scientific Bulletin 10.1 (2021).
