1012
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Valume 2 Issue 1
ICHKI ISHLAR ORGANLARINING HUQUQNI MUHOFAZA QILUVCHI
ORGANLARI BILAN HAMKORLIGINING ASOSIY BELGILARI.
(Huquqbuzarliklar profilaktikasini amalga oshiruvchi organlar misolida)
Subanov Olimjon Suyarkul o‘g‘li
O‘zbekiston Respublikasi Ichki ishlar vazirligi
Malaka oshirish instituti Yuridik fanlar kafedrasi katta o‘qituvchisi
(+99893) 551-71-30.
https://doi.org/10.5281/zenodo.14742863
Annotatsiya. Mazkur maqolada Ichki ishlar organlarining huquqni muhofaza qiluvchi
organlari bilan hamkorligining asosiy belgilari yoritilgan.
Kalit so‘zlar: Ichki ishlar organlari, huquqni muhofaza qiluvchi organlar, jamoat tartibini
saqlash, huquqbuzarliklar profilaktikasi.
MAIN FEATURES OF COOPERATION OF INTERNAL AFFAIRS BODIES WITH
LAW ENFORCEMENT BODIES.
(On the example of bodies implementing crime prevention)
Abstract. This article covers the main features of cooperation of internal affairs bodies
with law enforcement bodies.
Keywords: internal affairs bodies, law enforcement bodies, maintaining public order,
crime prevention.
ОСНОВНЫЕ ОСОБЕННОСТИ ВЗАИМОДЕЙСТВИЯ ОРГАНОВ ВНУТРЕННИХ
ДЕЛ С ПРАВООХРАНИТЕЛЬНЫМИ ОРГАНАМИ.
(В отношении органов, осуществляющих профилактику правонарушений)
Аннотация. В статье рассматриваются основные особенности взаимодействия
органов внутренних дел и правоохранительных органов.
Ключевые слова: Органы внутренних дел, правоохранительные органы, охрана
общественного порядка, профилактика преступлений.
Ichki ishlar organlarining huquqni muhofaza qiluvchi organlari bilan hamkorligining
asosiy belgilaridan biri ularning huquqiy tartibga solinganligidir. Ichki ishlar organlarining
huquqni muhofaza qiluvchi organlari bilan hamkorligining huquqiy tartibga solinganligi uni
tashkil etish tartibini mustahkamlaydi, hamkorlikka kirishuvchi har bir sube’ktning mas’uliyatini
oshirishi bilan birgalikda ularning huquq va majburiyatlarini huquqiy kafolatlaydi.
Shuning uchun, biz Ichki ishlar organlarining huquqni muhofaza qiluvchi organlari bilan
hamkorligini tartibga soluvchi huquqiy normalar va ularni qo‘llash amaliyotini ilmiy-nazariy tahlil
1013
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Valume 2 Issue 1
qilishimizdan oldin avvalo, mazkur sub’ektlar o‘rtasidagi huquqiy asoslarni mazmun-mohiyatini
to‘liq anglab olish uchun ularni tegishli guruhlarga ajratib tahlil qilib olishimiz lozim bo‘ladi.
a) O‘zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasi va qonunlari;
b) O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining farmonlari va qarorlari;
v) O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining qarorlari;
g) Ichki ishlar vazirligining idoraviy, shuningdek boshqa huquqni muhofaza qilish
organlari bilan birgalikda qabul qilgan idoralararo normativ-huquqiy hujjatlari;
d) mahalliy davlat hokimiyati organlarining huquqbuzarliklar profilaktikasiga oid qarorlari
Konstitutsiyaning normalari demokratik jamiyatdagi barcha munosabatlarni ijtimoiy
adolat va insonparvarlik prinsiplariga asoslangan holda tartibga solishning birlamchi asosiy
manbai sifatida xizmat qilishi bilan har qanday huquqqa xilof qilmishning oldini olishni
ta’minlaydi. Shuningdek, O‘zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasining bir guruh qoidalari o‘z
navbatida jinoyatlarning oldini olish xususiyatiga ega bo‘lib, fuqarolarni har xil turdagi jinoiy
tajovuzlardan himoya qilishda va ularni jamiyatdagi umuminsoniy, axloqiy normalar asosida
tarbiyalashda asosiy manba hisoblanadi.
O‘zbekiston Respublikasi Konstitutsiyamizning 13-moddasida ta’kidlanganidek,
O‘zbekiston Respublikasida demokratiya umuminsoniy prinsiplarga asoslanadi, ularga ko‘ra
inson, uning hayoti, erkinligi, sha’ni, qadr qimmati va boshqa daxlsiz huquqlari oliy qadriyat
hisoblanadi. Mazkur ulkan va sharafli vazifalarni ta’minlash, boshqa davlat organlari,
muassasalari va tashkilotlari qatori Ichki ishlar organlari bilan huquqni muhofaza qiluvchi
organlarining ham asosiy vazifasidir. Konstitutsiyaning 121-moddasida qonuniylik va huquq-
tartibotni, fuqarolarning huquq va erkinliklarini himoya qilishda jamoat tashkilotlari va fuqarolar
huquqni muhofaza qiluvchi organlarga yordam ko‘rsatishi mumkinligi kafolatlangani ichki ishlar
organlarining jamoatchilik bilan hamkorligini tashkil qilishga asos yaratib bergan bo‘lsa, 58-
moddasida davlat organlari va mansabdor shaxslarning jamoat birlashmalari faoliyatiga, ayni
paytda jamoat birlashmalarining davlat organlari va mansabdor shaxslar faoliyatiga aralashishiga
yo‘l qo‘yilmasligi ushbu hamkorlikning aniq chegarasini belgilab beradi. Konstitutsiyamizdan
keyingi eng asosiy xuquqiy asoslarimizdan biri bu, O‘zbekiston Respublikamizda qabul qilingan
qonunlar xisoblanadi.
O‘zbekiston Respublikasi fuqarolarining sog‘ligi davlat tomonidan muhofaza qilinadi va
kafolatlanadi. Jumladan, Konstitutsiyaning 24-moddasida “Yashash huquqi har bir insonning
uzviy huquqidir. Inson hayotiga suiqasd qilish eng og‘ir jinoyatdir” deb ko‘rsatib o‘tilgan, 40-
moddada “Har bir inson malakali tibbiy xizmatdan foydalanish huquqiga ega”[1] deb sog‘ligi
yomonlashganda va boshqa hollarda sog‘liqni saqlash organlariga murojaat etishi va davolanishi
mumkinligi belgilangan, shu bilan birga mamlakatimizda aholiga tibbiy xizmat ko‘rsatish davlat
1014
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Valume 2 Issue 1
tomonidan bepul amalga oshirilishi ta’minlanadi. Konstitutsiyada ko‘rsatilgan fuqarolarning
tibbiyot sohasidagi kafolatlarini ta’minlashda Ichki ishlar organlari sog‘liqni saqlash organlari
bilan hamkorlik qilishlari va aholining bu boradagi huquq va ekrinliklaridan foydalanishlariga va
o‘z navbatida qonun normalarining bajarilishini amalga oshiradi. Xozirgi kunda Prezidentimiz
tomonidan yoshlarga nisbat katta e’tibor qaratilmoqda. Shunday ekan O‘zbekiston
Respublikasining “Bola huquqlarining kafolatlari to‘g‘risida”gi 2008-yil 7-yanvar qonunining
qabul qilinganligi, birinchidan, jamiyatda bolalar huquqlari kafolatlarini ta’minlashtizimini
belgilab bergan bo‘lsa, ikkinchidan, bola huquqlari kafolatlarini ta’minlash orqali ular orasida
huquqbuzarliklar profilaktikasini amalga oshirishni ta’minlaydi. O‘zbekiston Respublikasining
“Voyaga yetmaganlar o‘rtasida nazoratsizlik va huquqbuzarliklarning profilaktikasi to‘g‘risida”gi
2010-yil 29-sentyabr qonuni “Bola huquqlari kafolatlari to‘g‘risida”gi qonunning 3-moddasida
ko‘rsatilgan ijtimoiy himoyaga muhtoj bolalarning huquq va erkinliklarini ta’minlash, ularning
qonuniy
manfaatlarini
himoya
qilish,
ularning
nazoratsizligi,
qarovsizligi
va
huquqbuzarliklarining profilaktikasini amalga oshirish bilan bog‘liq munosabatlarni huquqiy
tartibga soladi.
Ichki ishlar organlari huquqni muhofaza qiluvchi organlari bilan hamkorligining qonun
darajasida tartibga solinganligi bo‘yicha ijtimoiy munosabatlarni tahlil qilsak, quyidagi
qonunlarning ob’ekti doirasida mazkur bo‘linmalar hamkorligi amalga oshirilishini kuzatishimiz
mumkin: Jumladan, O‘zbekiston Respublikasining 1999-yil 19-avgustdagi “Giyohvandlik
vositalari va psixotrop moddalar to‘g‘risida”gi hamda 2000-yil 25-maydagi “Faoliyatning ayrim
turlarini litsenziyalash to‘g‘risida”gi qonunlari asosida, ayrim faoliyatlarni litsenziyalash va ruxsat
etish xususiyatiga ega hujjatlarni berish, shuningdek litsenziya va ruxsat etishga oid talablarga
hamda shartlarga rioya etilishini nazorat qilish tartibga solingan.
Shuningdek, O‘zbekiston Respublikasining 2016-yil 4-yanvardagi “Dori vositalari va
farmasevtika faoliyati to‘g‘risida”gi yangi tahrirdagi qonuni bilan ushbu bo‘linmalarning hududda
fuqaroviy va xizmat qurollarining hamda ular o‘qdorilarining, sanoat uchun mo‘ljallangan
portlovchi materiallar, shuningdek pirotexnika buyumlar, giyohvandlik vositalari, psixotrop
moddalar va ular prekursorlarining muomalada bo‘lishi sohasida hamkorligi amalga oshiriladi.
Ichki ishlar organlari tomonidan favqulotda vaziyatlarda jinoyatchilikka qarshi kurashish,
jamoat tartibi va fuqarolar xavfsizligini ta’minlashda harbiysafarbarlik ishlarini va fuqarolar
muhofazasi tadbirlarini amalga oshirishda Prokuratura, Davlat havfsizlik xizmati va Bojxona
organlari bilan hamkorliklari O‘zbekiston Respublikasining 2000-yil 26-maydagi «Fuqaro
muhofazasi to‘g‘risida»gi qonuni normalari bilan tartibga solingan.
Bundan tashqari, O‘zbekiston Respublikasining 2000-yil 15-dekabrdagi «Terrorizmga
qarshi kurash to‘g‘risida»gi qonuni Ichki ishlar organlari terrorizmga qarshikurashish, xususan
1015
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Valume 2 Issue 1
uning oldini olish bo‘yicha faoliyatini tartibga soluvchi huquqiy manba bo‘lib, ularning bu borada
huquqni muhofaza qiluvchi organlari bilan hamkorligini belgilab beradi. Qonunning normalariga
ko‘ra, mazkur bo‘linmalar o‘rtasidagi hamkorlik ma’muriy hududlarda terrorizm va uning turli-
xil ko‘rinishlariga qarshi ko‘rashish, fuqarolarning diniy ibodat libosida yurishini oldini olish,
ichki ishlar organlarida diniy ekstremizm oqimi xayrixohi sifatida hisobda turuvchi shaxslar bilan
umumiy, maxsus va yakka tartibdagi profilaktik choratadbirlar majmuini qo‘llash orqali amalga
oshiriladi. Shuningdek, Ichki ishlar organlari va huquqni muhofaza qiluvchi organlarining bu
boradagi hamkorligiga ushbu qonunning 6-moddasiga asosan, mahalliy davlat organlari,
fuqarolarning o‘zini o‘zi boshqarish organlari, jamoat birlashmalari, korxonalar, muassasalar va
tashkilotlar, mansabdor shaxslar hamda fuqarolar ko‘maklashadi va zarur yordam beradi.
Ichki ishlar organlari hududlarda qonun ustuvorligini ta’minlash, qonuniylikni
mustahkamlash, fuqarolarning huquq hamda erkinliklarini, jamiyat va davlatning qonun bilan
qo‘riqlanadigan manfaatlarini, shuningdek, O‘zbekiston Respublikasi konstitutsiyaviy tuzumini
himoya qilish, huquqbuzarliklarning oldini olish va profilaktikasini sifatli ta’minlash maqsadida
O‘zbekiston Respublikasining (2001-yil 29-avgust) “Prokuratura to‘g‘risida”gi qonun
normalariga asosan hududiy prokuratura organlari bilan o‘zaro hamkorlik qiladi. Shu bilan
birgalikda, prokuratura organlari qonunning 4-moddasiga asosan vazirliklar, davlat qo‘mitalari,
idoralar, fuqarolarning o‘zini o‘zi boshqarish organlari, jamoat birlashmalari, korxonalar,
muassasalar, tashkilotlar, hokimlar va boshqa mansabdor shaxslar jumladan, Ichki ishlar organlari
tomonidan qonunlarning ijro etilishi ustidan nazorat qilish sube’kti sifatida ayrim protsessual
jarayonlarda hamkorlik qilishi huquqiy kafolatlangan.
Ichki ishlar organlari va huquqni muhofaza qiluvchi organlari faoliyatida ochiqlik,
oshkoralik va shaffoflikni ta’minlash, shuningdek, huquqbuzarliklarni oldini olish va
jinoyatchilikka qarshi kurashishda fuqarolarning sha’ni va qadrqimmatini tajovuzlardan, o‘z
shaxsiy hayotiga aralashuvlardan himoya qilishga bo‘lganhuquqlari va qonuniy manfaatlariga,
jismoniy va yuridik shaxslarning o‘z ishchanlik obro‘sini himoya qilishga bo‘lgan huquqlariga
rioya etilishini ta’minlash O‘zbekiston Respublikasining 2014-yil 5-mayda qabul qilingan «Davlat
hokimiyati va boshqaruvi organlari faoliyatining ochiqligi to‘g‘risida»gi qonuni bilan huquqiy
tartibga solingan [2].
Mazkur qonun asosida Ichki ishlar organlari huquqni muhofaza qiluvchi organlari bilan
hamkorligining ta’minlanishi:
birinchidan,
jamoat tartibini saqlash, huquqbuzarliklar profilaktikasi va jinoyatchilikka
qarshi kurashish sohasida ichki ishlar organlari ish jarayoni va erishilgan natijalarini keng ommaga
yoritishga;
1016
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Valume 2 Issue 1
ikkinchidan,
hamkorlik yo‘nalishlari bo‘yicha axborot olish huquqining kafolatlarini
ta’minlashga;
uchinchidan,
profilaktika inspektorlarining protsessual qarorlar ijrosini ta’minlash uchun
mas’uliyatini oshirishga;
to‘rtinchidan,
huquqbuzarliklar profilaktikasini ta’minlash va jinoyatchilikka qarshi
kurashish to‘g‘risidagi axborotlarni tarqatish tartibini huquqiy kafolatlashga xizmat qiladi.
Shuning uchun ham, 2017 — 2021-yillarda O‘zbekiston Respublikasini rivojlantirishning
beshta ustuvor yo‘nalishi bo‘yicha Harakatlar strategiyasini amalga oshirilidi unga ko‘ra huquqni
muhofaza qiluvchi organlarning huquqiy maqomi, har bir huquqni muhofaza qiluvchi organning
o‘ziga xos xususiyatidan kelib chiqib, uning vakolat va vazifalari, mazkur organlarning vakolatlari
va funksiyalari takrorlanishini bartaraf etish shuningdek, faoliyatida ochiqlik va shaffoflik
prinsiplari yanada isloh qilishni nazarda tutuvchi “Huquqni muhofaza qiluvchi organlar
to‘g‘risida”gi O‘zbekiston Respublikasi qonuni loyihasini ishlab chiqilishi belgilangan [3].
Shu bilan birgalikda Ichki ishlar organlari huquqni muhofaza qiluvchi organlari bilan
ma’muriy hududiy birliklarda huquq-tartibotni saqlash, mustahkamlash, huquqbuzarliklarni
aniqlash, ularga barham berish, shuningdek huquqbuzarliklarning sodir etilishi sabablarini va
ularga imkon berayotgan shartsharoitlarni aniqlash, bartaraf etish maqsadida qo‘llaniladigan
huquqbuzarliklar umumiy, maxsus, yakkatartibdagi va viktimologik profilaktikasining huquqiy,
ijtimoiy,
tashkiliy
chora-tadbirlarini
amalga oshirishdagi hamkorligi O‘zbekiston
Respublikasining 2014-yil 14-maydagi «Huquqbuzarliklar profilaktikasi to‘g‘risida»gi qonuni
bilan belgilangan [4].
Mazkur qonun profilaktika inspektorlarining jamoat tartibini saqlash bo‘linmalari bilan
hamkorligida yuzaga keluvchi ijtimoiy munosabatlarni tartibga soluvchi muhim huquqiy asosi
bo‘lib, ichki ishlar organlarining huquqbuzarliklar profilaktikasi sohasidagi vakolatlari aynan
mazkur bo‘linmalarning hamkorligi doirasida amalga oshirilishini amaliyot natijalari isbotlab
bermoqda. Mazkur qonun profilaktika inspektorlarining jamoat tartibini saqlash bo‘linmalari bilan
hamkorligida yuzaga keluvchi ijtimoiy munosabatlarni tartibga soluvchi muhim huquqiy asosi
bo‘lib, ichki ishlar organlarining huquqbuzarliklar profilaktikasi sohasidagi vakolatlari aynan
mazkur bo‘linmalarning hamkorligi doirasida amalga oshirilishini amaliyot natijalari isbotlab
bermoqda.
Ichki ishlar organlarining huquqni muhofaza qiluvchi organlari bilan hamkorligini tartibga
soluvchi maxsus qonunlar haqida ta’kidlanganda, O‘zbekiston Respublikasining 2016-yil 16-
sentyabrda qabul qilingan “Ichki ishlar organlari to‘g‘risida”gi qonuni [5] alohida huquqiy
ahamiyatga ega. Chunki, mazkur qonun ichki ishlar organlarining barcha sohaviy xizmatlari
o‘zining zimmasiga yuklatilgan vazifalarni bajarish maqsadida qonunning 11-moddasiga asosan
1017
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Valume 2 Issue 1
barcha davlat organlari, fuqarolarning o‘zini o‘zi boshqarish organlari va boshqa tashkilotlar bilan
hamkorlik qilinishi huquqiy kafolatlandi.
O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining quyidagi farmonlari va qarorlari Ichki ishlar
organlari va huquqni muhofaza qiluvchi organlari bilan hamkorligini belgilab beradi:
O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2017-yilning 14-martdagi «Huquqbuzarliklar
profilaktikasi va jinoyatchilikka qarshi kurashish tizimini yanada takomillashtirish chora-tadbirlari
to‘g‘risida»gi PQ 2833-son qaroriga asosan huquqbuzarliklar profilaktikasi va jinoyatchilikka
qarshi kurashish bo‘yicharespublika idoralararo komissiyasi tashqil etildi. Unga ko‘ra, barcha
huquqni muhofaza qiluvchi organlarining huquqbuzarliklar profilaktikasi va jinoyatchilikka qarshi
kurashish bo‘yicha vazifa va funksiyalari mazkur komissiya negizida belgilab berildi.
Xulosa o‘rniga ta’kidlash joizki, Ichki ishlar organlarining huquqni muhofaza qiluvchi
organlari bilan hamkorligining huquqiy tartibga solinganligi, birinchidan, ular o‘rtasidagi
hamkorlikning tashkil etish tartibini mustahkamlasa, ikkinchidan, hamkorlik bo‘yicha Ichki ishlar
organlarining asosiy vazifalarini belgilab, jumladan ularning mas’uliyatini oshirishga hamda
hamkorligini samarali tashkil etishga xizmat qiladi.
REFERENCES
1.
O‘zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasi. 2023
2.
O‘zbekiston Respublikasining 2014 yil 5 mayda qabul qilingan «Davlat hokimiyati va
boshqaruvi organlari faoliyatining ochiqligi to‘g‘risida»gi qonuni.
3.
2017 — 2021 yillarda O‘zbekiston Respublikasini rivojlantirishning beshta ustuvor yo‘nalishi
bo‘yicha Harakatlar strategiyasini.
4.
O‘zbekiston Respublikasining 2014 yil 14 maydagi «Huquqbuzarliklar profilaktikasi
to‘g‘risida»gi qonuni.
5.
O‘zbekiston Respublikasining 2016 yil 16 sentabrda qabul qilingan “Ichki ishlar organlari
to‘g‘risida”gi qonuni.
