1034
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Valume 2 Issue 1
QANDLI DIABET BILAN OG’RIGAN HOMILADOR AYOLLARDA KASALLIK
KECHISHINING O’ZIGA XOSLIGI
Rahimova Madina Sobir qizi
email:
madinarahimova499@gmail.com
Tog’ayeva Gulnora Siddiqovna
Ilmiy rahbar.
email:
Samarqand davlat tibbiyot universiteti.
https://doi.org/10.5281/zenodo.14743125
Annotatsiya. Maqolada homiladorlarda qandli diabetning uchrash chastotasi,
homiladorlik davrida qandli diabet kechishining patogenezi, homilador ayollarda kasallikni
kompensatsiyalash, kasallikning ona qornidagi homilaga nojo’ya ta’siri va uni oldini olish
choralari haqida ko’rib chiqamiz.
Kalit so’zlar: gestatsion diabet, glikirlangan gemoglobin, ketoatsidoz, insulinoterapiya,
homiladorlik, dekompensatsiya.
PECULIARITIES OF THE COURSE OF THE DISEASE IN PREGNANT WOMEN
WITH DIABETES
Abstract. The article discusses the frequency of diabetes mellitus in pregnant women, the
pathogenesis of diabetes mellitus during pregnancy, compensation of the disease in pregnant
women, the adverse effects of the disease on the fetus in the womb and measures to prevent it.
Keywords: gestational diabetes, glycated hemoglobin, ketoacidosis, insulin therapy,
pregnancy, decompensation.
ОСОБЕННОСТИ ТЕЧЕНИЯ ЗАБОЛЕВАНИЯ У БЕРЕМЕННЫХ С САХАРНЫМ
ДИАБЕТОМ.
Аннотация. В статье рассмотрены частота сахарного диабета у беременных,
патогенез сахарного диабета во время беременности, компенсация заболевания у
беременных, неблагоприятное влияние заболевания на плод в утробе матери, меры чтобы
предотвратить это.
Ключевые слова: гестационный диабет, гликированный гемоглобин, кетоацидоз,
инсулинотерапия, беременность, декомпенсация.
Homiladorlikning har bir davri homila shakllanishida muhim hisoblanadi.
Homiladorlikning xavfsiz o’tishi uchun homiladorlik rejalashtirilgan, puxta o’ylangan
bo’lishi kerak. Qandli diabet kasalligi bor ayollarga kasallik nafaqat homiladorlik davrida balki
undan 3-6 oy oldin kompensatsiyalashgan bo’lishi kerak.
1035
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Valume 2 Issue 1
Xalqaro qandli diabet federatsiyasi ma’lumotlariga ko’ra, 2021-yilda qandli diabet bilan
kasallanganlar soni 537million kishiga yetgan. Bu raqam 2030-yilga kelib 643 millionga, 2045-
yilga kelib 783 millionga yetishi kutilmoqda. Qandli diabet 2021-yilda 6,7 million o’limga sabab
bo’lgan. Jahon adabiyotining statistik ma’lumotlariga ko’ra, butun dunyo bo’ylab gestatsion
diabetning tarqalishi 4 dan 20%gacha sezilarli o’sish farqlariga ega. Reproduktiv yoshdagi barcha
ayollarning 0,3% qandli diabet bilan og’riydi, shulardan 0,2-0,3% homilador ayol homiladorlikdan
avval qandli diabetga chalinga, 1,5% homiladorlarda esa gestatsion diabet yoki haqiqiy qandli
diabet namoyon bo’ladi. Qandli diabet – absolyut yoki nisbiy insulin yetishmasligi oqibatida
rivojlanuvchi, moddalr almashinuvining buzilishi bilan kechadigan endokrin kasallik. Gestatsion
diabet bo’yicha turli ma’lumotlar mavjud, masalan, ba’zi manbalar GD homiladorlik davrida
rivojlanadigan organizmda gluyokaza almashinuvining buzilishi ekanligi haqida xabar beradi,
shuningdek boshqa manbalarga ko’ra, ilgari tashxis qo’yilmagan va homiladorlik davrida
aniqlangan, 1-tur yoki 2-tur diabet gestatsion diabet sababi bo’lishi mumkin.Homiladorlik davrida
maxsus organ platsenta hosil bo’ladi. U homilani uning o’sishi va rivojlanishi uchun zarur bo’lgan
oziq moddalar bilan ta’minlaydi. Bundan tashqari, platsenta homiladorlikni saqlab qolish uchun
zarur bo’lgan gormonlarni ishab chiqaradi: gonadotrop, kortizol, estrogen, progestron. Ushbu
gormonlarning ba’zilari hujayralarning insulin gormoniga qarshiligini qo’zg’atishi mumkin,
ularsiz glukoza to’qima ichiga kira olmaydi. Natijada, u qonda to’planib , qon tomirlari va
organlarga zarar yetkazadi. Homilador ayolning oshqozon osti bezi odatdagidan ko’ra ko’proq
intensiv ishlaydi, gormonlar tufayli yuzaga kelgan insulin yetishmovchiligini qoplashga harakat
qiladi. Biroq ba’zi ayollar tanasi qarshilikka dosh bera olmaydi. Insulin qarshiligi odatda
homiladorlkning 20-24- haftalarida paydo bo’ladi. Shuning uchun aynan shu vaqtda
homiladorlikda qandlli diabet uchun skrining o’tkaziladi.
Homiladorlikdagi qandlik diabet belgilarini homiladorlikning normal kechishi bilan
osongina chalkashtirib yuborish mumkin chunki ikkalasidagi ayrim belgilar bir biriga yaqin
buladi:
- ochlik,
- ko’ngil aynishi,
-siyishning ko’payishi,
- zaiflik,
-ko’p suyuqlik ichish,
- teri ustida qichishish- asosan turli burmlar va perineum sohasida,
-ko’rish sifatining buzilishi,
-oyoqlarda sezgirlikning pasayishi.
1036
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Valume 2 Issue 1
Qandli diabet va gestatsion diabet bilan kasallangan homilador ayollar sonining ko’payishi,
homiladorlikning asoratlar bilan tug’ilishning ko’pligi 80% dan oshmoqda. Gestatsion diabet
uchun xavf omillari: nasliy moyillik; katta homila- 4kg yoki undan ko’p; kechki toksikoz;
poligidramnioz, qayta glukozuriya, metabolik sindrom,ayol yoshi 30dan oshgan bo’lsa.
Homilador ayol organizmidagi metabolizm ko’pincha ochlik paytidagi metabolizm bilan
bir xilda kechadi. Yog’ kislotalari, triglitseridlar va keton tanalari darajasi ko’tarilgan bo’lib,
aminokislotalar va glyukoza kamayadi. Homilador ayollarda 8-12 soat ochlik atsetonuriya bilan
kuchli gipoglikemiyaga olib kelishi mumkin. Ovarial va platsentar steroidlar darajasining ortishi,
bundan tashqari homiladorlik vaqtida buyrakusti bezida kortizol ishlab chiqarilishining ortishi
fiziologik insulinorezistentlikka olib keladi. Homiladorlikda organizmning individual
xususiyatlari hisobiga insulinga talabning oshishi oshqozon osti bezi beta hujayralari funksional
holatini kuchaytiradi. Gestatsion diabetning asosiy xususiyati shundan iboratki, tug’ruqdan keyin
barcha gormonal va metabolik jarayonlar tiklangach, gestatsion diabet ham o’tib ketadi. Ona va
bola salomatligiga nisbatan xavf tug’iladigan , qandli diabetning davosi va nazoratidagi o’ziga xos
xususiyatlar gestatsion diabet va homiladorlikda manifestatsiyalangan qandli diabet bilan bir xil.
Ular orasidagi tafovut shundaki, avvaldan qandli diabet bilan og’rigan homilador ayolda
modda almashinuvi o’zgarishlarining tiklanishi biroz qiyin bo’ladi. Ona qonidan homila qoniga
insulin, glyukagon o’tmaydi, glyukoza, keton tanachalari esa bemalol o’tadi. Ona qonida shakar
miqdori baland bo’lganda u yo’ldosh orqali homila qoniga o’tib , homiladorlikning 12 haftalaridan
insulin ishlab chiqarish faoliyatini boshlagan homila me’da osti bezining beta hujayralarini
zo’riqib ishlashga majbur etadi. Bu esa homila qonida insulinning yanada ko’payishiga olib keladi.
Giperinsulinemiya bilan og’rigan yangi tug’ilgan chaqaloqlar nafas olish yetishmovchligi,
qon ivish tiziming buzilishi va boshqa asoratlar kelib chiqadi. Masalan, diabetik fetopatiya-
ortiqcha tana vazni, nafas olish kasalliklari, kongenital rivojlanish anomaliyalari va qonda shakar
miqdorining doimiy pasayishi kuzatiladi buning sababi homila me’da osti bezining zo’riqib
ishlashi oqibatida ko’p miqdorda ishlab chiqarilgan insulin yangi tug’ilgan chaqaloqda
uchraydigan gipoglikemiyaga olib keladi. Bu holat titroq, tirishish, sababsiz bezovtalanish kabi
belgilar bilan kechib, o’z vaqtida aniqlanib, choralar ko’rilmasa fojiali oqibatlarga olib kelishi
mumkin. Bundan tashqari qandli diabetga chalingan onalardan tug’ilgan chaqaloqlarda
billirubinning ko’payishi hollari uchrab turadi ya’ni chaqaloq sarg’ayib ketadi. Qandli diabet bilan
onalardan tug’ilgan chaqaloqlarda yana bir muammo qonda kalsiy miqdorining kamayib ketishi
ham uchrab turadi. Homila makrosomiyasi (4kg va undan ortiq tug’ilishi) bolaning yelkalarining
o’sishiga olib keladi: ular onaning tos suyagi hajmiga mos kelmaydi, shuning uchun tug’ruq
paytida jiddiy shikastlanishlar yuzaga keladi.
1037
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Valume 2 Issue 1
Qandli diabetning kechki asoratlarini yuzaga chiqishi homiladorlik vaqtida tezlashishi
mumkin, biroq sifatli kompensatsiyalangan qandli diabet homiladorlikni to’xtatishga ko’rsatma
bo’la olmaydi. Yoshlik davrida asoratlar ehtimoli past bo’lgani uchun, qandli diabet bilan og’rigan
ayol homiladorlikni nisbatan yoshroq vaqtiga rejalashtirishi kerak. Qandli diabetni butun
homiladorlik davridagi dekompensatsiya ona uchun ham bola uchun ham birdek xavfli. Qoniqarsiz
kompensatsiya bo’lganda homiladorlik asoratlar bilan kechib, o’tkir piyelonefrit, gestoz,
gidramnion, tug’ruqdagi qiyinchiliklar, kesarcha kesish amaliyotlari xavfi sezilarli oshadi.
Homiladorlikni to’xtatish tavsiya etiladigan holatlar:
-homilador ayolning 35yoshdan katta ekanligi,
-glikirlangan gemoglobin darajasi -13% va undan yuqoriligi,
-homiladorlikning dastlabki davrida ketoatsidoz kuzatilishi.
Gestatsion diabetda homilador ayolda insulin sekretsiyasi saqlangan bo’ladi va bu bazal
insulinga bo’lgan talabni qoplaydi, shu tufayli har ovqatlanishdan avval qisqa ta’sir qiluvchi
insulinni qo’llash maqsadga muvofiq. Ikkinchi trimestrda insulin va uglevodlarning ehtiyoji
sezilarli darajada oshadi, ko’pincha 1 TB/kg dan ortiq. Insulinoterapiyaga ko’rsatmalar: 1-2hafta
davomida dietoterapiya bilan plazmadagi glyukozaning maqsadli ko’rsatkichlariga erisha
olmaslik, ultratovush tekshiruvida diabetik fetopatiya belgilarining mavjudligi. Kesarcha kesish
faqat akusher ko’rsatmasi bilan qabul qilinadi. Tabiiy tug’ish yoki rejali kesarcha kesish amaliyoti
oldidan qandli diabet bilan xastalangan bemor ertalabdan hech nima yemasligi kerak.
Homiladorlik davrida onada qandli diabet kasalligining dekompensatsiya bo’lgan taqdirda,
tug’ruqdan keyin 48 soat ichida bolada gipoglikemiya rivojlanish xavfi yuqori bo’ladi. Glyukoza
kiritish zarurati glyukoza darajasini muntazam tekshirish bilan aniqlanadi. Ko’pincha bunday
chaqaloqqa tug’ruqdan keyin glyukozaninng 10% li eritmasi yuboriladi. Tug’ruqdan so’ng
insulinga ehtiyoj keskin kamayadi. Avvaldan qandli diabetning 1-turi bilan kasallangan
homiladorlarda ushbu tendensiya tug’ruqdan 1-2 hafta oldin paydo bo’ladi, tug’ruqdan 1-2 hafta
keyin oldingi holatiga qaytadi. Tug’ruqdan keyin gestatsion diabetga chalingan ayolda haqiqiy
diabet rivojlanishi mumkinligini aniqlash uchun vaqti-vaqti bilan qondagi qand miqdori tekshirilib
turilishi kerak.
Shunday qilib, hozirgi kunda ushbu masalaga ilmiy va amaliy yondashish qandli diabet va
gestatsion diabet bilan og’rigan ayollarda homiladorlikning asoratlarsiz kechishi, tug’ruqning
xavfsiz o’tishi, tug’ilgan chaqaloqda asoratlarning bo’lmasligi uchun onalarda qandli diabetni erta
tashxislashdan va kasallikni nazoratga olishdan iborat . Qandli diabeti bor yoki gestatsion diabetga
chalingan har qanda homilador ayol vaqtida endokrinolog nazoratida bo’lsa bu onaga ham bolaga
ham xavf tug’dirmaydi. Homilador ayollar diabet maktablariga borish tavsiya etiladi.
1038
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Valume 2 Issue 1
Profilaktika homiladorlikning dastlabki kunlaridan boshlansa tug’iladigan farzandga ta’siri
ancha kamaytirgan bo’lamiz. Agar tekshiruvlar vaqtida olib borilmasa nafaqat bolada balki
onaning o’zida ham quyidagi asoratlar kelib chiqishi mumkin:
1) diabetdan kelib chiqadigan asoratlar – diabetic ketoatsidoz, retinopatiya, nefropatiya,
gipoglikemiya;
2) jarrohlikdan keyingi asoratlar - spontan abort, erta tug‘ilish, homiladorlik arterial
gipertenziyasi
REFERENCES
1.
B.X.Shagazatova . Endokrinologiya.
2.
G.A.Ixtiyarova, X.N.Negamatshayeva, X.T.Shodiyeva Akusherlik va ginekologiyada
hamshiralik ishi
3.
Williams Textbook of Endocrinology"
4.
Endocrinology" by Mac Hadley and Jon E. Levine
5.
"Basic and Clinical Endocrinology" by Francis S. Greenspan
