1052
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Valume 2 Issue 1
AMIR TEMUR VA TEMURIYLAR DAVRI MANBASHUNOSLIGI TARIXIGA NAZAR
Qarshiboyev Adham
O‘zbekiston xalqaro Islom akademiyasi 2-bosqich magistranti.
https://doi.org/10.5281/zenodo.14750767
Annotatsiya. Mazkur maqola Amir Temur va temuriylar davridan ma’lumot beruvchi, shu
davrda yashagn tarixnavislarning asarlarida temuriylarning ijtimoiy-iqtisodiy, siyosiy, madaniy
tarixi yoritilishi haqida muhim ma’lumotlarni berib o`tadi. Shuningdek, tarixnavislarning
asarlarida Movaraunnahr siyosiy tarixiga oid bir qancha muhim jihatlarini aks ettirishi bilan
muhim sanaladi.
Kalit so`zlar: G'iyosiddin Ali ibn Jamol al - Islom Yazdiy, Rui Gonsales de Klavixo,
Nizomiddin Shomiy, Abdurahmon Jomiy, Davlatshoh Samarqandiy, Abdurazzoq Samarqandiy,
Fasih Havofiy, Muhammad Tohir manbalar va boshqalar.
A REVIEW OF THE HISTORY OF ORIGINAL STUDY OF THE PERIOD OF AMIR
TEMUR AND THE TEMURIDS
Abstract. This article provides important information about the socio-economic, political,
and cultural history of the Timurids in the works of historians living in this period, who provide
information about the era of Amir Temur and the Timurids. It is also considered important as it
reflects several important aspects of the political history of Movaraunnahr in the works of
historians.
Key words: Ghiyasiddin Ali ibn Jamal al-Islam Yazdi, Rui Gonzalez de Clavijo,
Nizamiddin Shami, Abdurrahman Jami, Davlatshah Samarkandi, Abdurazzaq Samarkandi, Fasih
Hawafi, Muhammad Tahir sources and others.
ОБЗОР ИСТОРИИ ОРИГИНАЛЬНОГО ИЗУЧЕНИЯ АМИРА ТЕМУРА И
ТЕМУРИДОВ
Аннотация. В статье приводятся важные сведения об эпохе Амира Темура и
Тимуридов, а также освещении социально-экономической, политической и культурной
истории Тимуридов в трудах историков, живших в этот период. Это также важно для
отражения в трудах историков ряда важных аспектов политической истории
Трансоксании.
Ключевые слова: Гиёсиддин Али ибн Джамаль аль-Ислам Язди, Руи Гонсалес де
Клавихо, Низамиддин Шами, Абдурахмон Джами, Давлатшах Самарканди, Абдураззок
Самарканди, Фасих Хавафи, источники Мухаммада Тахира и другие.
Amir Temur va Temuriylar davri manbashunosligi haqida ko‘plab asarlar mavjud va keng
qamrovli bo'lib sovet davrida va mustaqillik yillarida o'zbek tiliga o'girilib, nashr etilgan tarixiy
1053
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Valume 2 Issue 1
asarlar yoritilishi kerak bo'lgan masalalarni ochib berishda asos bo'lib xizmat qildi. Bu manbalar
orqali Amir Temur va Temuriylar davrining ijtimoiy, siyosiy, madaniy va iqtisodiy hayotini
chuqur o‘rganish imkonini beradi. Temurning shaxsiyati, harbiy qobiliyatlari va davlat boshqarish
usullari haqida to‘liq tasavvur hosil qilish uchun bu manbalar muhim ahamiyatga ega.
Temuriylar davri tarixini o‘rganish, shuningdek, O‘rta Osiyo tarixining o‘ziga xosligini
tushunishga yordam beradi.
Ulardan dastlabkisi G'iyosiddin Ali ibn Jamol al - Islom Yazdiyning “Ro'znomai g'azavoti
Hindiston” (“Hindistonga yurish kundaligi”)
1
asari bo'lib, u Amir Temurning 1398–1399 yillarda
Hindistonga olib borgan yurishlari asosida 1399–1403 yillarda yozilgan. Kitob garchi
mubolag'alarga boy bo'lsa ham ma’lumotlarning aniqligi bilan bu davr tarixini o'rganishda katta
ahamiyat kasb etadi.
Amir Temur davriga oid manbalardan biri Nizomiddin Shomiy (1409 yilda vafot etgan)
qalamiga mansub “Zafarnoma”
2
asaridir. U Amir Temurning topshirig'iga asosan 1402–1404
yillarda yozilgan. Nizomiddin Shomiy Amir Temurning hokimiyat tepasiga kelishidan to 1404
yilga qadar kechgan tarixiy voqealarni sodda va ravon tilda yozgan. Bu kitobga 1404 – 1405
yillardagi voqealar - Amir Temurning vafotiga qadar bo'lgan davr tarixi Hofizi Abro' tomonidan
qo'shimcha ilova sifatida kiritilgan va u tugallangan mazmun kasb etgan. Amir Temurning o‘ziga
tegishli bo‘lishi mumkin bo‘lgan bu asar, tarixiy ma’lumotlarga ko‘ra, uning hayoti, harbiy
yurishlari va strategiyalarini tasvirlaydi.
Asar quyidagi asosiy jihatlarni o‘z ichiga oladi. Temurning tug‘ilishi va yoshlik davri,
Temurning bolaligidagi sharoitlar, oilasi va ilk ta’limi qanday bo`lganligi haqida ham ma’lumot
beradi. Temurning O‘rta Osiyo, Eron va boshqa hududlarga qilgan yurishlari, muhim janglar va
ularning natijalarini yoritadi. Davlat boshqaruvi, ittifoqlar va raqobatchilar bilan munosabatlar
ham ijobiy tarzda yoritilgan.
Amir Temur davri tarixini o'rganishda Ispaniya elchisi Rui Gonsales de Klavixoning
“Дневник путешествия в Самарканд ко двору Тимура”3 ” asari katta ahamiyat kasb etadi.
Klavixo o'z davrining qudratli davlati sanalgan Ispaniyaning elchisi sifatida 1403–1406 yillarda
Movarounnahrga kelgan. Klavixo o'z elchiligi davomida Movarounnahrda ko'rgan-bilganlari,
unga ko'rsatilgan yuksak ehtirom va boshqa taassurotlari haqida ma'lumotlar qoldirgan. Rui
Gonsales de Klavixonning “Дневник путешествия в Самарканд ко двору Тимура” asari Amir
1
Гияс ад–Дин Али. Дневник похода Тимура в Индию / Пер. с перс., предисл. и примеч. А.А. Семенова. – М.:
Наука, 1958. – 205 с.
2
Низомиддин Шомий. Зафарнома / Форс тилидан ўгирувчи Юнусхон Ҳакимжонов. – Тошкент: Ўзбекистон,
1996. – 527 б.
3
Руи Гонсалес де Клавихо. Дневник путешествия в Самарканд ко двору Тимура (1403–1406) / Пер. со
староисп. И.С. Мироковой. – М.: Наука, 1990. – 192 с.
1054
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Valume 2 Issue 1
Temur davri tarixini o‘rganishda muhim manba hisoblanadi
4
. Ushbu asar 1404 yilda yozilgan va
Ispaniya elchisi Rui Gonsales de Klavixonning Temur qo‘shini bilan bo‘lgan sayohati,
shuningdek, uning Samarqand shahriga borishi haqida batafsil ma’lumot beradi. Bu manbaning
ahamiyati shundaki, Klavixo o‘zining sayohatini, yo‘l xaritasini va o‘tkazgan vaqtini batafsil
tasvirlaydi. U o‘z sayohatida uchragan joylar, ularning ahvoli va aholisining turmush tarzi haqida
ma'lumotlar keltiradi.
Asar Amir Temur va uning saroyidagi hayotni yoritadi. Klavixo Temurning o‘ziga xos
shaxsiyati, uning qo‘mondonlik fazilatlari, davlat boshqaruvi va siyosiy strategiyalari haqida
yozadi. Klavixo Temur davridagi ijtimoiy va madaniy hayotni tasvirlaydi. U Temuriylar
saroyidagi san’at, me'morchilik, ilm-fan va madaniy tadbirlar haqida ma'lumot beradi.
Samarqand shahrining go‘zalligi, arxitekturasi va madaniy merosi haqida ham e'tibor
qaratadi. Klavixo Temurning yurishlari va harbiy strategiyalari haqida ham yozadi. U Temurning
raqobatchilari bilan bo‘lgan munosabatlari, urushlar va ularning natijalari haqida ma'lumotlar
keltiradi. Samarqandning iqtisodiy ahvoli, savdo yo‘llari va tijorat aloqalari haqida ham
ma'lumotlar taqdim etadi. Klavixon Samarqandni o‘zining geografik joylashuvi va iqtisodiy
ahamiyati nuqtai nazaridan tasvirlaydi.
Rui Gonsales de Klavixonning “Дневник путешествия в Самарканд ко двору Тимура”
asari Amir Temur davri tarixini o‘rganishda qimmatli manba bo‘lib, o‘z zamonida va keyinchalik
O‘rta Osiyo tarixini tushunishga yordam beradi. Asar orqali tarixiy voqealar, madaniyat,
iqtisodiyot va ijtimoiy hayot haqida keng qamrovli tasavvur hosil qilish mumkin.
Klavixonning taassurotlari va tavsiflari, o‘sha davrdagi hayotga nisbatan o‘ziga xos
qarashlarni taklif etadi va tarixshunoslarga o‘sha davrni chuqurroq tushunishga yordam beradi.
“Kundalik” Amir Temur davlatining kuch-qudrati, ichki va tashqi siyosati, rasmiy
marosimlar, oilaviy munosabatlari, ilm-fan taraqqiyoti, urf-odatlar, me’morchilik va boshqa milliy
an’analar haqida bizga ko'plab qimmatli ma’lumotlarni beradi. Samarqandning iqtisodiy ahvoli,
savdo aloqalari va tijorat faoliyati haqida ma'lumotlar berilgan. Klavixonning ta’kidlashicha,
Samarqand savdo yo‘llarining kesishgan joyida joylashgani tufayli o‘zining iqtisodiy ahamiyatini
oshirgan.Rui Gonsales de Klavixonning “Kundalik” asari, Amir Temur davrini va O‘rta Osiyo
tarixini o‘rganishda juda muhim manba hisoblanadi. Asar orqali o‘sha davrning madaniy, ijtimoiy
va iqtisodiy hayoti haqida keng qamrovli tasavvurga ega bo‘lish mumkin. Klavixonning shaxsiy
taassurotlari va ta’riflari, tarixiy voqealarni yanada jonlantiradi va tarixshunoslar uchun qimmatli
ma’lumotlarni taqdim etadi.
4
Abdullayev I. Movaraunnahr tarixiy manbalari. - T.: Fan, 2002. 270 b
1055
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Valume 2 Issue 1
Amir Temur davriga oid yana bir mashhur manba Sharafiddin Ali Yazdiy (1454 yilda vafot
etgan) qalamiga mansub “Zafarnoma”
5
hisoblanadi. Bu asar qahramonlik, yuksak optimistik ruhda
yozilgan. Sharafiddin Ali Yazdiyning bu asarida Amir Temur tavallud topgan davrdan to Xalil
Sulton davrigacha yuz bergan tarixiy voqealar yoritilgan. Unda ahamiyatga molik ba’zi to'ldirish
va qo'shimchalar mavjud. Bu asar Fors hokimi temuriyzoda Ibrohim Sulton rahbarligi va
topshirig'i asosida 1425 yilda yozilgan. Ibrohim Sulton bu asarning haqqoniy va ishonchli
chiqishida unga juda katta yordam bergan. Shuning uchun Sharafiddin Ali Yazdiyning
“Zafarnoma”si manbalar orasidagi eng ishonarli va haqqoniysi hisoblanadi. Sharaf al-Din Ali
Yazdiy tomonidan yozilgan bu asar Amir Temur va uning avlodlari haqida keng qamrovli
ma’lumotlar beradi. Shunigdek, Temuriylar sulolasining tarixi hamda Amir Temurdan keyingi
avlodlar, ularning siyosiy faoliyatlari va meroslari haqida o`z ko`zlari bilan ko`rgan voqealar
asosida yozgan. Bundan tashqari Temuriylar davridagi ijtimoiy tizim, adolat va qonunlar,
jumladan, temuriylar davrida san’at va madaniyatning rivojlanishi, me'morchilik va ilm-fan haqida
ham qiziqarli fikrlar yozib qoldirgan
6
.
Ibn Arabshoh-Shihobiddin Ahmad ibn Muhammad ibn Ibrohim (1389 - 1450)ning “Ajoyib
al-maqdur fi axbori at-Taymur” ( “Temur haqidagi xabarlarda taqdir ajoyibotlari”)
7
asari Amir
Temur davriga oid muhim manbalardan biri hisoblanadi. 1401 yilda Amir Temur Damashqni zabt
etgan vaqtda Ibn Arabshoh 12 yoshda edi. U 1401 yilda asir sifatida Samarqandga keltirilgan, bu
erda 1408 yilgacha yashagan va o'z vataniga qaytgach, 1419 yilda Amir Temur davri tarixini yozib
qoldirgan. Ibn Arabshoh, Shihobiddin Ahmad ibn Muhammad ibn Ibrohim (1389–1450) O‘rta
Osiyo tarixida muhim shaxs hisoblanadi. Uning “Ajoyib al-maqdur fi axbori at-Taymur” asari
Amir Temur hayoti va faoliyatiga bag‘ishlangan eng muhim tarixiy manbalardan biridir. Ushbu
asar, Temurning shaxsiyati, harbiy yurishlari va davlat boshqaruvi haqidagi qimmatli
ma'lumotlarni o‘z ichiga oladi. “Ajoyib al-maqdur” asari Temurning hayoti va faoliyatini turli
bo‘limlarga bo‘lib, batafsil ravishda yoritadi. Asar, Amir Temur shaxsini va uning davrini chuqur
tushunish imkonini beradi.
Ibn Arabshoh Temurning tug‘ilishi, o‘sish davri, ta'limi va u qanday qilib kuchli
qo‘mondon bo‘lganini yoritadi. Temurning ota-onasi va oilaviy sharoitlari haqida ham
ma'lumotlar mavjud.
5
Шарафиддин Али Яздий. Зафарнома (Мовароуннаҳр воқеалари 1360–1370) / Масьул муҳаррир, сўзбоши
муаллифи ва нашрга тайёрловчи А.Ўринбоев. Таржимон О.Бўриев. – Тошкент: Камалак, 1994. – 288 б.;
Шарафиддин Али Яздий. Зафарнома / Сўзбоши, табдил, изоҳлар ва кўрсаткичлар муаллифлари Ашраф Аҳмад,
Ҳайдарбек Бобобеков. – Тошкент: Шарқ, 1997. – 384 б.
6
Sharafiddin Ali Yazdiy. Zafarnoma. – T.,1991, 213-b
7
Ибн Арабшоҳ. Ажоиб ал–мақдур фи тарихи Таймур / Сўз боши, араб тилидан таржима ва изоҳлар муаллифи
У. Уватов. 2 жилдли. – Тошкент: Меҳнат, 1992.
1056
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Valume 2 Issue 1
Asarda Temurning harbiy yurishlari, urushlar, janglar va ularning natijalari haqida batafsil
tavsiflar keltirilgan. Ibn Arabshoh Temurning strategik fikrlash qobiliyatini, jangovar
rejalashtirishini va raqiblariga qarshi qanday taktikalar qo‘llaganini ta’kidlaydi. Amir Temur
davlat boshqaruvi, siyosiy strategiyalari, ittifoqlar va raqobatchilari bilan munosabatlari haqida
ham yozadi. Ibn Arabshoh, Temurning o‘z davrida qanday qilib barqarorlik va taraqqiyot
o‘rnatgani haqida ma'lumot beradi. Asar madaniyat, ilm-fan va san'atning rivojlanishi,
shuningdek, Temur davridagi ijtimoiy hayot haqida ham ko‘plab ma’lumotlar keltiradi. Ibn
Arabshoh Temuriylar saroyining madaniy hayotini, san'at va ilm-fanning rivojlanishini
ta’kidlaydi. Ibn Arabshohning asari nafaqat Amir Temur, balki Temuriylar davrining ijtimoiy,
siyosiy va madaniy hayotini o‘rganishda muhim manba hisoblanadi. U, shuningdek, o‘sha
davrdagi boshqa xalqlar va madaniyatlar bilan munosabatlar, savdo aloqalari va diplomatik
faoliyatlar haqida ham ma'lumot beradi
8
.
“Ajoyib al-maqdur fi axbori at-Taymur” asari Amir Temur va Temuriylar davrini chuqur
o‘rganish uchun muhim manba sifatida e'tirof etiladi. Ibn Arabshohning keng qamrovli tasvirlari,
o‘sha davr tarixini va madaniyatini tushunishda qimmatli ma'lumotlarni taqdim etadi. Asar,
tarixshunoslar, olimlar va o‘rganmoqchi bo‘lganlar uchun foydali manba bo‘lib qoladi
9
.
Bu asar Amir Temurga nisbatan salbiy va dushmanlik munosabatida, manba va dalillarga
kam asoslanib, o'zining ichki sub’ektiv tassurot va munosabatlari asnosida yozilgan bo'lsa ham
undagi ba’zi ma’lumotlar saltanat tarixini o'rganishda alohida ahamiyat kasb etadi.
Tarixchi Amir Temurni irodasi mustahkam, qattiqqo'l va adolatli davlat rahbari ekanligi,
davlatni qonunlarga asoslangan holda boshqargani, o'zi shohid bo'lgan voqealar haqida qimmatli
ma'lumotlar berib o'tgan.
Jumladan, u o'z kitobida: «Temur o'z g'oyibligida mamlakati va raiyasi ishlarida nelar yuz
berganini surishtirib, yeru mulklari masalalarini diqqat bilan o'rgana boshladi va hokimlariga yo'l-
yo'riqlar ko'rsatdi; atrof va chegaralar, tevarak-chetlar foydasi tadbirini ko'rib, kattayu kichikning
g'amini eb, boyu faqirning manfaati bilan mashg'ul bo'ldi. O'z mulohazasi taqozasiga ko'ra barcha
ash’yolarni o'z o'rniga qo'yib, jami mansabu martabalar jilovini o'shanga sazovor kishilar qo'liga
tutqaza boshladi. U sayidlarni e’zozlab, karomatlar sohiblari (bo'lgan) avliyolarni izzatu ikromli
qildi, ilmu fanni va uning ahllari hurmatini oshirib, ularga muruvvatini sochib, martabalarini
ulug'ladi…»
10
, – kabi fikr-mulohazalarni ham keltirib o'tgan edi.
8
Ибн Арабшоҳ. Ажоиб ал–мақдур фи тарихи Таймур / Сўз боши, араб тилидан таржима ва изоҳлар муаллифи
У. Уватов. 2 жилдли. – Тошкент: Меҳнат, 1992. B. 123
9
Abdullayev I. Movaraunnahr tarixiy manbalari. - T.: Fan, 2002. 202.b.
10
Ибн Арабшоҳ. Ажоиб ал–мақдур ... 1-жилд. – Б.304.
1057
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Valume 2 Issue 1
Amir Temur davri davlatchilik tarixiga oid yana bir eng muhim asar “Temur
tuzuklari”dir
11
. Asl nusxasining topilmaganligi uchun uning yozilish davri sanasi olimlar
tomonidan aniqlanmagan bo'lsa-da, ammo unda tavsiflangan tarixiy jarayonlar, voqealarning
aksariyati Amir Temur davrida yozilgan boshqa ma’lumotlar bilan mos keladi, unda mavjud ba`zi
qimmatli dalil va voqealar boshqa manbalarda uchramaydi.
“Tuzuklar” o'zining siyosiy-falsafiy, ma’naviy-axloqiy mazmunining boyligi bilan
mashhur bo'lgan va turli davrlarda ko'plab tillarga tarjima qilingan, davlat boshqaruvida undagi
g'oyalardan foydalanilgan. “Tuzuklar” Amir Temur davlatchilik tarixini o'rganishda muhim
ahamiyat kasb etadi va uning mazmun-mohiyatini alohida mavzularda ochib berish dolzarb
masaladir.
Shahobiddin Abdulloh ibn Lutfulloh ibn Abdurashid al-Havofiy – Hofizi Abru (1431 yilda
vafot etgan) ham Amir Temur davrining zabardast tarixnavislaridan biri hisoblanadi. U “Majmu’ai
Hofizi Abro'”, “Zubdat ut–tavorixi Boysung'uriy” (“Boysung'ur Mirzoning saralangan tarixi”)
kabi bir necha asarlar muallifidir. “Zubdat ut-tavorixi Boysung'uriy” asarida olamning
yaralishidan to 1426 yilgacha bo'lgan tarixiy voqealar yozilgan. Hofizi Abru o'z davri tarixiy
voqealarini shohid sifatida tahlil etadi va uning ma’lumotlari ham milliy davlatchilik tariximizni
o'rganishda muhim o'rin tutadi.
Amir Temur davri tarixnavislaridan biri Fasih Ahmad ibn Jaloliddin Muxammad al-
Xavofiydir. Uning “Mujmali Fasihiy” (“Fasihiy to'plami”)
12
nomli asari 1441–1442 yillarda
yozilgan. Bunda tarixiy voqealar qisqa va lo'nda yilma-yil, davriy ketma-ketlikda berilgan va u
ortiqcha mubolag'a, maqtov va sub’ektiv hissiyotlardan holi asar hisoblanadi. U Amir Temur
davridagi tarixiy voqealarga aniqliklar kiritishda katta ahamiyat kasb etadi. Fasih Ahmad ibn
Jaloliddin Muhammad al-Xavofiy, Amir Temur davrining mashhur tarixnavislaridan biri
hisoblanadi. Uning asari "Mujmali Fasihiy" ("Fasihiy to'plami") o'z zamonining tarixini va
madaniyatini yoritishdagi ahamiyati bilan tanilgan.
"Mujmali Fasihiy" asari Amir Temur va uning avlodlari davrida, ya'ni XIV – XV asrlarda
yozilgan. Asar, asosan, Temuriylar imperiyasining tarixi, siyosiy voqealari va madaniy hayoti
haqida ma'lumot beradi. Asarning asosiy maqsadi Amir Temur va uning qo'shinlari, yurtlarini zabt
etishdagi faoliyatlarini hujjatlashtirish va tarixi haqida muhim ma'lumotlarni taqdim etishdir.
"Mujmali Fasihiy" asari ko'plab bo'limlardan iborat bo'lib, har bir bo'limda alohida tarixiy voqealar
va shaxslar haqida hikoya qilinadi
13
.
11
Темур тузуклари / Форсчадан Алихон Соғуний ва Ҳабибулло Кароматов таржимаси. Сўзбоши ва изоҳлар,
умумий таҳрир академик Б.Аҳмедовники. – Тошкент: Адабиёт ва санъат, 1996. – 382 б.
12
Фасих Ахмад ибн Джалаладдин Мухаммад ал-Хавафи. Муджмали Фасихи (Фасихов свод) / Пер. с. перс.,
комментарии и указатели Д.Ю.Юсуповой. – Ташкент: Фан, 1980. – 346 с.
13
Saidov B. Tarixiy asarlar va ularning o‘rni. - T.: Fan, 2005. 175-bet.
1058
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Valume 2 Issue 1
Al-Xavofiy, asarida nafaqat siyosiy voqealarni, balki iqtisodiy va madaniy hayotni ham
yoritadi. Al-Xavofiy o'z asarida aniq va ravon til bilan ifoda etadi. U voqealarni tasvirlashda
zargarlik va badiiy uslublardan foydalanadi, bu esa asarni o'qish jarayonini qiziqarli qiladi.
"Mujmali Fasihiy" asari, o'z zamonidagi tarixiy voqealarni va ijtimoiy-hayotiy holatlarni batafsil
yoritgani sababli, tarixchilar va olimlar uchun muhim manba hisoblanadi. Bu asar, Amir Temur
imperiyasining rivojlanishi va uning ijtimoiy-siyosiy hayoti haqida qimmatli ma'lumotlarni taqdim
etadi.
Fasih Ahmad ibn Jaloliddin al-Xavofiyning "Mujmali Fasihiy" asari, o'z zamonining
muhim tarixiy voqealari va shaxslarini yoritish bilan birga, Temuriylar davrining madaniyati va
ijtimoiy hayoti haqida ham keng qamrovli ma'lumot beradi. Bu asar tarixiy tadqiqotlar uchun
qimmatli manba bo'lib xizmat qiladi va Amir Temur davrining tarixini o'rganishda muhim
ahamiyatga ega.
Amir Temur davrida bo'lib o'tgan voqealarni yozgan tarixchilardan biri Kamoliddin
Abdurrazzoq ibn Mavlono Jaloliddin Ishoq as-Samarqandiy (1413–1483) bo'lib, “Matlai sa’dayn
va majmai bahrayn” (“Ikki saodatli yulduzning chiqish va ikki dengizning qo'shilish joyi”)
14
asari
uning tomonidan 1470 yilda yozilgan. Unda Amir Temur, Shohruh Mirzo, Ulug'bek va boshqa
temuriy hukmdorlarning ichki va tashqi siyosati, iqtisodiy, ma’naviy hayotiga oid qimmatli
ma’lumotlar uchraydi.
«Ravzat us-safo» («Musaffolik bog'i») nomli asar muallifi mashhur tarixchi Mirxond
(1433-1498) va uning nabirasi G'iyosiddin ibn Humomiddin Xondamirning (1475–1535) “Habib-
us-siyar fi axbor va afroz ul-bashar» (“Inson xabarlari va farzlarida do'stning tarjimai holi”)
15
va
boshqa asarlari
16
ham Amir Temur davri manbashunosligida alohida o'rin tutadi. Xondamir
(1475–1535) o‘zining "Habib-us-siyar fi axbor va afroz ul-bashar" asari bilan o‘z zamonining
muhim tarixchilardan biri sifatida tanilgan. Ushbu asar Temuriylar va keyinchalik Shayboniylar
davrining tarixiy voqealarini yoritadi. Xondamirning asari XVI asr boshlarida, o'z zamonining
siyosiy va ijtimoiy voqealari fonida yozilgan. Asarning asosiy maqsadi insoniyat tarixini,
jumladan, shaxsiy hayot, ijtimoiy va madaniy jarayonlarni tasvirlashdir. U o'z asarida tarixiy
shaxslarning hayotini va faoliyatini yoritishga alohida e'tibor beradi.
"Habib-us-siyar" asari bir necha bo‘limlardan iborat bo‘lib, har bir bo‘limda tarixiy
voqealar, shaxslar va ijtimoiy hayot haqida batafsil ma'lumotlar berilgan.
14
Абдурраззоқ Самарқандий. Матлаъи саъдайн ва мажмаи баҳрайн / Форс–тожик тилидан таржима, кириш
сўз, изоҳ ва луғатлар А. Ўринбоевники. – Тошкент: Фан, 1969. Т. 2. I-қисм. – 463 б.
15
Хондамир. Хабиб ас-сияр. ЎзР ФА Шарқшунослик институтининг тошбосмалар жамғармаси. Инв. № 8979.
16
Хондамир. Дастур ул вузаро. ЎзР Фа Шарқшунослик институтининг қўлёзмалар фонди. Инв. № 55/1; Ўша
муаллиф. Номайи номий. ЎзР ФА Шарқшунослик институтининг қўлёзмалар фонди. Инв. № 801 ва бошқалар.
50
Давлатшоҳ Самарқандий. Шоирлар бўстони / Форс тилидан Б. Аҳмедов таржимаси. – Тошкент: Фан, 1967.
– 86 б.
1059
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Valume 2 Issue 1
Asar, shuningdek, o'z ichiga biografiyalarni, tarixiy voqealar va hikoyalarni oladi.
Xondamir o‘z asarida aniq, ravon va bayon etuvchi uslubni tanlagan. U o‘z zamonidagi
voqealarni badiiy tarzda ifodalagan, bu esa asarni o‘qish uchun qiziqarli qiladi. Asarda ko‘plab
misollar, hikoyalar va afsonalar mavjud. "Habib-us-siyar" asari, o‘z zamonidagi siyosiy va
ijtimoiy jarayonlarni o‘rganishda muhim manba hisoblanadi. Xondamir, o‘z asarida Temuriylar
va Shayboniylar davrining murakkab tarixini o‘zining ma’lumotlari bilan boyitadi. Xondamirning
"Habib-us-siyar fi axbor va afroz ul-bashar" asari, o‘z davrining tarixiy voqealarini va shaxslarini
qamrab olgan muhim manba bo‘lib, tarixchilar va olimlar uchun qimmatli resurs hisoblanadi.
Ushbu asar, o‘z zamonining ijtimoiy, siyosiy va madaniy hayotini chuqur o‘rganishga
yordam beradi va tarixiy tadqiqotlar uchun muhim ahamiyatga ega. Bu asar 1524 yilda yozib
tamomlangan bo'lsa ham qo'shimchalar kiritilishi natijasida u 1529 yilda oxiriga etkazilgan
17
.
Amir Temur va temuriylar davrida Davlatshoh Samarqandiy (1435-1495), Zahiriddin
Muhammad Bobur (1483-1530)
18
kabi ko'plab davlat arboblari, sayyoh tarixnavislarning asarlari
yaratilgan bo'lib, ularni barchasiga batafsil to'xtalish imkoniyati bo'lmasa-da, tadqiqot jarayonida
ulardan keng foydalanishga harakat qilindi.
Tahlillar natijasida Amir Temur tarixiga tegishli manbalarda o'xshash ma’lumotlar
uchragani bilan, ular bir-biridan davrida, sifatida, yozilish uslubi, dalillarning boyligi va boshqa
jihatlarida farqlar mavjudligi seziladi. Ularning barchasi ham o'ziga xosligi va qimmati bilan
ajralib turadi.
REFERENCES
1.
Гияс ад–Дин Али. Дневник похода Тимура в Индию / Пер. с перс., предисл. и примеч.
А.А. Семенова. – М.: Наука, 1958.
2.
Низомиддин Шомий. Зафарнома / Форс тилидан ўгирувчи Юнусхон Ҳакимжонов. –
Тошкент: Ўзбекистон, 1996.
3.
Руи Гонсалес де Клавихо. Дневник путешествия в Самарканд ко двору Тимура
(1403–1406) / Пер. со староисп. И.С. Мироковой. – М.: Наука, 1990
4.
Ибн Арабшоҳ. Ажоиб ал–мақдур фи тарихи Таймур / Сўз боши, араб тилидан
таржима ва изоҳлар муаллифи У. Уватов. 2 жилдли. – Тошкент: Меҳнат, 1992
5.
Sharafuddin Ali Yazdi. Zafarnoma. - T.: Uzbekistan, 1996. 234 b
17
Saidov B. Tarixiy asarlar va ularning o‘rni. - T.: Fan, 2005. 156-bet.
18
Бобур Заҳириддин Муҳаммад. Бобурнома. – Тошкент: Юлдузча, 1989. – 368 б. Zahiriddin Muhammad Bobur.
Boburnoma. – T., 2007, 432
1060
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Valume 2 Issue 1
6.
Темур тузуклари / Форсчадан Алихон Соғуний ва Ҳабибулло Кароматов таржимаси.
Сўзбоши ва изоҳлар, умумий таҳрир академик Б.Аҳмедовники. – Тошкент: Адабиёт
ва санъат, 1996
7.
Ahmadov B. Tarix saboqlari. - T.: Fan, 1998. 405 b
8.
Beruniy, A. Asar. - T.: Sharq, 2000. 312 b
9.
Abdulaziz ibn Muhammad ibn Tahir. Timur va uning davri. - T.: Fan, 2000. 250-bet.
10.
Nizomiddin Shomiy. Nasriddin tarixida. - T.: Adabiyot, 2005. 450 b
11.
Zahiriddin Muhammad Babur. Baburnoma. - T.: Uzbekistan, 1997. 250 b
12.
Tohir M. Temuriylar davri va uning merosi. - T.: Fan, 2003. 300 b
13.
Fitrat, A. Temuriylar tarixiga bag‘ishlangan maqolalar. - T.: O‘zbekiston, 2001. 200 b
14.
Mahmud Koshg‘ariy. Divonu lug'otit-turk. - T.: O‘zbekiston, 1995. 480 b
