2025
JANUARY
NEW RENAISSANCE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE
VOLUME 2
|
ISSUE 1
615
"RAMUZ SHAH" DÁSTANI TILINDE STILISTIKALIQ FIGURALARDIŃ
QOLLANILIWI
Ájiniyazova Biybinaz
Qaraqalpaq mámleketlik universiteti magistrantı.
https://doi.org/10.5281/zenodo.14766778
Annotaciya. "Ramuz shah" dástanı qaraqalpaq xalqı arasında qıssaxanlıq jolı menen
atqarılıp kelgen epikalıq dóretpelerdiń biri. Bul dástan atqarıwshılar repertuarında «Ramuz
patsha», «Ziynep-Altıngúl» atamaları menen de belgili. Dástannıń dáslepki atqarıwshıları
qıssaxanlar bolǵanlıqtan, onda kitabıy tildiń tásiri ayqın bayqaladı. Biz bul maqalamızda dástan
tilindegi qollanılǵan stilistikalıq figuralarǵa toqtalıwdı maqul kórdik.
Tayanısh sózler: "Ramuz shah" dástanı, lingvofolkloristika, leksika, stilistikalıq figuralar,
anafora, epifora, antiteza, inversiya, asindeton.
THE USE OF STYLISTIC FIGURES IN THE LANGUAGE OF THE EPIC
"RAMUZ SHAH"
Abstract. "Ramuz shah" epic is one of the epic works that have been performed among the
Karakalpak people through storytelling. In the repertoire of performers of this saga, they are also
known by the names "Ramuz king" and "Zaynab-oltingul". Since the first performers of the epic
were storytellers, the influence of the book language is clearly visible in it. In this article, we
preferred to focus on the stylistic figures used in the epic language.
Key words: "Ramuz shah" epic, linguo-folkloristics, lexicon, stylistic figures, anaphora,
epiphora, antithesis, inversion, asyndeton.
ИСПОЛЬЗОВАНИЕ СТИЛИСТИЧЕСКИХ ФИГУР В ЯЗЫКЕ ЭПОСА
«РАМУЗ-ШАХ»
Аннотация. Эпос «Рамуз-шах» является одним из эпических произведений,
исполнявшихся среди каракалпакского народа посредством сказительства. В репертуаре
исполнителей этой саги они также известны под именами «Рамуз-царь» и «Зайнаб-
олтингуль». Поскольку первыми исполнителями эпоса были сказители, в нем отчетливо
просматривается влияние книжного языка. В данной статье мы предпочли остановиться
на стилистических фигурах, используемых в эпическом языке.
Ключевые
слова:
эпос
«Рамуз-шах»,
лингво-фольклористика,
лексика,
стилистические фигуры, анафора, эпифора, антитеза, инверсия, асиндетон.
2025
JANUARY
NEW RENAISSANCE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE
VOLUME 2
|
ISSUE 1
616
Qaraqalpaq xalqı xalıq awızeki dóretpelerge oǵada bay xalıq. Qaraqalpaq xalıq awızeki
dóretpeleri qaraqalpaq xalqınıń milliyligin, bay úrp-ádet, dástúrlerin, xalıq danalıqların,
xalqımızdıń basqa xalıqlardan ózinsheligin ózinde jámlestirgen biziń ullı ruwxıy baylıǵımız.
Folklorlıq shıǵarmalar xalıqlıq tilde jazılıp, onı lingvofolkloristikalıq baǵdarda izertlew
baslı orındı iyeleydi. Qaraqalpaq lingvofolkloristikası qarqalpaq til biliminiń jańadan qáliplesip
kiyatırǵan jańa tarawı bolıp tabıladı[2]. Qaraqalpaq til bilimindegi dáslepki lingvofolkloristikalıq
baǵdardaǵı umtılıslar J.Eshbaevtıń “Naqıl-maqallardıń kórkem obrazılıǵı” [10], D.S.Nasırovtıń
«Qaraqalpaq qaharmanlıq dástanlarında áskeriy atlanıs hám urıslardı bayanlawda qollanılatuǵın
terminler” maqalaları esaplanadı [6]. Onnan keyin qaraqalpaq til biliminde awızekı xalıq
dóretpeleri tilin arnawlı monografiyalıq baǵdarda izertlewge arnalǵan jumıslardıń eń
dáslepkileriniń biri filologiya ilimleriniń kandidatı Orazaq Bekbawlovtıń «Qaharmanlıq epostıń
arab-parsı leksikası ham onıń tariyxıy-lingvistikalıq xarakteristikası» miyneti áhimiyetli [4].
Ásirese, xalıq awızeki dóretpeleri ishinde dástanlar tilin hár qıylı baǵıtta izertlew tiykarǵı
orındı iyeleydi. Biraq dástanlardıń ishinde ayırım dástan túrleri boyınsha izertlenbegen jumıslar
da bar. Solardan biri - bul "Ramuz shah" dástanı bolıp, ol qaraqalpaq xalqı arasında qıssaxanlıq
jolı menen atqarılıp kelgen epikalıq dóretpelerdiń biri. Bul dástan atqarıwshılar repertuarında
«Ramuz patsha», «Ziynep-Altıngúl» atamaları menen de belgili. Dástannıń dáslepki atqarıwshıları
qıssaxanlar bolǵanlıqtan, onda kitabıy tildiń tásiri ayqın bayqaladı. Dástannıń syujeti ǵaybana
ashıqlıq máselesine qurılǵan. Dástannıń tili sál quramalıraq bolsa da, onda kórkem boyawlar da
jaqsı berilgenin kórsek boladı. Biz bul maqalamızda dástan tilindegi qollanılǵan stilistikalıq
figuralarǵa toqtalıwdı maqul kórdik. Óytkeni, hárqanday dóretpeniń insan júregine jetip
barıwında, sol ortalıqtıń pafosın beriwinde sóz qorınıń ushqırlıǵı úlken áhmiyetke iye. Bunda,
álbette, kórkemlew quralları názerde tutılıp atır.
M. Gorkiy:
“Til- ádebiyattıń birinshi elementi”,
sebebi hárqanday ádebiy shıǵarmanıń kórkemligi onıń tili arqalı, ondaǵı kórkemlew quralları
arqalı kórinedi, degen pikirdi keltirip ótedi [5; 77] Ramuz shax” dástanı tili jaǵınan ózine tán
ózgeshelikleri menen ajıralıp turatuǵın xalıq awızeki dóretpeleriniń biri. “Ramuz shax” dástanı
tilinde tómendegi stilistikalıq figuralar ushırasadı. Bul stilistikalıq figuralar tildiń obrazlılıǵı ushın
xızmet etetuǵın sóz, sóz dizbekleri yamasa gápler bolıp esaplanadı.
Inversiya qubılısı -
“Ramuz shax” dástanı tilinde inversiya qubılısı, yaǵnıy gáptiń
qurılısındaǵı gáp aǵzalarınıń ádettegige salıstırǵanda orın almasıp qollanılıwı ushırasadı. Bul
jaǵday gápke ayrıqsha kórkemlilik, tásirlilik beriw maqsetinde qollanıladı. Mısalı: Qılıshıń bosh
ushlab, qoldın ketirme,Tanı dushmanıńnı atań barında[7;337]. Ańla dostı-dushmanıń mendin
násixat, Kúlmesin dushmanıń seniń qasıńda [7; 337].
2025
JANUARY
NEW RENAISSANCE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE
VOLUME 2
|
ISSUE 1
617
Bul jerde birinshi mısalda gáp aǵzalarınıń tuwra orın tártibi “Atań barında dushmanıńnı
tanı” túrinde qollanılıwı lazım, al ekinshi mısalda bolsa “Mennen násiyat dostı-dushmanıńnı ańla,
Dushmanıń seniń qasıńda kúlmesin” formasında qollanılıwı kerek. Biraq qosıq qatarında bul
tárizde qollanǵanında dóretpeniń qunlılıǵı páseyip, tásirsheńlik artpas edi. Sol arqalı sózdiń
emocional-ekspessivlik tásiri kúsheygen.
Anafora
– (gr.anaphora-órlew, joqarı kóteriw)- poeziyada yamasa prozada dástepki
qatarlardıń birdey sesten yamasa sózden yaki bolmasa frazadan baslanıwı, yaǵnıy olardıń
qaytalanıp keliwi arqalı jasalatuǵın kúsheytkish figura. Onıń seslik, leksikalıq, sintaksislik,
strofalıq túrleri bar [9; 127-bet]. “Ramuz shax” dástanı tilinde tómendegi túrleri ushırasadı:
Yigitlik biyǵafil, anı bilmádim,Yaxshini-yamanni bawar etmádim, Yashim qayttı, bárisini endi
ańladım, Uǵılsız hár kimsá dushman yańlıdı[7; 332]. Yanıban dáwlet shıraǵı, Yaqın áylep yol
yaraǵı, Káfirniń kórgen qıraǵı,Qırǵan kúnler ótip ketti [7; 357].. Bul jerde birinshi mısalda yigitlik,
yaxshini, yashım sózleriniń hámmesi y háribinen baslanǵanbolsa ekinshi mısaldaǵı qosıq qatarı
yanıban hám yaqın sózleri y háribinen baslanıp, hár bir qatarı birdey sesten bolıp,
seslik anaforaǵa
mısal bola aladı. Qudanıń hámirine xilaf qılmadıń,Sháriyatdin basqa yolǵa yúrmadiń, Neshshe yúz
kishini bawar qılmadıń, Neshshe káfirlerni qırǵan Áliyseń [7;335]. Hámdam aytur, aq shunqarım
alındı, Hámdam aǵań shul kún yalǵız qalandı [7; 351]. .Sendin ózge yoktur meniń panaxım, Sendin
sordım, ya házireti Ibrahiym [7;345].. Bul jerde astı sızılǵan neshshe, hámdam, sendin sózleri
hárbir qatarda ózgerissiz birdey formada kelip,
leksikalıq anaforaǵa
mısal bola aladı. Násiyhatim
budur, jáhil bolmańız, Bir–birińe urısh-sókish qılmańız,Bir-birińden hárgiz ayra bolmańız, Bir-
biriń qádirini yaxshi bilgeysiz [7; 340].. Sen óziń asan et, qádir Allahım, Sendin ózge yoktur meniń
panahim,Sendin sordım, ya háziret Ibrahiym,Záynebim salamat yetkur sen bu kún [7; 345].
Baxramnı er astıǵa saldılar, Bahram seni kóre bilmes boldılar,Bir-birińnen seni júdá
qıldılar,Kórmegińi múshkil endi, náyleyin [7; 353]. Bunda astı sızılǵan sózler hár qıylı
grammatikalıq qurallardı qabıl etip, kórkem súwretlew quralınıń bir túri bolǵan
sintaksislik
anaforaǵa
mısal etip alsaq boladı. Muhammedyar, Allah haqqa sıǵındım,Allah, Allah, hámrahıńız
men menem,Babam Áliy piyrim yadıma aldım, Allah, Allah, hámrahıńız men menem [7; 349]..
Shopan aǵa sendin bir sóz sorayın,Sháhriń kimdur bu qoy kimniń qoyları? Qulaǵıń kár bolsa yaqın
barayın, Sháhriń kimdur bu qoy kimniń qoyları? [7; 352]. Bul jerde astı sızılǵan qosıq qatarları
strofalıq anaforaǵa mısal bola aladı.
Epifora
– shıǵarma qatarları birdey sóz benen juwmaqlanıwı. Dástanda epifora tómendegi
qatarlarda ushırasadı: Ramuz aytur, yáne kórer kózim sen, Kóńlimniń ishanıshı sózler sózim sen,
Yalǵanshıda meniń yalǵız qozım sen,Záydep atluǵ yalǵız qozım sen mu sen [7; 338]. .“Ah,yarım”
2025
JANUARY
NEW RENAISSANCE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE
VOLUME 2
|
ISSUE 1
618
dep páryad áyleme, Berk áyle ózińni yaman áyleme, Yaxshılıǵ úmiyd et, yaman áyleme,Bu sózim
yadıńa yaxshı al endi [7; 344]. Bundaǵı birinshi mısalda sen sózi hárbir qosıq qatarınıń aqırında
kelgen bolsa, keyingi mısalda áyleme feyil sóziniń hárbir qatar aqırında qaytalanıp keliwin
epiforaǵa mısal etip kórsetsek boladı.
Antiteza
(gr. Antithesis-qarama-qarsı) sóylewdiń ótkirligin arttııw maqsetinde bir frazada
qarama-qarsı, kontrast túsiniklerdiń qollanılıwı. Kórkem shıǵarmada túsinikler, waqıyalar,
obrazlar bir-birine qarama-qarsı qoyılsa, antiteza usılı kelip shıǵadı. Antiteza shıǵarmanıń
emocional tásirin arttırıw ushın xızmet etedi [9; 128-bet]. Dástan tilinde antitezalar ushırasadı:Men
dedim atajan kórmesmen dedim, Óligiń, tirigiń bile bilmedim [7;356].Dúnyada padshax men,
ózim hásratdá, Mısalı músápir boldım men bu kún [7; 331]. Bul qatarlarda qarama-qarsı mánidegi
sózler sıpatında óli-tiri, padshax-músápir sózleri antitezalıq súwretlew usılın berip turıptı.
Asindeton
– waqıyalardıń tez almasıwın kórsetiw ushın birgelikli aǵzalardıń yamasa
gáplerdiń dánekersiz keliwi. Dástan tilinde tómendegi qosıq qatarların mısal etip alsaq bolad: Qız
emesdur anı barmaq, kórmekdur,Bazarım, kórerim, qozım, aman bol [7; 351]. Humayun tawısım,
baǵda búlbúlim, Búlbúlim, báhárám, yazım aman bol [7; 357]. Bul mısallarda birgelikli aǵzalardıń
arasına dánekerler qollanılmaǵan. Sonlıqtan bul stilistikalıq figura qosıq qatarındaǵı kórkemlilikti
ele de arttırıp tur. Eger de, joqarıdaǵı birgelikli aǵzalar esaplanǵan bazarım, kórerim, qozım, yaki
bolmasa búlbúlim, báhárám sózleriniń arasına hám dánekerin qollansaq uyqasqa túspey qaladı,
emocional-ekspressivligi ádewir tómenleydi.
Biz dástanda stilistikalıq figuralardan: inversiya, anafora, epifora, antiteza, asindeton
sıyaqlı kórkemlew qurallarına mısallar jıynap, olardı barınsha lingvistikalıq jaqtan analizlep
shıǵıwǵa háreket ettik. Dástanda stilistikalıq figuralarǵa mısallardı kóplegen jerlerinde ushıratsaq
boladı. Juwmaqlap aytqanda, xalıq awızeki dóretpeleri ásirler dawamında bizge deyin jetip kelgen
qunlı miyrasımız esaplanadı. Olardı hár tárepleme úyreniw, onı analizlew, tilin házirgi tilge
salıstırıp izertlew biziń tiykarǵı waıypalarımızdıń birine aylanıwı tiyis.
REFERENCES
1.
Абдиназимов Ш. Бердақ шығармаларының тили. Тошкент. 2006. 259 б.
2.
Abdinazimov Sh. Lingvofolkloristika. Tashkent 2018.-184 b.
3.
Abdiev A. "Alpamıs dástanı tiliniń leksika-semantikalıq hám stilistikalıq ózgeshelikleri" ,
Nókis, 2010.
4.
Бекбаулов О. Кахарманлык эпостын араб-парсы лексикасы хам онын тарийхый-
лингвистикалык харектеристикасы. -Нокис: Каракалпакстан, 1979.
2025
JANUARY
NEW RENAISSANCE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE
VOLUME 2
|
ISSUE 1
619
5.
Бекбергенов А. Қарақалпақ тилининг стилистикасы. -Нөкис, "Қарақалпақстан", 1990
6.
Вестник Каракалпакского филиала АНУзСС. 1972. №2. -С. 72-77.
7.
Қарақалпақ фолкьлоры. Көп томлық. 52 -том. Нөкис, 2012.
8.
Мақсетов Қ. Қарақалпақ халқының көркем аўызеки дөретпелери. - Нөкис, "Билим",
1996.
9.
Pirniyazova A.Q., Seydullaeva D.Yu., Qaraqalpaq tiliniń stilistikası, Tashkent, “Tafakkur
avlodi”, 2020.-168
10.
“Совет Каракалпакстаны” газетасы,1964, 23-август саны.
