2025
JANUARY
NEW RENAISSANCE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE
VOLUME 2
|
ISSUE 1
620
ABDURAHMON JOMIYNING “FAVOIDU’Z-ZIYOYA” ASARIDA “ISM” SO‘Z
TURKUMI VA UNING IFODALASH PRINSIPI
Naymanov Raximjon Xakimovich
Oriental universiteti magistranti
https://doi.org/10.5281/zenodo.14766945
Annotatsiya. Abdurahmon Jomiy (1414–1492) — o‘zining ilmiy, adabiy va falsafiy
asarlari bilan tanilgan, o‘rta asrlar Sharq falsafasida katta iz qoldirgan mutafakkir va allomadir.
Uning “Favoidu’z-Ziyoya” asarida tilshunoslik masalalari, jumladan, so‘z turkumlarining
roli, ularning semantik va sintaktik vazifalari alohida tahlil etilgan. Ayniqsa, “Ism” so‘z turkumi,
uning tarkibi, vazifalari va ifodalash prinsiplarini o‘rganish, Jomiyning tilshunoslikka qo‘shgan
hissasini chuqurroq tushunishga yordam beradi. Bu maqolada Abdurahmon Jomiy asaridagi
“Ism” so‘z turkumi va uning ifodalash prinsipining ilmiy tahlili keltiriladi.
Kalit so‘zlar: Muayyan (an'anaviy) Ism, Noaniq (umumiy) Ism, ontologik, referensiya,
semantik tahlil, pragmatik yondashuv, nomlash vazifasi, tavsiflash vazifasi, an'anaviy (klassik)
ma'no, metaforik ma'no, semantik jihatlar.
Аннотация. Абдурахман Джами (1414–1492) был мыслителем и ученым, известным
своими научными, литературными и философскими трудами, оставившим значительный
след в средневековой восточной философии. В своей работе «Фавоиду'з-Зиёйа» он уделяет
особое внимание анализу лингвистических вопросов, в том числе роли словосочетаний, их
семантических и синтаксических функций. В частности, изучение группы слов «изм», ее
состава, функций и принципов выражения помогает глубже понять вклад Джами в
лингвистику. В статье представлен научный анализ словосочетания «изм» и принципа его
выражения в творчестве Абдурахмана Джами.
Ключевые слова: Имя собственное (традиционное), Имя неопределенное
(нарицательное),
онтологический,
референциальный,
семантический
анализ,
прагматический подход, функция именования, описательная функция, традиционное
(классическое) значение, метафорическое значение, семантические аспекты.
Abstract. Abdurahman Jami (1414–1492) is a thinker and scholar known for his scientific,
literary and philosophical works, who left a great mark on medieval Eastern philosophy. His work
“Favoidu’z-Ziyoya” specifically analyzes linguistic issues, including the role of word groups, their
semantic and syntactic functions. In particular, the study of the word group “Ism”, its composition,
functions and principles of expression helps to understand Jami’s contribution to linguistics in a
2025
JANUARY
NEW RENAISSANCE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE
VOLUME 2
|
ISSUE 1
621
deeper way. This article presents a scientific analysis of the word group “Ism” and its principle of
expression in the work of Abdurahman Jami.
Keywords: Proper (traditional) Noun, Indefinite (common) Noun, ontological, reference,
semantic analysis, pragmatic approach, naming function, descriptive function, traditional
(classical) meaning, metaphorical meaning, semantic aspects.
Ishning dolzarbligi.
Abdurahmon Jomiyning asarida “Ism” atamasi nafaqat grammatik birlik sifatida, balki
ma'naviy, tasavvufiy va falsafiy jihatdan ham o‘z ifodasini topadi.
Ismlar, inson ruhining va dunyoning ma'naviy holatini aks ettirishda, ular o‘rtasidagi
aloqalarni anglashda muhim vosita bo‘lib xizmat qiladi. Shuning uchun, “Ism”ning ifodalash
prinsipi nafaqat tilshunoslik, balki tasavvufiy falsafa nuqtai nazaridan ham ahamiyatlidir.
“Ism” so‘zining tasavvufiy kontekstdagi ma'nosi bilan ham aloqasi mavjud.
Jomiy, bu asarda “Ism”ning so‘z sifatidagi tahlilini hamda uning inson ruhiyatiga ta'sirini
o‘rgangan. Masalan, “Ism” va “sifat” o‘rtasidagi farq, uning o‘zgaruvchanligi yoki ma'naviy
o‘zgarishlarga mosligi tasavvufiy ilm va amallarni izohlashda alohida o‘rin tutadi.
Bugungi kunda lingvistik va filologik tadqiqotlar “Ism” so‘z turkumi, uning ifodalash
prinsipi va uning tildagi roli bo‘yicha yanada kengroq yondashuvlarni talab qiladi. Bu masala
so‘nggi yillarda tilshunoslikda keng o‘rganilayotgan mavzulardan biriga aylangan. Ismlar,
semantik va pragmatik nuqtai nazardan tahlil qilinib, ularning inson xulqiga, muloqot va
jamiyatdagi o‘zaro munosabatlarga qanday ta'sir qilishini o‘rganish dolzarb.
Shu jihatlarni inobatga olib, maqola mavzusining dolzarbligi, nafaqat o‘rta asrning
tasavvufiy va lingvistik qarashlarini o‘rganish, balki zamonaviy tilshunoslik va falsafaga qanday
ta’sir ko‘rsatganini ham tahlil qilish imkonini beradi. Jomiy asaridagi “Ism” so‘zining ifodalash
prinsipi, zamonaviy tafakkur va tilshunoslikning o‘sib borayotgan ehtiyojlariga javob berishi
mumkin.
Ishning maqsad va vazifalari:
Abdurahmon Jomiyning “Favoidu’z-Ziyoya” asarida
“Ism” so‘z turkumining tilshunoslik nuqtai nazaridan o‘rganilishi va uning ma'naviy va axloqiy
ta'limotlar bilan bog‘lanishini aniqlash o‘z oldiga maqsad qilib qo‘yadi.
Jomiyning “Ism” so‘z turkumi va uning ifodalash prinsipini insoniy fazilatlarni va axloqiy
idealni shakllantirishdagi o‘rnini tushuntirishdan iborat.
Vazifalar:
“Ism” so‘z turkumining lingvistik jihatlari: uning turlari, grammatik
xususiyatlari va sintaktik vazifalari.
2025
JANUARY
NEW RENAISSANCE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE
VOLUME 2
|
ISSUE 1
622
Jomiy asaridagi “Ism” so‘z turkumi va uning ifodalash prinsipi: so‘zning ma'naviy, diniy
va axloqiy mazmuni yoritib berishda hizmat qiladi. “Ism” so‘zining Jomiyning falsafiy qarashlari
va insoniyatni tarbiyalashdagi roli juda ham muhim kasb etadi. “Favoidu’z-Ziyoya” asarida “Ism”
so‘z turkumining o‘rni va uning adabiy-tarbiyaviy ahamiyati katta vazifadir. Jomiyning “Ism” so‘z
turkumi orqali insonning yaxshilik va yomonlik, haqiqiy bilim va jaholat kabi tushunchalarini
qanday ifodalashini tahlil qilishda asosiy vosita sifatida hizmat qiladi.
“Ism” — tilning eng muhim so‘z turkumi bo‘lib, odamlar va ob’ektlar, hodisalar va
ularning xususiyatlari haqida fikr yuritishda ishlatiladi. Jomiy asarida Ismning ta’rifi, uning
grammatik tizimidagi roli va ifodalash funktsiyalari ko‘plab jihatlaridan tahlil qilingan.
Ism, asosan, mavjudot yoki hodisalarni nomlash, shuningdek, ularning xususiyatlarini
ifodalash uchun ishlatiladi. Jomiy Ismni ikki asosiy turga ajratadi:
Muayyan (an'anaviy) Ism
—
biror narsa yoki hodisaning aniq nomini ifodalaydi.
Masalan, “uy”, “kitob”, “Shahar” kabi Ismlar.
Noaniq (umumiy) Ism
— ko‘proq tasavvur
yoki holatni ifodalovchi Ismlar. Masalan, “yaxshi”, “go‘zal”, “boshqa” kabi sifatli ifodalashlar.
Muayyan Ism
— bu aniq, xususiy, maxsus ob’ektlar yoki hodisalarni ifodalovchi
Ismlardir. Ushbu Ismning xususiyati shundaki, u o‘ziga xos, har bir ob'ekt yoki hodisani aniq
belgilaydi va ularning tashqi ko‘rinishi yoki o‘ziga xos xususiyatlarini tushuntiradi.
Muayyan
Ismlar
inson tafakkurida ma'lum bir tasavvur yaratadi, chunki ular biror narsa yoki hodisaga
alohida, o‘ziga xos ma'no berishi kerak. Masalan:
“Uy”
— bu Ism aniq bir joyni, yashash joyini
ifodalaydi.
“Kitob”
— muayyan bir ob’ektni, ma’lumot yoki o‘qish uchun materialni ifodalaydi.
“Shahar”
— aniq bir hudud yoki yirik aholi punktini bildiradi.
Muayyan Ismlar
ontologik
(mavjudlikka doir) ahamiyatga ega, chunki ular dunyoda aniq
mavjud bo‘lgan narsalarni tasvirlashadi. Filologik nuqtai nazardan, bunday Ismlar,
referent
(haqiqiy dunyoda mavjud bo‘lgan obyekt yoki hodisa) bilan to‘g‘ridan-to‘g‘ri bog‘lanadi. Bu
Ismlar, odatda,
nominal
ma'no (ya'ni, ob'ektni nomlash) beradi va muloqotda aniqlik va
ishonchlilikni ta’minlaydi. Muayyan Ismning bunday funksiyasi, lingvistikadagi
referensiya
nazariyasiga asoslanadi, bu esa tilni aniq shaklda ob'ektlar va hodisalar bilan bog‘lashga yordam
beradi.
Noaniq Ism
yoki
umumiy Ism
kengroq, ko‘proq tasavvur va holatlarni ifodalovchi
Ismlardir. Bunday Ismlar konkret ob’ekt yoki hodisani emas, balki biror narsaning sifatini, holatini
yoki nisbiy xususiyatini tasvirlaydi. Noaniq Ismlar ko‘pincha sifat yoki holatlarni ifodalovchi
so‘zlar sifatida qo‘llaniladi va ular bir nechta ob'ektlarga nisbatan qo‘llanishi mumkin.
2025
JANUARY
NEW RENAISSANCE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE
VOLUME 2
|
ISSUE 1
623
Masalan:
“Yaxshi”
— bu sifatli Ism bo‘lib, har qanday ob'ekt yoki hodisaning ijobiy
xususiyatlarini bildiradi.
“Go‘zal”
— estetik holat yoki xususiyatni ifodalovchi umumiy Ism.
“Boshqa”
— boshqa narsaga nisbatan taqqoslashni ifodalovchi noaniq Ism.
Noaniq Ismlar
predikativ
xususiyatga ega bo‘lib, ular hodisalar yoki ob'ektlar haqida
umumiy tasavvur beradi. Bunday Ismlar ko‘pincha
abstrakt
va
noaniq
ma'nolarni tasvirlaydi,
chunki ular aniq bir narsaga emas, balki o‘zgaruvchan, vaqtincha yoki umumiy xususiyatlarga
qaratilgan.
Kategorik
ma'no, ya'ni turli xil holatlar yoki narsalarni bir-biriga o‘xshash tarzda
umumlashtirish funktsiyasini bajaradi. Masalan, “go‘zal” so‘zi, biror ob’ektni tasavvur qilishda
turli xil tashqi ko‘rinishlarni va estetik xususiyatlarni umumlashtiradi.
Lingvistik nuqtai nazardan
, noaniq Ismlar
abstraksiya
va
klassifikatsiya
tizimlariga
mos keladi, chunki ular mavjudotlarni yoki hodisalarni aniqlikdan ko‘ra, ko‘proq ularning
xususiyatlari orqali umumlashtirishga imkon beradi.
Bunday Ismlar lingvistik kontekstda, ayniqsa, tasviriy va figurativ tilda,
metafora
va
simvolizm
kabi usullar orqali ma'nolarni kengaytirishda foydalaniladi.
Muayyan va noaniq Ismlarning muloqotdagi ahamiyati.
Jomiy Ismni ikki turga ajratish
bilan, tilshunoslikdagi aniq va noaniq elementlarning qanday ishlashini va qanday muloqotda
ma’no yaratishni tushunishga yordam beradi.
Muayyan Ism
ko‘proq
referensial
ma’no beradi, ya’ni u ob’ekt yoki hodisaning haqiqiy
mavjudligini ko‘rsatadi.
Noaniq Ism
esa
predikativ
ma'no orqali hodisalar yoki xususiyatlar
haqida umumlashtirilgan tasavvurlarni yaratadi.
Jomiy Ismlar orqali, tilning ikki asosiy ma'no yaratish usulini ajratadi:
konkretlash
va
abstraktsiyalash
. Muayyan Ismlar real obyektlar yoki hodisalar bilan bog‘liq bo‘lsa, noaniq
Ismlar ko‘proq umumiy va keng ma'nolarni ifodalash uchun ishlatiladi. Ushbu yondashuv, o‘z
navbatida, lingvistik tahlil uchun
ontologik
(mavjudlik),
epistemologik
(bilish) va
pragmatik
(muloqot) ma'nolarning o‘zaro aloqalarini yaxshiroq tushunishga yordam beradi.
Jomiy va zamonaviy lingvistik tushunchalar bilan quyida sizlarni tanishtirib o‘tsak.
Jomiy Ismning turli turlarini ajratganida, u nafaqat tilshunoslikka ilmiy yondashuvni ko‘rsatgan,
balki ma’no va tafakkur jarayonlaridagi chuqur o‘zgarishlarni tasvirlagan. Bugungi kunda esa,
orqali bunday Ismlar tilshunoslikda va muloqotda qanday ishlashini yaxshiroq tushunish mumkin.
Jomiy taqdim etgan tahlillar, nafaqat eski grammatik tizimlarni, balki zamonaviy semantik
yondashuvlarni ham rivojlantirishga xizmat qiladi.
2025
JANUARY
NEW RENAISSANCE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE
VOLUME 2
|
ISSUE 1
624
Ismning sintaktik va semantik vazifalari quyidagilardan iborat.
Jomiy Ismning ikki
asosiy vazifasini ta'kidlaydi:
Nomlash vazifasi
— Ism obekt yoki hodisani nomlash va tanishtirish funksiyasini
bajaradi. Bu Ismning eng aniq va ko‘zga tashlanadigan vazifasi bo‘lib, ob'ektni identifikatsiya
qilishda ishlatiladi.
Tavsiflash vazifasi
— Ism, shuningdek, ob'ektlarning xususiyatlarini tasvirlashda ham
ishlatiladi. Jomiy Ism va sifatlar o‘rtasidagi o‘zaro aloqani chuqurroq tahlil qiladi, bu esa lingvistik
tafakkur va tilshunoslikni murakkablashtiradi.
Ism va uning ifodalash prinsipi.
Jomiy asarida Ism nafaqat til tizimida grammatik birlik
sifatida, balki inson tafakkurining shakllanishida, ma'lumot olish va bilish jarayonida ham
o‘zgacha o‘rin tutadi. Shuning uchun Jomiy Ismning ifodalash prinsipini ko‘proq kognitiv va
semantik jihatlardan yoritgan.
Ismning kognitiv funksiyasi.
Jomiy Ismni kognitiv jihatdan ham tahlil qiladi. Ismlar,
inson tafakkurida mavjudotlar va hodisalarga oid tasavvurlarni yaratishda asosiy vosita bo‘lib
xizmat qiladi. Ism orqali biz biror narsa yoki hodisani anglash, ularni tasavvur qilish imkoniyatiga
ega bo‘lamiz. Shuning uchun, Ism nafaqat mavjudlikni, balki mavjudotning xususiyatlarini
tasavvur qilish imkoniyatini ham taqdim etadi. Ismlar tafakkurdagi tasavvurlarni tashkil etadi, bu
esa bilish jarayonining boshlang‘ich nuqtasi hisoblanadi.
Semantik jihatlar
:
Ismning semantikasi — bu Ismning til tizimida va muloqotda qanday
ma'no ifodalashiga bog‘liq. Jomiy Ismni turli semantik qatlamlarga ajratadi:
An’anaviy (klassik)
ma’no
— Ismni biror narsa yoki hodisaning aniq va tushunarli nomi sifatida ishlatish. Masalan,
“boshqa”, “qarash” kabi Ismlar.
Metaforik va noaniq ma'no
— ba'zan Ism ma'nosi kengayadi
yoki ko‘proq noaniq, nisbiy va tasavvurlarni o‘z ichiga oladi. Misol uchun, “ko‘k”, “yashil” kabi
so‘zlar keng ma'nolarni ifodalaydi.
Ismning semantik rivojlanishi
:
Jomiy Ismning semantik rivojlanishiga ham alohida
e’tibor beradi. Ismlar va ularning ma'nosi o‘zgarib boradi, ba’zida bir Ism turli kontekstlarda yangi
ma’no kasb etadi. Bu tilning dinamikasi va uning o‘zgaruvchanligini anglatadi. Ismlar nafaqat aniq
ma’no beruvchi elementlar, balki tilshunoslikda mantiqiy rivojlanish va semantik o‘zgarishlarni
ham ifodalaydi.
Ism va uning til tizimidagi o‘rni
:
Jomiy Ismni nafaqat tilshunoslik, balki mantiq va
falsafaning asosiy elementlaridan biri sifatida ko‘radigan mutafakkirdir. Ismlar, tilning sintaktik
tizimida o‘z o‘rnini topishi bilan birga, uning semantik va pragmatik jihatlari ham tilshunoslar
tomonidan tahlil qilinadi.
2025
JANUARY
NEW RENAISSANCE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE
VOLUME 2
|
ISSUE 1
625
Ismning pragmatik roli
:
Ismning pragmatik roli, ya'ni muloqotdagi interaktiv funksiyasi
ham muhim. Ismlar, insonlar o‘rtasidagi muloqotda ma'lumot almashish, anglash va tasavvur
yaratishda asosiy vositalardan biri hisoblanadi. Bu esa Ismni nafaqat grammatik, balki
muloqotdagi o‘zgarmas va dinamik element sifatida ko‘rsatadi.
Ismning til tizimidagi sintaktik aloqalari
:
Ism tilning boshqa so‘z turkumlari bilan
sintaktik aloqada bo‘ladi. Jomiy Ismning sintaktik aloqalarini ham yoritgan, u Ismni gap tuzishdagi
muhim bo‘g‘in sifatida ko‘rsatadi. Ism, jumla tarkibida fe’l, predikatlar va boshqa so‘zlar bilan
o‘zaro bog‘lanib, tildagi aniq va noaniq ma'nolarni ifodalashga yordam beradi.
Xulosa
Abdurahmon Jomiy asarida “Ism” so‘z turkumi va uning ifodalash prinsipi tilshunoslikda
juda muhim mavzudir. Jomiy Ismning nafaqat grammatik va sintaktik, balki kognitiv, semantik va
pragmatik jihatlarini ham chuqur tahlil qilgan. Ism, til tizimining asosiy tarkibiy birligi sifatida,
mavjudotlarni va hodisalarni nomlash, tasvirlash va tushunishga xizmat qiladi. Shu bilan birga,
Ismning ifodalash prinsipi tilning dinamik va rivojlanayotgan xususiyatlarini ochib beradi. Jomiy
asaridagi bu yondashuvlar nafaqat eski o‘zbek tilshunosligi, balki zamonaviy lingvistik tahlil
uchun ham qimmatli manba bo‘lib xizmat qiladi.
