1559
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 3
ABDURAHMON JOMIYNING “FAVOIDU’Z-ZIYOYA” ASARINING UMUMIY
TAVSIFI VA AHAMIYATI
Naymanov Raximjon Xakimovich
Oriental universiteti magistranti.
https://doi.org/10.5281/zenodo.15102603
Annotatsiya.
Abdurahmon Jomiy (1414–1492) — o‘zining ilmiy, adabiy va falsafiy
asarlari bilan tanilgan, o‘rta asrlar Sharq falsafasida katta iz qoldirgan mutafakkir va
allomadir. Uning “Favoidu’z-Ziyoya” asarida tilshunoslik masalalari, jumladan, so‘z
turkumlarining roli, ularning semantik va sintaktik vazifalari alohida tahlil etilgan. Ayniqsa,
“Ism” so‘z turkumi, uning tarkibi, vazifalari va ifodalash prinsiplarini o‘rganish, Jomiyning
tilshunoslikka qo‘shgan hissasini chuqurroq tushunishga yordam beradi. Bu maqolada
Abdurahmon Jomiy asaridagi “Ism” so‘z turkumi va uning ifodalash prinsipining ilmiy tahlili
keltiriladi.
Kalit so‘zlar:
Muayyan (an’anaviy) Ism, Noaniq (umumiy) Ism, ontologik, referensiya,
semantik tahlil, pragmatik yondashuv, nomlash vazifasi, tavsiflash vazifasi, an'anaviy (klassik)
ma’no, metaforik ma’no, semantik jihatlar.
ОБЩЕЕ ОПИСАНИЕ И ЗНАЧЕНИЕ ПРОИЗВЕДЕНИЯ АБДУРАХМОНА ДЖОМИИ
«ФАВОИДУ'З-ЗИЁЯ»
Аннотация.
Абдурахман Джами (1414–1492) был мыслителем и ученым,
известным своими научными, литературными и философскими трудами, оставившим
значительный след в средневековой восточной философии. В своей работе «Фавоидуъз-
Зиёйа» он уделяет особое внимание анализу лингвистических вопросов, в том числе роли
словосочетаний, их семантических и синтаксических функций. В частности, изучение
группы слов «Имя», ее состава, функций и принципов выражения помогает глубже
понять вклад Джами в лингвистику. В статье представлен научный анализ
словосочетания «Имя» и принципа его выражения в творчестве Абдурахмана Джами.
Ключевые слова:
Имя собственное (традиционное), Имя неопределенное
(нарицательное),
онтологический,
референциальный,
семантический
анализ,
прагматический подход, функция именования, описательная функция, традиционное
(классическое) значение, метафорическое значение, семантические аспекты.
GENERAL DESCRIPTION AND SIGNIFICANCE OF ABDURAHMON JOMII'S WORK
"FAVOIDU'Z-ZIYOYA"
Abstract.
Abdurahman Jami (1414–1492) is a thinker and scholar known for his
scientific, literary and philosophical works, who left a great mark on medieval Eastern
philosophy. His work “Favoidu’z-Ziyoya” specifically analyzes linguistic issues, including the
1560
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 3
role of word groups, their semantic and syntactic functions. In particular, the study of the word
group “Ism”, its composition, functions and principles of expression helps to understand Jami’s
contribution to linguistics in a deeper way. This article presents a scientific analysis of the word
group “Ism” and its principle of expression in the work of Abdurahman Jami.
Keywords:
Proper (traditional) Noun, Indefinite (common) Noun, ontological, reference,
semantic analysis, pragmatic approach, naming function, descriptive function, traditional
(classical) meaning, metaphorical meaning, semantic aspects.
Ishning dolzarbligi.
Abdurahmon Jomiyning “Favoidu’z-Ziyoya” asari o‘zining ilmiy va
pedagogik ahamiyati bilan muhimdir. Bugungi kunda arab tili grammatikasi va sintaksisi,
tilshunoslik fanining muhim sohalaridan biri hisoblanadi. Jomiy asari arab tilining grammatika
tizimining rivojlanishi va ilmiy yondoshuvlarida inqilobiy yondashuvni yaratgan. Asar faqat arab
tili grammatikasining klassik qoidalarini o‘z ichiga olmay, balki ularni yangi metodologiyalar va
ilmiy tahlillar bilan boyitadi. Asarning dolzarbligi shundaki, u arab tili o‘qituvchilari va
talabalariga murakkab grammatik tizimni soddalashtirishda yordam beradi, shuningdek, tilni
ilmiy ravishda o‘rganishga asos bo‘lishi mumkin.
Ishning ilmiy yangiligi.
“Favoidu’z-Ziyoya” asarining ilmiy yangiligi, birinchi navbatda,
arab tili grammatikasini chuqur ilmiy tahlil qilishda va yangi metodologiyalarni kiritishda
ifodalanadi. Jomiy asarida arab tilining sintaktik va morfologik qoidalari yangi yondashuvlar
bilan bayon etilgan. Asarda fe’l va ism o‘rtasidagi o‘zaro bog‘lanishlar, so‘zlarning sintaktik
vazifalari va o‘rin almashishi kabi masalalar yangicha tarzda tahlil qilingan. Bu ilmiy yangiliklar
arab tili grammatikasini o‘rganish jarayonida yangi metodologiyalarni yaratish va bu tizimni
yanada tushunarli qilishga yordam beradi.
Ishning maqsad va vazifalari.
Maqolaning asosiy maqsadi Abdurahmon Jomiyning
“Favoidu’z-Ziyoya” asarining ilmiy ahamiyatini ochib berishdir. Bu maqsadga erishish uchun
quyidagi vazifalar amalga oshiriladi:
Asarning ilmiy mohiyatini
tahlil qilish va uning arab tili grammatikasiga qo‘shgan
hissasini aniqlash. Jomiy asarining metodologik jihatlarini o‘rganish, xususan, uning sintaksis va
morfologiya sohasidagi yondashuvlarini o‘rganish. Asarning pedagogik ahamiyatini va arab tilini
o‘rganishda uning amaliy qo‘llanma sifatida ahamiyatini tahlil qilish. Arab tili grammatikasining
rivojlanishi va Jomiy asarining bu jarayondagi o‘rnini o‘rganish.
Albatta, Abdurahmon Jomiyning “Favoidu’z-Ziyoya” asari zamonaviy arab grammatikasi
bilan juda muhim aloqaga ega.
Jomiy, o‘zining asarida arab tilining grammatik tizimlarini chuqur tahlil qilib, shu
paytgacha mavjud bo‘lgan grammatika ta’limotlarini yangi, ilg‘or nazariyalar bilan boyitdi.
1561
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 3
Bu o‘rinda zamonaviy arab grammatikasini ham ko‘rib chiqish zarur, chunki Jomiyning
asari, bugungi arab grammatikasining shakllanishiga katta ta’sir ko‘rsatgan.
Zamonaviy arab grammatikasi bilan aloqasi.
1. Sintaksis (Gap qurilishi) va morfologiya (So‘z tarkibi).
Jomiy asarida sintaksis (gap
qurilishi) va morfologiya (so‘z tarkibi)ni chuqur tahlil qilishga katta e’tibor qaratilgan. U o‘z
asarida arab tilining gap qurilishi va so‘z shakllarining bir-biriga qanday bog‘lanishini ko‘rsatadi.
Zamonaviy arab grammatikasida ham sintaksis va morfologiyaning o‘ziga xos qoidalari
mavjud bo‘lib, ular o‘zgarmagan. Masalan:
Morfologiya
: Jomiy o‘z asarida fe’l, ism va boshqa so‘z turlarining shakllanishini,
ularning grammatik vazifalarini batafsil yoritadi. Zamonaviy grammatikada ham bu so‘z turlari
o‘rganiladi, ammo Jomiyning ilgari surgan nazariyalari morfonologik va morfematik tahlillarda
yanada aniqroq va chuqurroq bo‘ldi.
Sintaksis
: Jomiy arab tilidagi gaplarning tuzilishiga katta e’tibor qaratdi, ayniqsa, fe’l va
ism o‘rtasidagi bog‘lanishni muhim deb hisoblab, bu hodisani izohlar. Zamonaviy arab
grammatikasida esa sintaksisni shakllantirishda ko‘proq yangi tushunchalar va ilmiy
yondashuvlar qo‘llaniladi, ammo Jomiyning asari bu nazariyalarni rivojlantirishga asos bo‘lgan.
2. Arab tilining fonetikasi.
Jomiy asarida arab tilining fonetik xususiyatlariga, ayniqsa
so‘zlarning talaffuzi va ularning bog‘lanishiga katta e’tibor qaratiladi. U, masalan, so‘zlarning
har bir harfi va ularning talaffuzidagi o‘zgarishlarni tahlil qiladi. Zamonaviy arab
grammatikasida ham fonetik tadqiqotlar va fonematik tahlillar mavjud, ammo Jomiyning ishlari
bu sohadagi nazariyalarni kengaytirgan va rivojlantirgan.
3. So‘zlarning sintaktik vazifalari.
Jomiy asarida, xususan, fe’l, ism, ularning vazifalari
va sintaktik rolini tushuntirishda ko‘plab misollar keltiriladi. Zamonaviy grammatikada ham bu
tushunchalar yanada kengroq rivojlangan bo‘lib, fe’lning zamon (hozirgi, o‘tgan va kelajak) va
mood (holat) turlari, shuningdek, ismning vazifalari haqida batafsil tahlillar mavjud.
4. Ijtimoiy va madaniy ta’sirlar.
Jomiyning asarida arab tilining grammatikasi va tilning
rivojlanishiga, faqat ilmiy jihatdan emas, balki ijtimoiy va madaniy kontekstda ham
yondashiladi. Bu nuqta, zamonaviy arab grammatikasida ham dolzarb bo‘lib qolgan. Til nafaqat
ilmiy tahlil, balki ijtimoiy kontekstdagi rol orqali ham o‘rganiladi.
5. Etymologiya va til o‘zgarishlari.
Jomiy asarida tilning o‘zgarishlari va so‘zlarning
etimologiyasi ham ko‘tarilgan. U arab tilining so‘zlarini tarixiy taraqqiyot nuqtai nazaridan tahlil
qilib, ular orasidagi o‘zgarishlarni ko‘rsatadi. Zamonaviy arab grammatikasi esa til tarixini,
etimologiyani va so‘zlar o‘zgarishlarini ilmiy ravishda tushuntiradi.
Zamonaviy arab grammatikasidagi o‘rni.
Jomiyning “Favoidu’z-Ziyoya” asari,
bugungi kunda arab tilini o‘rganayotgan har bir tilshunos yoki talaba uchun muhim manba bo‘lib
1562
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 3
xizmat qiladi. Zamonaviy arab grammatikasining ko‘plab qoidalari va usullari, Jomiyning ilgari
surgan nazariyalariga asoslangan bo‘lishi mumkin. Asarda berilgan yangi metodologiyalar,
grammatik tushunchalar va ularning tahlil qilish usullari zamonaviy ilm-fanning rivojlanishiga
ta’sir ko‘rsatgan.
Jomiy asari, zamonaviy arab grammatikasining rivojlanishiga katta hissa qo‘shgan. U
nafaqat grammatikani o‘rganishning ilmiy usullarini taklif etdi, balki bu tilni pedagogik nuqtai
nazardan o‘rgatishning yangi metodologiyalarini ishlab chiqdi. Shunday qilib, Jomiy asari arab
tili o‘rganishda muhim yo‘nalishlarni belgilagan va ularning zamonaviy arab grammatikasi bilan
aloqasi davom etmoqda.
Amaliy tavsiyalar.
Arab tili o‘qituvchilariga “Favoidu’z-Ziyoya” asaridan foydalangan
holda o‘quv jarayonini samarali tashkil qilishni tavsiya etamiz. Asar o‘quvchilarga grammatik
qoidalar va sintaktik tuzilmalarni aniq va soddalashtirilgan tarzda tushunishga yordam beradi.
Tilshunoslarga Jomiy asarini arab tili sintaksisi va morfologiyasini o‘rganish uchun
asosiy manba sifatida ishlatishni maslahat beramiz. Asar, zamonaviy ilm-fan va tilshunoslikka
yangi yondashuvlar kiritganligi sababli, lingvistika tadqiqotlari uchun ahamiyatli bo‘ladi.
Tilni o‘rganayotgan talabalar uchun asar, grammatikaning murakkab jihatlarini
o‘rganishda qo‘llanma sifatida foydalidir. Bu orqali talaba grammatik qoidalarni to‘g‘ri va
samarali tarzda o‘rganishi mumkin.
Tadqiqotning ilmiy ahamiyati.
“Favoidu’z-Ziyoya” asarining ilmiy ahamiyati juda
katta, chunki u arab tilshunosligining o‘ziga xos yondashuvlarini yaratgan va yangi
metodologiyalarni taklif etgan. Asar tilshunoslik fanida sintaksis, morfologiya, fonetika va
boshqa tilshunoslik sohalarini o‘rganishda muhim manba bo‘lib xizmat qiladi. Jomiy asarining
ilmiy yondoshuvi arab tilining zamonaviy o‘rganilishiga katta hissa qo‘shgan, bu esa nafaqat
arab tili grammatikasining rivojlanishiga, balki tilshunoslikka bo‘lgan umumiy yondashuvlarga
ham ta’sir ko‘rsatgan.
Xulosa
Abdurahmon Jomiyning “Favoidu’z-Ziyoya” asari arab tili grammatikasiga oid eng
muhim ilmiy manbalardan biri hisoblanadi. Jomiy nafaqat arab tilining morfologiyasi va
sintaksisining chuqur tahlilini amalga oshirgan, balki ilmiy tahlil va metodologiya sohasida yangi
yondashuvlar ishlab chiqqan. Ushbu maqola, Jomiy asarining ilmiy ahamiyatini, metodologik
yangiligi va pedagogik rolini o‘rganish hamda uni zamonaviy tilshunoslikda qo‘llash
imkoniyatlarini ko‘rsatadi. Asar, arab tili grammatikasini o‘rganish jarayonida yangi
yondashuvlar va metodologiyalarni taklif etganligi sababli, lingvistika tadqiqotlarida muhim
manba sifatida qoladi.
1563
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 3
REFERENCES
1.
NEW
RENAISSANCE
INTERNATIONAL
SCIENTIFIC
AND
PRACTICAL
CONFERENCE VOLUME 2 | ISSUE 1
2.
ABDURAHMON JOMIYNING “FAVOIDU’Z-ZIYOYA” ASARIDA “ISM” SO‘Z
TURKUMI VA UNING IFODALASH PRINSIPI Naymanov Raximjon Xakimovich
Oriental universiteti magistranti
https://doi.org/10.5281/zenodo.14766945
