1096
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Valume 2 Issue 1
VOLEYBOLDA - STRATEGIYA VA TAKTIKA
Mamutov Islam Urgenishbaevich
Berdaq nomidag`i Qaraqalpaq davlat universiteti
Jismoniy madaniyat nazaryasi va uslubiyati kafedrasI asistenti oqituvchisi.
https://doi.org/10.5281/zenodo.14784247
Annotatsiya.
Taktikaning yakka, giinih va jamoa shakllari mavjud. I'aktikaning usullari
o'yin tizimlaridan va kombinatsiyalardan iborat. Taktikaning vositalariga esa bu o'yin malaka
(priyom)lari va ulami barcha turlari kiradi. Taktikaning psixofiziologik va strategik mohiyati
Muayyan musobaqalarga mo'ljallangan taktik yo'naüsh, taktik shaJkJ, usul va vositalar oldindan
rejalashtirilgan strategik dasturga bo'ysinish lozim. Barcha taktik harakatlar taktik bilimlar,
fikrlash, vaziyatni to'g'ri baholash, maqsadga muvofiq qaror qabul qilish, jismoniy qobiliyat,
texnik mahorat va iroda imkoniyatlariga asoslanishi kerak.
Kalit so
’
zlar:
Taktika” so‘zi, Strategiya, voleybolda, jismoniy qobiliyat, texnik, 0‘yinchilar,
sardorlik,
VOLLEYBALL - STRATEGY AND TACTICS
Abstract.
There are individual, collective and team forms of tactics. Tactics methods
consist of game systems and combinations. Tactics tools include all types of skills (techniques) and
their elements. Psychophysiological and strategic essence of tactics Tactical direction, tactical
formations, methods and means intended for specific competitions must be subordinate to a pre-
planned strategic program. All tactical actions must be based on tactical knowledge, thinking,
correct assessment of the situation, purposeful decision-making, physical abilities, technical skills
and willpower.
Keywords:
The word "Tactics", Strategy, volleyball, physical abilities, technical, players,
captaincy.
ВОЛЕЙБОЛ - СТРАТЕГИЯ И ТАКТИКА
Аннотация.
Различают индивидуальную, групповую и командную формы тактики.
Тактические методы состоят из игровых систем и комбинаций. К инструментам
тактики относятся все навыки (приемы) игры и их виды. Психофизиологическая и
стратегическая сущность тактики. Тактическое направление, тактические построения,
методы и средства, предназначенные для конкретных соревнований, должны быть
подчинены заранее намеченной стратегической программе. Все тактические действия
должны основываться на тактических знаниях, мышлении, правильной оценке ситуации,
целенаправленном принятии решений, физических возможностях, технических навыках и
силе воли.
1097
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Valume 2 Issue 1
Ключевые слова:
Слово «Тактика», Стратегия, в волейболе, физические
способности, техника, игроки, капитанство.
Strategiya va taktika haqida íushusscha Strategiya - yunoncha so‘z bo‘lib, aksariyat harbiy
sohaga inansub bo‘iib qo‘shirmi belgilangan maqsad sari bosMash, olib borish, unga ustalik bilan
erishish san’atini ifodalaydi. Sport sohasida va aynan voleybolda mazkur atama muayyan sportchi
yoki jamoaning tayyorgarlik jarayonini boshqarish hamda uni musobaqalar davomida g‘alabaga
olib borish san’atini anglatadi. Strategiya: jamoaning asosiy va o‘rinbosar tarkibini tuzishjamlash,
musobaqani boshqarish usullari, vositalari va shakllarini’ islilab chiqish, muayyan uchrashuvning
(musobaqaning) taktik rejasini tuzish, bo‘lajak o‘jánning nazariy va amaliy andozasini (nusxasini)
qo‘llab ko‘rish hamda o‘tkazilayotgan musobaqalami atroflicha tahlil qilish kabi tadbirlami o‘z
ichiga oladi. Bundan tashqari strategiyaga raqib jamoasi, uning o‘yinchilari haqida ma’lumotlar
yig‘ish, razvedka (ayg‘oqchilik) asosida raqibning butun imkoniyat va xususiyatiarini bilib olish
masalalari kiradi.
“Taktika” atamasi ham yunoncha so‘z bo‘lib, torn ma’noda “tartibga keltirish” yold
“ma’lum tartibda joylashtirish” tushunchasini anglatadi. “Taktika” so‘zi “strategiya” atamasi kabi
harbiy sohaga doir bo‘lib, qo‘shinlami maqsadga muvofíq tuzish va ulami og‘ir vaziyatlarga
qaramasdan g‘alaba cho‘qqisiga yetaklash san’atini nazarda tutadi. Voleybolda taktika
tushunchasi o‘yin vaziyatini e’tiborga oigan holda samarali va maqsadga mos shakl, usul hamda
vositalami qo‘llash asosida g‘alabaga erishish san’atini bildiradi. “Taktika” - yunoncha so‘zdan
olingan boiib, o‘zbek tilida “tartib”, “tartiblashtirish” ma’nosini anglatadi. Voleybolda o‘yin
taktikasi deb muayyan jamoaning ikkinchi bir jamoa ustidan yakka, guruh va jamoa harakatlari
yordamida g‘alabaga erishish san’atiga a>1;iladi. 273 Taktikaning asosiy vazifasi muayyan raqib
jamoaga nisbatan mavjud vaziyatga qarab g‘alaba sari qoilaniladigan o‘yin vositalari, usullari va
shakllarini aniqlab, qoilay olishdan iborat.
Taktik kombinatsiya - bu bir o‘yinchiga hujum qilishi uchun qulay sharoit yaratib berishga
qaratilgan bir necha o‘yinchining harakat faoliyatidir. 0 ‘yin intizomini - har bir o‘yinchi
faoliyatining jamoa faoliyatiga bo‘ysunishi, boiajak o'yinda rejalashtirilgan taktik ko‘rsatmalami
amalga oshirish, o‘yin qoidalari va umuminsoniy xislatlarga amal qilish va hokazo. Zamonaviy
voleybolda qoilaniladigan atamalar. BirincM temp atamasi hujirai kombinatsiyasini birinchi boiib
boshlaydigan o‘yinchiga tegishli boiib, u deyarli past va tez uzatiladigan to‘p bilan hujum
uyushtiradi. Ikkinchi temp - kombinatsiyani ikkinchi boiib boshlaydigan o‘yinchi. Bu o‘yinchi
hujumni asosan baland uzatiladigan to'p asosida tashkil etadi. Bir tempda tashkil etiladigan
hujumda bir yoia ikki yoki uch 0‘yinchi zarba berish uchun bir vaqtda sakraydilar. “To‘lqin”
kombinatsiyasida ikki hujumchi ishtirok etadi.
1098
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Valume 2 Issue 1
Birinchi hujumchi sakrab, yerga tushayotganda, ikkinchi hujumchi sakrab zarba beradi.
“Esheion” kombinatsiyasida ikki hujumchi ketma-ket sakraydi, to‘p hujumchilarning qaysi biriga
qulay uzatiladigan bo‘lsa, shu hujumchi zarba beradi. “Krest” kombinatsiyasida ikki hujumchi bir-
birining harakat yo‘nalishini kesib, muvofiq uzatilgan to‘pdan muvofiq hujumchi zarba beradi.
Shu kombinatsiyani turli shaklda ijro etish mumkin (qayta “Krest”, kichik “Krest” katta
“Krest”). Morita fintini birinchi bor 1969-yilda GDRda o‘tkazilgan Jahon Kubogida yapon
o'yinchisi Morita qo‘llagan. Bu fint birinchi “yolg‘on” sakrashdan so'ng ikkinchi bor to‘liq sakrab
zarba berishdan iborat. Maqsadli - to‘siq qo‘yuvchi raqib o‘yinchi pastga tushayotganda sakrab
zarba berish, ya’ni to‘siqsiz zarba berish bilan ifodalanadi. 274 Bundan tashqari, ushbu
kombinatsiyalaming turli nusxalari va sliakllari mavjud. Quyida o'yin taktikasining tasnifi -
turkumlarga boiinishi ifodalangan. Taktikaning yakka, giinih va jamoa shakllari mavjud.
I'aktikaning usullari o'yin tizimlaridan va kombinatsiyalardan iborat. Taktikaning
vositalariga esa bu o'yin malaka (priyom)lari va ulami barcha turlari kiradi. Taktikaning
psixofiziologik va strategik mohiyati Muayyan musobaqalarga mo'ljallangan taktik yo'naüsh,
taktik shaJkJ, usul va vositalar oldindan rejalashtirilgan strategik dasturga bo'ysinish lozim. Barcha
taktik voleybolda vaziyatni to'g'ri baholash, maqsadga muvofiq qaror qabul qilish, jismoniy
qobiliyat, texnik mahorat va iroda imkoniyatlariga asoslanishi kerak. Taktik harakat kibemetika
nuqtayi nazaridan muraiskab vaziyatda eng samarali qaromi topish va unga munosib harakat qilish
ísilan bog'liq boigan o'z-o'zini sozlab boshqaravchi faoliyatni anglatadi.
Taktik hai'akat MNSning afferent - efferent nerv reseptorlari, tolalari ishtirokida tashqi
muhit ta’sirotlarini qabul qilish, xotirada saqlash, tahlil qilish, vaziyatga munosib ravishda qayta
ishlab motivizatsiyani qoniqtimvchi qarorga kehsh kabi faoliyatlar bilan bog'liq bo'lgan
psixofiziologik jarayondan iboratdir. Taktik harakatning samarali bo'lishida bosh miya yarim
Sharlarini vaziyatini oldindan bilish (aks ettirish) qobiliyati alohida o'rin egallaydi. Mazkur
qobiliyat musobaqa vaziyatlariga nisbatan to'g'ri qarorga kelish va maqsadga muvofíq taktik
harakat qihsh samarasini oshirishga imkon yaratadi. Albatta, bunday qobiliyatni takomillashuvi
sportchini o'yin tajribasiga bog'liq bo'ladi. Shuning uchun o'quv-mashg'ulotlar jarayonida hali ro'y
bermagan vaziyatni oldindan fahmlash, unga mos qaromi tayyorlash va taxminiy harakat rejasini
xotirada aks ettirish qobiliyatlarini rivojlantirishga oid mashqlami tanlash va ulardan unumli
foydalanish juda katta ahamiyatga ega.
Yuqori darajada takomillashgan mazkur qobiliyat taktik va strategik rejani amalga
oshirishda muhim poydevor bo'lib hisoblanadi. 275 Oldindan falimlash va vaziyatga munosib
harakat qilish qobiliyatini rivojlantirishga oid mashqlami qoilashda 3 ta jarayondan iborat
faoliyatni bajarish zarur boiadi: 1. Musobaqa vaziyatini “hazm” qilish (qabul qilish, fahmlash). 2.
Maxsus taktik vazifani fikran bajarish. 3. Taktik vazifani harakat bilan bajarish. Yuqorida
1099
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Valume 2 Issue 1
muhokama qilinayotgan taktik va strategiya poydevori boimish psixofiziologik jarayon akademik
P.K.Anyuxin (1974) kashf etgan fimksional sistema nazariyasi bilan bogiiqdir. Demak, bundan
ko‘rinib turibdiki, o‘yin jarayonida samarali taktikani hamda tayyorgarlik davrida strategik rejani
amalga oshirish maxsus nazariy bilim va amaliy malakalarning yuqori darajada takomillashuvini
taqozo etadi. Jamoa tayyorgarligining umumiy strategiyasi tartib bilan amalga oshiriiadigan bir
necha tadbirlardan iborat boiadi va quyidagi andoza - tasnif sifatida ifodalanishi mumkin.
Jamoa tayyorgarligining umumiy strategiyasi va taktikasi ~ strategik ayg'oqchilar
(razvedka) - jamoa tayyorgarligining strategik rejasi - jamoani jamlash va jamlab borish -
jamoaning talctik tayyorgarligi o‘quv-trenirovka mashg'ulotlari, ko'rik o'yinlari, tayyorlov
musobaqalari, asosiy musobaqalai*, moddiy ta’minot. Tibbiy va pedagogik nazorat - sport bazasi,
uskunalar, anjomiar va sport formas! (kiyimi) - shifokor nazorati, taktik tayyorgarlikni test
yordamida baholash, tanlangan strategik yo'nalishning yakuniy natijalaiini tahlil qilish. Î3.2.
Strategik reja va spoït razvedkasi Strategiya - maium tartibda amalga oshiriiadigan va mantiqan
bir-biriga bog'liq bo'lgan bir qancha masalalarini o'z ichiga oladi. Jumladan, strategiya muayyan
sport turi bo'yicha moddiy omil yaratish: zamonaviy sport inshootlarini barpo etish, uskuna,
anjom, sport moslaraalari va sport kiyimlari bilan ta’minlash masalalarini o'z ichiga oladi.
Strategik reja tayyorgarlikning yo'nalishi, musobaqalarda ishtirok etish tajribasini
o'rganish, raqib klubi va jamoasi haqida 276 mii’lmnotlar yig‘ish tadbirlari bilan bogiiqdir.
Sportchilami tay- \'i)iiash strategiyasi borasida jamiyatga, sport maktabiga yosh, is- (i-\lodli
bolalarni tanlash va jalb qilish alohida ahamiyatga egadir.
Strategik rejada qo‘yilgan maqsadga yuqori samara bilan erishish, aksariyat strategik
razvedkaning natijalariga bogiiq bo‘ladi. Strategik razvedka raqib o‘yinchilaming individual
jismoniy ruhiy, ijtimoiy, taktik, texnik xususiyatiarini mukammal bilib olishga erishish, raqib
jamoasining taktik imkoniyatlarini, uning yutuq va kamchiliklarini, hatto jamoaning mashg‘ulot
oikaziladigan inshootlari sharoitini u yerdagi iqlim va texnik omillami bilishni taqozo etadi.
Strategik razvedka nafaqat raqib sportchilami haqida, balki jamoa trenerlari, uqalovchi
shifokorlari va rahbarlari haqida keng maiumotlarga ega boiishi m^sadga muvofiqdir. Strategik
razvedka qanchalik samarali va sifatli tashkil qilinsa, shunchalik sport natijalarini hamda umuman,
sport muvaffaqiyatini oldindan yanada aniqroq rejalashtuish mumkin boiadi. 13.3. 0 ‘yinchmi»g
o‘yin ktisosîigi va jamoa taktikiismi tuzish
Voleyboi jamoasi tarkibidagi 0‘yinchilar musobaqa davomida maydonda joylashishlariga
qarab barcha mavjud o‘yin funksiyalarini bajaradilar. Shu bilan bir qatorda har bir o‘yinchi
muayyan o‘yin fiinksiyasiga ixtisoslashgan bo‘ladi, ya’ni uni o‘ziga xos o‘yin “kasbi” bo‘ladi.
Masalan, asosiy zarba beruvchi, bogiovchi o‘yinchi (to‘p uzatuvchi) va hokazo.
1100
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Valume 2 Issue 1
O‘yinchining o‘yin “kasbi” uning jismoniy, morfologik, texnik va taktik imkoniyatlariga
qarab yillar davomida shaklhmib, borgan sari ixtisoslasha boradi. Zamonaviy voleybolda o‘yinchi
o‘zining tanlangan (ixtisosr lashgan) o‘yin “kasbi”ni yuqori saviyada mahorat bilan ijro etish,
o‘zga o‘yin funksiyalarini ham maromiga yetkazib bajarishi taqozo etiladi. Demak, yuqori
malakali sportchilami tayyorlashga qaratilgan ko‘p yillik o‘quv-trenirovka mashg‘ulotlarida
o‘rgatish va takomillashtirilgan o‘yin funksiyasi asosida amalga oshiriladi. 277 Jamoa tarkibini
yaratish - jamiash ham mazkur masala bilan chambarchas bogiiqdir. Zamonaviy voleybolda
jaro.oa tarkibi aksariyat 4-2 yoki 5-1 tizimi asosida tuziladi. U 4 ta hujumchi, 2 ta bogiovchi - to‘p
uzatuvchi o‘yinchilardan iborat boiadi. Mazkur o‘yínchiiar quyidagicha joylashishadi 4-1, 3-6, 2-
5. 4-1 - asosiy hujumchilar, (2 templi hujumchilar), 3-6 - yordamchi hujiimchiiar, (1 tempii
hujumchilar) 2-5 - bogiovchi 0‘yinchilar. Agar jamoa tarkibi 5-1 tizimi asosida tuzilgan bo‘lsa,
unda 5 ta hujumchi va 1 ta bog‘lovchi o‘yinchi maydonda faoliyat ko‘rsatishadi. 13.4. 0 ‘yiií
faoliyatida sardorniiig ahamiyati Voleybol o‘yinida barcha sport o‘yinlari turlaridagidek murabbiy
o‘z shogirdlari bilan faqat o‘yin oldidan, partiyalar orasida, tanafíus vaqtida qisqa muddatli
muloqotda bo‘Hshlari mumkin. Masalaning mazkur tartibda amalga oshirilishi musobaqa qoidasi
bilan belgilangan. Shuning uchun o‘yin davomida o‘yinchilar faoliyati boshqarish fiinksiyasini
jamoa sardoriga yuklatiladi. Sardor murabbiyning o‘yinga bergan ko‘rsatmasini, taktik va strategik
rejasini muayyan o‘yin davomida amalga tatbiq qilishi kerak bo'ladi. Ayrim vaqtlarda vaziyatga
qarab o‘yinning taktik yo'nalishini boshqarish yana sardorga yuklatiladi. Bunda sardor
murabbiyning muntazam beriladigan (mumkin bo'lgan vaqtda) Qo'shimcha ko'rsatma va
yo'riqlariga asoslanadi. Sardoming o'yinchilar biian bo'ladigan aioqasi, ko‘rsatmasi so‘z, imo-
ishora va boshqa beigllar vositasida amalga oshiriladi. Bundan ko'rinib turibdiki, sardorlik
fiinksiyasining sifatli va samarali ijro etilishi, ham yaxshi natija berishi aksariyat sardorning
nafaqat insoniy obro'siga, balki uning o'yin mahoratiga bog'liqdir. U >Tiqori maiakaga, mahoratga
ega bo'Hshidan tashqari, o'tkir zehnli, zukko, vaziyatni oldindan payqovchi, tez va to‘g‘ri
fikrlovchi bo'lishi lozim. Sardorda oliy insoniy sifatlar mujassamlashgan bo'üshi, tashkilotchilik
qobiliyati, yo'lboshchilik san’ati musobaqa jarayonida alohida o'rin egallaydi. 278 Jamoa
sardorlari aksariyat jamoadoshlariga iiisbatan yoshi nuqtayi nazaridan kattaroq, tajribaliroq
bo‘îishi muhim aliamiyatga ega. Sardorlik “lavozimi” voleybolning amaliyoti va nazariyasida
ilmiy tomondan puxta o‘rganilmagan boiib, iimiy muammo sifatida o‘z yechimining tadqiqot
asosida hal etilishira kutmoqda. Mazkur “lavozim” mohiyati va mazmunini shakilantirish yoki
yuqori mahoratli sardomi tarbiyalash murabbiy-mutaxassislarga to‘g‘ridan-to‘g‘ri bogiiqdir.
1101
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Valume 2 Issue 1
Strategiya Qisqa muddatli strategik reja Uzoq muddatli strategik reja f “Sporí” ^ Individual
strategik V razvedkasi J reja Jamoaii strategik reja Strategik rejani bashoratlash --------------
...................... Strategik modei Mashg‘iiIotni modellashtirish ................... Nazariy taktik variantlar
zz=zzz$zz=z Amaliy taktik variantlar ----- t _zzi:::: Foydali natija 8-andoza.
REFERENCES
1.
Mirziyoyev Sh.M. Buyvik kelajagimizni mard va olijanob xalqimiz bilan birga quramiz. -
Toshkent “0 ‘zbekiston” NMIU, 2017,48 b.
2.
Mirziyoyev Sh.M. Tanqidiy tahlil, qat’iy tartib-intizom va shaxsiy javobgarlik ~ har bir
rahbar faoliyatining kundalik qoidasi bo'lishi kerak. Mamlakatimizni 2016-yilda ijtimoiy-
iqtisodiy rivojlantirishning asosiy yakunlari va 2017-yilga mo'ljallangan iqtisodiy dastuming
eng muhim ustuvor yo'nalishlariga bag'ishlangan Vazirlar Mahkamasining kengaytiriigan
majlisidagi ma’ruza, 2017-yil 14-yanvar. - Toshkent: “O'zbekiston”, 2017, 104 b.
3.
Mirziyoyev Sh.M. Qonun ustuvorligi va inson manfaatlarini ta’minlash - yurt taraqqiyoti va
xalq farovonligining garovi. O'zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasi qabu! qilinganining
24- yilligiga bag'ishlangan tantanali marosimdagi ma’ruza. 2016-yil 7-dekabr. -Toshlcent:
“O'zbekiston” NMIU, 2017,48 b. 471
4.
Mirziyoyev Sh.M. Erkin va farovon, demokratik 0 ‘zbekiston davlatini birgalikda barpo
etamiz. 0 ‘zbekiston Respublikasi Prezidenti lavozimiga kirisMsh tantanali marosimiga
bag‘ishlangan Oliy Majlis palatalarining qo‘shma majlisidagi nutq. - Toslikent: “0
‘zbekiston” NMiU, 2016, 56 b.
5.
«Jismoniy tarbiya va sport to‘g‘risida»gi Qonun. // 0 ‘zbekiston Respubliks^i Qonuniga
o'zgartirish va qo'shimchalar kiritish haqida/ O'zbekiston Respublikasi Qonuni. // “Xalq
so'zi” gazetasi, 2015-yil, 5-sentabr, >fel74,1-4 b.
6.
O‘zbekiston Respublikasi “Kadrlar tayyorlash milliy dasturi”. / / “Ma’rifat” gazetasi, 1998,
1-aprel.
7.
O'zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining “O'zbekistonda jismoniy tarbiya va
sportni yanada rivojlantirish chora-tadbirlari to‘g‘risida”gi Qarori, 29-may 1999-yil.
8.
“O'zbekiston Bolalar sportini rivojlantirish jamg'armasi faoliyatini tashkil etish to'g'risida”.
Vazirlar Mahkamasining 31- oktabr 2002-yil №374 Qarori
9.
Айрапетьянц JI.P. Волейбол. //Учебник для высших
10.
Jumaniyazov D.(2024) GREK RIM GURESINDE SHIDAMLILIQ HAM ONI
RAWAJLANDIRIW METODLARI .Modern science and Research. 3(6
