Yanvar, 2025-Yil
47
OʻZBEK XALQ ERTAKLARINING TABIATI VA TAʼLIMIY VA TARBIYAVIY
AHAMIYATI
Murodova Farangis G’anisherovna
Alfraganus universiteti Pedagogika va psixologiya kafedrasi o’qituvchisi
Inomjonova Munisa
Pedagogika fakulteti Boshlang'ich ta'lim yo'nalishi 1-bosqich talabasi
https://doi.org/10.5281/zenodo.14836835
Annotatsiya.
Oʻzbek xalq ertaklari xalq ogʻzaki ijodining muhim janrlaridan biri bo‘lib,
unda xalqning tarixiy tajribasi, hayotiy qarashlari va axloqiy qadriyatlari aks etadi. Ertaklar
bolalar dunyoqarashini shakllantirishda, ularning axloqiy tarbiyasini yoʻnaltirishda muhim
ahamiyat kasb etadi. Ushbu ertaklar orqali ezgulik va yovuzlik, mehnatsevarlik va dangasalik,
halollik va hiyla kabi tushunchalar bolalarga oson va tushunarli shaklda yetkaziladi. Tadqiqotda
oʻzbek xalq ertaklarining tabiati, ularning tarbiyaviy va taʼlimiy ahamiyati, shuningdek, bolalar
shaxsini shakllantirishdagi oʻrni yoritiladi.
Kalit soʻzlar:
Oʻzbek xalq ertaklari, ogʻzaki ijod, taʼlimiy ahamiyat, tarbiyaviy ahamiyat,
axloqiy qadriyatlar, bolalar tarbiyasi, ezgulik va yovuzlik, milliy meros, maʼnaviy tarbiya, didaktik
vosita.
Oʻzbek xalq ertaklari xalq ogʻzaki ijodining eng qadimiy va qimmatli janrlaridan biri
hisoblanadi. Ular xalqning ma’naviy merosi, hayotiy tajribasi va axloqiy qadriyatlarini o‘zida aks
ettirgan badiiy asarlardir. Ertaklar inson bolaligidan boshlab unga ezgulik, halollik,
mehnatsevarlik kabi fazilatlarni singdiradi. Shu sababli, ertaklar nafaqat koʻngilochar janr, balki
muhim ta’limiy va tarbiyaviy vosita sifatida ham katta ahamiyatga ega. Ushbu maqolada oʻzbek
xalq ertaklarining tabiati va ularning bolalar ta’lim-tarbiyasidagi o‘rni tahlil qilinadi.
Oʻzbek xalq ertaklari mazmuni jihatidan rang-barang bo‘lib, ularning tabiati, tuzilishi va
tasvirlanish uslubi boyligi bilan ajralib turadi. Ertaklar asosan quyidagi turlarga bo‘linadi:
Sehrli ertaklar
– sehrli kuchlar, g‘ayritabiiy hodisalar va qahramonlarning mo‘jizaviy
sarguzashtlarini tasvirlaydi. Masalan, "Zumrad va Qimmat", "Boychechak" kabi ertaklar.
Hayvonlar haqidagi ertaklar
– bu turkum ertaklarda hayvonlar insoniy xususiyatlar bilan
tasvirlanib, ular orqali axloqiy xulq-atvor haqida saboq beriladi. Masalan, "Tulki va bo‘ri", "Shum
bola" kabi ertaklar.
Yanvar, 2025-Yil
48
Maishiy ertaklar
– oddiy xalq hayoti, mehnat, halollik, adolat kabi mavzularga
bagʻishlangan bo‘lib, ular orqali bolalarga hayotiy tajriba beriladi. Masalan, "Uch og‘a-ini", "Oq
yuvib, oq tarab" kabi ertaklar.
Oʻzbek xalq ertaklari o‘zining soddaligi, xalqona til boyligi, jonli obrazlari bilan ajralib
turadi. Ular avloddan-avlodga o‘tib kelgan va xalqning ma’naviy-madaniy hayotini aks ettirgan.
Ertaklar ta’limiy jihatdan juda katta ahamiyatga ega. Bolalar uchun ertaklar dunyo haqidagi
birinchi bilim manbalaridan biri bo‘lib xizmat qiladi. Ular orqali quyidagi ta’limiy jihatlar
shakllantiriladi:
Dunyoqarashni kengaytirish
– ertaklar orqali bolalar atrof-muhit, insoniy munosabatlar
va hayotiy qadriyatlar bilan tanishadi.
Tafakkurni rivojlantirish
– ertak syujetlari bola tasavvurini boyitadi, unga tahlil qilish,
sabab va oqibatni tushunish ko‘nikmalarini shakllantiradi.
Til va nutqni rivojlantirish
– ertaklar bolalar nutqini boyitadi, yangi so‘zlar, iboralar va
til o‘ziga xosliklarini o‘rgatadi.
Ijodkorlikni shakllantirish
– ertaklar bolalarning tasavvurini oshirib, ularning ijodiy
fikrlash qobiliyatini rivojlantiradi.
Shu bois ertaklar ta’lim jarayonida darsliklar, hikoyalar va dramatik chiqishlar orqali
bolalarga yetkaziladi.
Oʻzbek xalq ertaklari tarbiyaviy jihatdan ham juda muhim. Ular orqali bolalar axloqiy
me’yorlar bilan tanishib, yaxshi va yomonning farqini tushunib boradilar. Ertaklarning tarbiyaviy
jihatlari quyidagilardan iborat:
1.
Halollik va adolat
– ko‘plab ertaklarda halol va mehnatsevar insonning g‘alabasi
tasvirlanadi. Masalan, "Zumrad va Qimmat" ertagida halol va yaxshi qizning omadga
erishishi, yovuz qizning esa jazolanishi aks ettiriladi.
2.
Mehnatsevarlik
– xalq ertaklari bolalarni mehnatsevar, fidoyi va harakatga intiluvchan
bo‘lishga undaydi. Masalan, "Boychechak" ertagida qahramon mehnat bilan baxtga
erishadi.
3.
Mehr-oqibat va insoniylik
– ertaklar insonlarga mehribon bo‘lish, ota-onani hurmat
qilish, do‘stlarga sadoqatli bo‘lish kabi fazilatlarni targ‘ib qiladi.
4.
Mardlik va jasorat
– ko‘plab ertaklarda qahramon jasurligi, donoligi va aqlli harakatlari
bilan yovuzlik ustidan g‘alaba qozonadi. Masalan, "Alpomish" kabi epik ertaklar bunga
misol bo‘la oladi.
Yanvar, 2025-Yil
49
5.
Ezgulik va yovuzlik o‘rtasidagi kurash
– barcha ertaklarda yaxshi va yomon obrazlar
mavjud bo‘lib, natijada doim ezgulik g‘alaba qozonadi. Bu esa bolalarda odil bo‘lish
hissini shakllantiradi.
Oʻzbek xalq ertaklari nafaqat badiiy asarlar, balki ta’limiy va tarbiyaviy ahamiyatga ega
bo‘lgan bebaho manbalardir. Ular bolalar dunyoqarashini kengaytiradi, tafakkurini rivojlantiradi
va axloqiy qadriyatlarni singdiradi. Shu bois ertaklarni bolalar tarbiyasida keng qo‘llash, ularni
maktabgacha ta’lim muassasalaridan boshlab ta’lim jarayoniga joriy etish muhim ahamiyat kasb
etadi. O‘zbek xalq ertaklari milliy merosimizning ajralmas qismi bo‘lib, ular yosh avlodni
barkamol shaxs sifatida tarbiyalashga xizmat qiladi.
REFERENCES
1.
Afzalov, M. "Oʻzbek xalq ertaklari haqida." Toshkent: Fan, 1964.
2.
Jalolov, Gʻ. "Oʻzbek xalq ertaklari poetikasi." Toshkent: Fan, 1976.
3.
Imomov, K. "Oʻzbek xalq prozasi poetikasi." Toshkent: Fan, 2009.
4.
Saidova, R. "Adabiy ertaklarning taʼlim-tarbiya tizimida tutgan oʻrni (Xudoyberdi
Toʻxtaboyevning adabiy ertaklari misolida)."
Central Asian Journal of Education and
Innovation
, 2023.
5.
"Oʻzbek xalq ertaklari" ikki jildlik toʻplami. Tuzuvchilar: M.I. Afzalov, H. Rasulov, Z.
Husainova. Toshkent: Gʻafur Gʻulom nomidagi Adabiyot va sanʼat nashriyoti, 1995-1996.
6.
"Oltin beshik. Ertaklar." Nashrga tayyorlovchilar: M. Afzalov, K. Imomov. Toshkent:
Gʻafur Gʻulom nomidagi Adabiyot va sanʼat nashriyoti, 1985.
