ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 2 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
225
IJTIMOIY TARMOQLARNING JAMIYATGA TAʼSIRI
Bekbergenova Ulzada Joldasbaevna
“Berdaq” nomidagi Qoraqalpoq Davlat Universiteti
Tarix fakulteti Sotsiologiya yo’nalishi 2-kurs talabasi.
E-mail:
ulzadabekbergenova4@gmail.com
https://doi.org/10.5281/zenodo.14840334
Annotasiya.
Mazkur maqola ijtimoiy tarmoqlarning jamiyatga ta’siri mavzusiga
bag‘ishlangan. Tadqiqot ijtimoiy tarmoqlarning jamiyatdagi munosabatlarga, xulq-atvorga va
madaniy qadriyatlarga ta’sirini sotsiologik nuqtai nazardan tahlil qiladi. Maqolada ijtimoiy
tarmoqlardagi axborot almashinuvi, individlarning o‘zaro munosabatlari va ijtimoiy birlashuvlar
masalalari o‘rganiladi. Shuningdek, ijtimoiy tarmoqlarning turli ijtimoiy qatlamlar, stratifikatsiya
va integratsiya jarayonlariga ta’siri ko‘rib chiqilib, bu boradagi yangi tendentsiyalar va
muammolar yoritiladi.
Kalit soʻzlari:
Ijtimoiy tarmoqlar, jamiyat ta’siri, sotsiologik tahlil, axborot almashinuvi,
munosabatlar, stratifikatsiya, madaniy o‘zgarish,virtual jamiyat, individ munosabatlari, davlat
siyosati, axloqiy masalalar.
THE IMPACT OF SOCIAL NETWORKS ON SOCIETY
Abstract.
This article is devoted to the topic of the impact of social networks on society.
The study analyzes the impact of social networks on relationships, behavior and cultural values
in society from a sociological perspective. The article studies the issues of information exchange,
interpersonal relationships and social integration in social networks. It also examines the impact
of social networks on various social layers, stratification and integration processes, and highlights
new trends and problems in this regard.
Keywords:
Social networks, social impact, sociological analysis, information exchange,
relationships, stratification, cultural change, virtual society, individual relationships, public
policy, ethical issues.
ВЛИЯНИЕ СОЦИАЛЬНЫХ СЕТЕЙ НА ОБЩЕСТВО
Аннотация.
Данная статья посвящена влиянию социальных сетей на общество. В
исследовании анализируется влияние социальных сетей на отношения, поведение и
культурные ценности в обществе с социологической точки зрения. В статье
рассматриваются вопросы обмена информацией, межличностных отношений и
социальной интеграции в социальных сетях. В нем также рассматривается влияние
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 2 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
226
социальных сетей на различные социальные классы, процессы стратификации и
интеграции, а также освещаются новые тенденции и проблемы в этой области.
Ключевые слова:
Социальные сети, общественное влияние, социологический анализ,
обмен информацией, отношения, стратификация, культурные изменения, виртуальное
общество, индивидуальные отношения, государственная политика, этические вопросы.
Ijtimoiy tarmoq - bu qiziqishlari oʻxshash yoki oflayn aloqaga ega boʻlgan odamlar
oʻrtasida muloqot qilish, tanishish, ijtimoiy munosabatlar yaratish uchun, shuningdek,
koʻngilochar (musiqa va filmlar) va ish maqsadlarida ishlatiladigan onlayn platforma.Ijtimoiy
tarmoqlarning eng avvalgi shakli elektron eʼlonlar taxtasi boʻlib, ularning birinchisini CBBS nomi
ostida IBM xodimi U. Kristensen tomonidan 1978-yilda yaratilgan. 1983-yilda allaqachon
dunyoda 800 ta, 1988-yilda esa 5000 ta elektron doskalar mavjud edi.Internetda ijtimoiy tarmoqlar
1995-yilda Classmates.com AQSh portali paydo boʻlishi bilan mashhurlikka erisha boshladi.
Loyiha juda muvaffaqiyatli boʻldi, bu keyingi sanoqli yillarda bir necha oʻnlab shunga
oʻxshash xizmatlarning paydo boʻlishiga olib keldi. Lekin ijtimoiy tarmoq „portlash“ining rasmiy
boshlanishi 2003-2004-yillarda AQShda LinkedIn, MySpace va Facebook ishga tushirilgani
hisoblanadi. Internetning rus tilida soʻzlashuvchi segmentida Odnoklassniki va VKontakte
koʻrinishidagi ijtimoiy tarmoqlar 2006-yildan beri ommalasha boshladi (Facebook saytining
ruscha versiyasi faqat 2008-yilda paydo boʻlgan)
1
.
Hozirgi kunda ijtimoiy tarmoqlar inson hayotining ajralmas qismiga aylangan. Facebook,
Instagram, TikTok, Telegram kabi platformalar nafaqat muloqot qilish, balki bilim olish, biznesni
rivojlantirish va ijtimoiy loyihalarni amalga oshirish vositasiga aylandi. Texnologiyalarning
rivojlanishi ijtimoiy tarmoqlarning jamiyatga ta’sirini yanada kengaytirdi. Ijtimoiy tarmoqlar
insonlar o‘rtasidagi masofani qisqartirdi. Endi dunyoning istalgan nuqtasida yashayotgan yaqinlar
bilan tezkor va arzon aloqa qilish imkoniyati mavjud. Bu nafaqat shaxsiy, balki professional
muloqot uchun ham muhim. Yangiliklar, ilmiy tadqiqotlar va taʼlim resurslari ijtimoiy tarmoqlar
orqali tez va qulay tarqatilmoqda. Masalan, YouTube va Telegram kabi platformalarda turli
mavzularga oid ta’lim materiallarini topish mumkin. Marketing va reklama uchun ijtimoiy
tarmoqlar muhim vositaga aylandi. Kichik biznes egalari minimal xarajatlar bilan mahsulotlarini
ommaga yetkazish imkoniyatiga ega bo‘ldilar.Ijtimoiy muammolarni hal qilishda va jamiyatni
birlashtirishda ijtimoiy tarmoqlarning o‘rni beqiyos.
1
https://uz.wikipedia.org.}wiki.ijtimoiy tarmoqlar
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 2 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
227
Turli xayriya kampaniyalari, ekologik loyihalar va adolat uchun kurashlar ko‘pincha
ijtimoiy tarmoqlar orqali tashkil etiladi.Ijtimoiy tarmoqlar taʼlimning yangi shakllarini yaratdi.
O‘quvchilar va o‘qituvchilar uchun masofaviy taʼlim platformalari juda qulaydir.
Ijtimoiy tarmoqlarning jamiyatdagi funksiyalari
. Axborot tarqatish: Ijtimoiy tarmoqlar
ommaviy axborot vositalarining muqobili sifatida ishlatilmoqda. Bu jamiyatning siyosiy, madaniy
va iqtisodiy qarashlariga ta'sir qiladi.
Guruhlararo integratsiya: Turli guruhlar orasida aloqalarni mustahkamlashda yordam
beradi. Masalan, diniy jamoalar, professional tarmoq yoki qiziqishlar bo‘yicha tashkilotlar.
Norma va qadriyatlarni shakllantirish: Ijtimoiy tarmoqlar yangi ijtimoiy normalarni kiritadi
(masalan, xabar yozish, kontent ulashish, hashtaglardan foydalanish).
Virtual ijtimoiylik: Real hayotdagi muloqot o‘rniga virtual muloqotning kuchayishi. Bu
jamiyatning ijtimoiy ko‘nikmalariga ta'sir qilishi mumkin.
Ijtimoiy tarmoqlar jamiyatga foyda keltirishi bilan birgalikda salbiy taʼsiri kuchaydi.
Ijtimoiy tarmoqlarning salbiy taʼsiri quyidagicha:
1. Ijtimoiy tarmoqlardagi idealizatsiya qilingan hayot tasvirlari insonlarda o‘zini past
baholash va depressiyaga olib kelishi mumkin. "FOMO" (Fear of Missing Out) sindromi, yaʼni
muhim narsalarni o‘tkazib yuborish qo‘rquvi, ko‘plab yoshlarni stressga solmoqda.
2. Vaqtni behudaga sarflash. Ijtimoiy tarmoqlar haddan tashqari foydalanilsa, vaqtni
behuda sarflashga olib keladi. Bu nafaqat shaxsiy rivojlanishni to‘xtatadi, balki ish samaradorligini
ham pasaytiradi.
3. Maxfiylik masalalari. Ijtimoiy tarmoqlarda shaxsiy maʼlumotlarning xavfsizligi
muammosi dolzarb. Ko‘pchilik foydalanuvchilar o‘zlarining maxfiy maʼlumotlarini tasodifan yoki
bilmasdan tarqatib yuboradi.
4. Soxta maʼlumotlar tarqalishi. Ijtimoiy tarmoqlarda yolg‘on xabarlar va mish-mishlar tez
tarqaladi, bu esa jamiyatda noto‘g‘ri qarorlar qabul qilinishiga sabab bo‘ladi.
5.Yoshlar va Bolalar.Yoshlar ijtimoiy tarmoqlarda o‘z vaqtlarini ko‘p o‘tkazib, taʼlimdan
chalg‘ishadi. Bolalar esa ko‘pincha yaroqsiz kontentga duch kelishi mumkin.
6.Ijtimoiy ajralish (atomizatsiya): Odamlar virtual aloqaga ko‘proq ahamiyat berib, real
hayotdagi ijtimoiy bog‘lanishlardan uzoqlashadi.
7.Raqamli tafovut (digital divide): Texnologiyaga kirish imkoniyatlari teng bo‘lmagani
sababli ijtimoiy tengsizlik kuchayishi mumkin.
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 2 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
228
8.Shaxsiy hayot xavfsizligi: Ijtimoiy tarmoqlardagi faoliyat orqali shaxsiy ma'lumotlarning
oshkor bo‘lishi sotsiologik jihatdan xavfli holatga olib keladi.
Ijtimoiy tarmoqlar boyicha koʻplab olimlar ilimiy tadiqot ishlarni olib borgan. Robert
Merton tomonidan ishlab chiqilgan anomiya nazariyasi jamiyatda normativ qoidalarning
zaiflashishi va shaxs xulq-atvori o‘rtasidagi bog‘liqlikni tushuntiradi. Bu nazariya ijtimoiy
strukturalar va shaxslar o‘rtasidagi muvozanatsizlikni, ayniqsa, maqsad va vositalar o‘rtasidagi
nomutanosiblikni tahlil qiladi.
"Anomiya" atamasi Emil Dyurkgeym tomonidan jamiyatda ijtimoiy qoidalarning
zaiflashgan yoki yo‘q bo‘lib ketgan holatini ifodalash uchun ishlatilgan. Merton bu tushunchani
kengaytirib, anomiyani jamiyat tomonidan belgilangan maqsadlar va ushbu maqsadlarga erishish
vositalari o‘rtasidagi nomutanosiblik natijasida yuzaga keluvchi ijtimoiy muammo sifatida
ko‘rsatgan.Sotsiolog olim R.Merton ham oʻzining "anomiya"asarida quydagicha tariplab oʻtadi:
Ijtimoiy tarmoqlarda boylik, shon-shuhrat kabi maqsadlarga yetishish vositalarining
ko‘rsatilishi jamiyatda ijtimoiy nomutanosiblikni oshirishi mumkin
2
.
Ijtimoiy tarmoqlarda ko‘pincha odamlarning ideal hayot tarzlari, boylik, chiroyli tashqi
ko‘rinish, muvaffaqiyat va baxt tasvirlari namoyish etiladi.Ushbu tasvirlar ko‘pchilik uchun
erishib bo‘lmas yoki haqiqiy bo‘lmagan me’yorlarni yaratadi. Bu jamiyatda ijtimoiy stress va
norozilikni oshiradi. Merton nazariyasiga ko‘ra, ijtimoiy tarmoqlar orqali taqdim etiladigan yuqori
darajadagi maqsadlar (masalan, boylik va mashhurlik) ko‘pincha real hayotdagi imkoniyatlarga
mos kelmaydi.Bunday vaziyatda odamlar an’anaviy yo‘llar bilan emas, balki osonroq yoki
noqonuniy usullar bilan maqsadlariga erishishga intiladilar (masalan, yolg‘on kontent yaratish,
manipulyatsiya).
Ijtimoiy tarmoqlarda anomiya holati turli muammolarni keltirib chiqaradi:
FOMO (Fear of Missing Out): Boshqalar hayotining mukammalligini ko‘rib, insonlar
o‘zlarini yetarli darajada muvaffaqiyatli deb his qilmaydilar.
Yolg‘on axborot va manipulatsiya: Muvaffaqiyatga tez erishish uchun foydalanuvchilar
yolg‘on ma’lumotlar tarqatadi.
Ijtimoiy tengsizlik: Tarmoqlarda faqat ma’lum bir guruhlarning muvaffaqiyati yoritilib,
boshqalar chetda qoldiriladi.
Mertonning anomiya nazariyasi quyidagi sohalarda qo‘llaniladi:
2
I. A. Kox. Ijtimoiy anomiya va ijtimoiy boshqaruv
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 2 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
229
1. Jinoyatchilik sotsiologiyasi: Ijtimoiy nomutanosiblik jinoyatlarni qanday keltirib
chiqarishini tahlil qilishda.
2. Tengsizlik muammosi: Ijtimoiy-iqtisodiy farqlar sababli ayrim guruhlarning qonuniy
imkoniyatlardan chetda qolishini tushuntirish.
3. Korrupsiya va jinoyatchilik: Boylik va muvaffaqiyatga noqonuniy yo‘llar bilan erishish
sabablarini o‘rganish.
4. Raqamli texnologiyalar: Ijtimoiy tarmoqlarda mavjud ideal tasvirlar va ular keltirib
chiqaradigan psixologik stressni tahlil qilish.
Mertonning anomiya nazariyasi ijtimoiy tarmoqlar jamiyatdagi nomutanosibliklarni
qanday oshirayotganini va bu muammolarni hal qilish yo‘llarini tushuntirish uchun samarali
vositadir. Mertonning anomiya nazariyasi jamiyatdagi strukturaviy tengsizliklar va individual
xatti-harakatlar o‘rtasidagi bog‘liqlikni chuqur tushuntiradi. Ushbu nazariya yordamida ijtimoiy
muammolarni aniqlash va ularni hal qilish strategiyalarini ishlab chiqish mumkin. Merton
kontseptsiyasi ijtimoiy keskinlik va ziddiyatlarni jamiyatdagi manfaatlar taqsimoti asosida
tushuntirish uchun keng imkoniyatlar ochdi. U huquq sotsiologiyasida, jinoyat sotsiologiyasida va
boshqa amaliy muhim sohalarda qo'llanildi. N.Smelser amerikaliklarning boylikka erishish
muammosiga qarama-qarshi munosabati misolida anomiyaning paydo bo'lish mexanizmini ochib
beradi. Amerikaliklar moliyaviy muvaffaqiyatni quchoqlaydi va hayratda qoldiradi. boylikka
erishish madaniy maqsaddir. Ushbu maqsadga erishishning ijtimoiy ma'qullangan yoki o'rnatilgan
vositalari yaxshi ta'lim olish va savdo yoki yuridik firmada ishga joylashish kabi an'anaviy
usullarni o'z ichiga oladi. Biroq, inson haqiqiy vaziyatga duch kelganida, ijtimoiy ma'qullangan
vositalar aholining ko'pchiligi uchun mavjud emasligi ayon bo'ladi. Ko'pchilik yaxshi ta'lim uchun
pul to'lay olmaydi va eng yaxshi kompaniyalar cheklangan miqdordagi mutaxassislarni yollaydi.
3
Shuni ham ta'kidlaymizki, anomiya ba'zi hollarda jamiyatda ijobiy rol o'ynashi mumkin,
bu ba'zi tadqiqotchilar tomonidan qayd etilgan. Masalan, Kristian Bay jamiyatdagi ma'lum bir
erkinlik uchun ma'lum darajadagi anomiya zarur deb hisoblardi: me'yorlarni haddan tashqari
qattiqlashtirganda,
shaxsiy
erkinlik
cheklangan.
Govard
Bekker
ijtimoiylashuvdagi
nomukammallik, ichki qarama-qarshiliklar va ijtimoiy innovatsiyalar tufayli har bir jamiyatda
ma'lum darajada normasizlik yuzaga keladi, deb ta'kidladi.
3
Merton R. Ijtimoiy nazariya va ijtimoiy tuzilma. Ijtimoiy tuzilma va anomiya. // Sotsiologik tadqiqotlar. 1992. - No
2- 4.
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 2 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
230
Ijtimoiy anomiyaning jamiyatdagi ijtimoiy jarayonlarni boshqarishga ta'siri ko'p jihatdan
siyosiy va davlat institutlariga, davlat va shahar hokimiyatlari faoliyatiga bog'liq. Barqaror, normal
faoliyat ko'rsatadigan jamiyatda ijtimoiy anomiya darajasi tabiiy ravishda past bo'ladi. Boshqa
tomondan, huquqiy, axloqiy va boshqa me’yorlar hamda ularni qo‘llab-quvvatlovchi ijtimoiy
institutlarning samarali tizimi mavjud bo‘lgandagina barqaror ijtimoiy rivojlanish mumkin bo‘ladi.
Ijtimoiy tarmoqlar zamonaviy jamiyat hayotini sezilarli darajada o‘zgartirdi. Ular orqali
odamlar bilim olishadi, biznesni rivojlantirishadi va global muammolarni muhokama qilishadi.
Biroq, texnologiyalarni to‘g‘ri boshqarish muhimdir, aks holda ularning salbiy taʼsiri
jamiyatda muammolarni keltirib chiqaradi. Shuning uchun, har bir inson ijtimoiy tarmoqlardan
foydalangan holda vaqtini samarali boshqarishi va ulardan foydali maqsadlar uchun foydalanishi
kerak. Sotsiologik nuqtai nazardan, ijtimoiy tarmoqlar jamiyatning turli qatlamlariga turlicha ta'sir
ko‘rsatadi. Ular nafaqat aloqa vositasi, balki ijtimoiy hayotning muhim bir qismiga aylangan. Shu
sababli, ijtimoiy tarmoqlar jamiyatda ijobiy o‘zgarishlarni qo‘llab-quvvatlashda ham,
muammolarni keltirib chiqarishda ham muhim rol o‘ynaydi. Bu fenomenni chuqur o‘rganish
jamiyatni rivojlantirish strategiyalarini shakllantirishga yordam beradi.
Maqsadimiz – ijtimoiy tarmoqlarni yanada samarali vositaga aylantirishdir!
REFERENCES
1.
Merton R. Ijtimoiy nazariya va ijtimoiy tuzilma. Ijtimoiy tuzilma va anomiya. // Sotsiologik
tadqiqotlar. 1992. - No 2- 4.
2.
I. A. Kox. Ijtimoiy anomiya va ijtimoiy boshqaruv
3.
https://uz.wikipedia.org.}wiki.ijtimoiy tarmoqlar
4.
Seitjanova K. FROM THE HISTORY OF CHORAL PERFORMANCE //Modern Science
and Research. – 2024. – Т. 3. – №. 10. – С. 690-692.
5.
БАЙХОДЖАЕВ А., БЕКПОЛАТОВА А. SEITJANOVA Kamar //Journal of Culture and
Art. – 2023. – Т. 1. – №. 1. – С. 126-130.
6.
Сеитжанова К. Школа будущего это школа «информационного века» //Science and
Education. – 2023. – Т. 4. – №. 1. – С. 654-657.
7.
Seytjanova Q. et al. Amaliy metodlar vositasida o’quvchilarda vokal-xor malakalari
//Science and Education. – 2022. – Т. 3. – №. 12. – С. 892-896.
8.
Seitjanova K. The Skill of a Conductor is the Ability to Express a Performance //Miasto
Przyszłości. – 2022. – Т. 27. – С. 177-178.
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 2 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
231
9.
Seitjanova K. MUSIQIY ASARLAR TAHLILI FANINING ASOSIY MAQSAD VA
VAZIFALARI //Gospodarka i Innowacje. – 2022. – Т. 24. – С. 41-44.
10.
Bekpolatova A., Seitjanova Q. OPERA GENRE, ITS HISTORICAL DEVELOPMENT
AND ITS PLACE IN KARAKALPAK COMPOSING COMPOSITION TODAY //Galaxy
International Interdisciplinary Research Journal. – 2022. – Т. 10. – №. 5. – С. 92-96.
