2024
NOVEMBER
NEW RENAISSANCE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE
VOLUME 1
|
ISSUE 9
4
JASLARIMIZDINʼ OMIRINDE DEBIANTLIQ MINEZ XULIQTIN AHIMETI
Bekbergenova Ulzada Joldasbaevna
Berdaq atindagi qaraqalpaq mamleketlik universiteti,
Tariyx fakulteti sotsiologiya jonelisi 2-kurs studenti.
Kutimova Gulnara Tatlimuradovna
Ilmiy basshi: QMU “Satsialiq fanler” kafedrasi oʻqitiwshisi.
https://doi.org/10.5281/zenodo.14033402
Annotatsiya. Usi maqalada jamiyetde qabil qilingan normalarga keri taʼsir koʻrsetiwshi
hareketler deviant minez-xuliqti uʼyreniwge bagʻishlang’an. Deviant minez - xulq tusinigi,oninʼ
kelip shigʻiw tariyxi, pisixologik, sotsiologik tarepten izertleniwleri haqqinda soʻz etildi.
Gilt soʻzler: Deviant minez xulq,minez xuliqtin tuʼrleri,siyasiy normalar,minez xuliqtin
buziliwi.
THE IMPORTANCE OF DEVIANT BEHAVIOR IN THE LIFE OF OUR YOUTH
Abstract. This article is devoted to the organization of deviant behavior, actions that act
against the norms accepted in society. The concept of deviant behavior, its history of origin,
psychological and sociological studies were discussed.
Keywords: Deviant, behavior, types, political norms, character disorders.
ЗНАЧЕНИЕ ДЕВИАНТНОГО ПОВЕДЕНИЯ В ЖИЗНИ НАШЕЙ МОЛОДЕЖИ
Аннотация. Данная статья посвящена организации девиантного поведения,
противоречащего принятым в обществе нормам. Обсуждалось понятие девиантного
поведения, история его возникновения, психологические и социологические исследования.
Ключевые слова: Девиантное поведение, типы, политические нормы,
расстройство характера.
“Insan adebi tek g’ana salem-alik,kishipiylikden ibarat emes”.
Islom Karimov
Jámiyette ornatilǵan barshe socialliq shegaralardan sirtqa shiǵıw jaǵdaylari sociologiyada
debiyantliq jaǵdaylar onnan tutiliwshi minez xuliqti debiyantliq minez xuliq dep ataladi. Deviant
sózi latinshada “deviatio”sózinen alinǵan bolip sheginiw buziliw degen mánini ańlatadi. Deviant
minez xuliq jámiyette ornatilǵan adep-ikram qaǵiydalarina mas kelmeytuǵin insaniy dóretiwshilik
yaki hatti hareket.
Insan ómirinde en birinshi hám en áhimetlisi siyasiy baqlaw instuti bul shanaraq.
1
Sotsologiya “Abdulla Qodiriy nomidagi xaliq merosi nashiryoti” Toshkent 2002 115B
2024
NOVEMBER
NEW RENAISSANCE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE
VOLUME 1
|
ISSUE 9
5
Shańaraqtaǵı hár bir hárse daraq hám ósimlikler bola ma,túrli oyinshıqlar,úy haywanlari
bolama-bulardıń bárshesi balanıń kózine misli dúnyanıń teńsiz ájayip nársesi bolıp kórinedi hám
uslayinsha ol jaqtı dúnyani ózi ushın jańalıq sıpatında asha baslaydi.
(53B) Ferzent tárbiyasinda
hám barkamal awlatti rawajlantiriwda salamat shanaraqtin orni ulken. ”Qus uyasinda kórgenin
qiladi degenindey” ferzent tárbiyasinda eń áwele shańaraqtiń orni girewli. Bala tuwilǵaninan
baslap shańaraqta jasaydi. Shanaraqtıń úrf ádetleri qádiryatlari balada rawajlana baslaydi. En
áhimetlisi ferzent shanaraqta omir mektebi arqali jámiyet talaplarin úyrenedi hám ózinde
qáliplestiredi. Biraq aramizda sonday insanlar hám ushiraydi,olar jámiyet rawajlaniwinda óz úlesin
qospastan bálkim oǵan tosiq boliwshi shegaradan ótiwshi jaǵdaylardi júzege keltiredi. Debiant
minez xuliq jámiyette bir neshe túrleri bar bolip ótirik sóylew, erinsheklik, náshebentlik, óz janina
qasd etiw, urliq, alqogolizim, jinsiy qatnasqa túsiw, psixotorop zatlardan paydalaniw, jáne basqada
túrleri jámiyetimizde keń tarqalmaqta. Jınayatshılıq mámleketde ornatılǵan nızam hám
qaǵıydalarǵa ayrım shaxslardıń múnáasibetleri jınayiy dóretiwshilik,shaxs ese jınayatshi
esaplanadı. Náshebentlik-yaki oǵan tenlestirilgen narselerge hardayım qollanıw hám shıpaker
kórsetpelerssiz qabıl qılıw. Jınsıy qatnasta bolıw-fande nekesiz jinsiy qatnasta bolıw eki túrge
bólip úyreniledi:
1.
Konkubinat-nekesiz birge jasaw .
2.
Faxishabozlik-pul ushin oz denesin satiw.
Shiqista tiykarinan ekkinshisi qaralansada ,batista eki jagday ham miyarinan shetke shigiw
sipatinda qaraladi.
Deviant minez xuliq maselesin sotsologiya pani shenberinde en daslep
E.Dyurkgeyim uyrengen bolsada jamiyettin en tiykargi maselelerinin biri sipatinda deviant
jagdaylarina munasibetler eski dawirlerden rawajlanip kelgen. Ayyemgi xaliqlardin diniy-
mifologiyaliq koz qaraslari tiykarinan Misir, Hindistasn, ham Qitayda diniy nizam ham
qagiydalarga aqiliy shegaralar bul jonelistegi daslepki qaraslar edi. Ayyemgi grek ham Rim
filosiplari ham oz shigarmalarinda bul maselelerdi sheship bergen. Amerika sotsologiyasinda
ahimetli orin tutiwshi talimatlardin biri E.Saterlendnin differensial baylanislar talimatidir. Bugan
kore, har qanday minez xuliq sol tiykarda deviant minez xuliq ham uyreniledi, yagniy jamiyet
agzalari tarepinen minez xuliq basqalarga uyretiledi. Diviant minez xuliq maselelerin sheshiwde
R.Merton islep shiqqan talimat sotsologiyada jetekshi orinda turadi. E.Dyurkgeym anomiya
teoriyasin rawajlandirip,Merton deviant minez xuliqqa tomendegishe tarip beredi: “Debiant minez
xuliq jamiyette dagazalangan qadiryatlar ham rasmiy minez xuliq standartlari menen xaliq minez
2
Joqarı mánawiyat-jeńilmes kúsh Tashkent ,,mánaviyat.,, 2008 53b
3
Sotsologiya “Abdulla Qodiriy nomidagi xaliq merosi nashiryoti” Toshkent 2002 117-118B
2024
NOVEMBER
NEW RENAISSANCE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE
VOLUME 1
|
ISSUE 9
6
xulqi hamde bar bolgan imkanyatlardin bir birine mas kelmey qaliwi natejesidir”. Hazirgi kunde
ospirimler arasinda debiant minez xuliqtin osiwi en ahimetli maselelerdin biri bolip qalmaqta.
Ospirimlerde kobinshe shetke shigiwshi hatti hareketlerin sanasiz rawishte,bilqastan
qiladilar. Sonin ushin olardin kopshiligi qilgan islerinin natejesin anlap jetpeydi,oz qatesin,aybin
kormeydi.
Búgingi kúnde jámiyetimizde ásirese óspirimler ortasinda oz janina qasd etiw(susdid)
jaǵdaylari kóp ushiraspaqta. Óspirimlik 11-12 jastan 14-15 jasqa shekemgi dáwirdi óz ishine aladi.
Kóbinshe óspirimlik dáwirge ótiw tiykarinan 5-klastan baslanadi. Endi óspirim emes biraq
úlkende emes sol tiykarinda óspirimlik dáwirdiń xarakteri bilinedi. Bala erjetiwiniń bul dáwiri
kóbinese qiyin áhimetli dáwir esaplanadi. Bul dáwirde ferzentlerimizde eliklew óz fikirin toliq
jetkere almawı tez ashiwlaniwlari tek ǵana óziniń aytqani boliwi kerek degen oyda júredi. Házirgi
zaman talabina say texnikalar rawajlanǵan bir dáwirde internet tarmaqlarina berilip ketiwiniń,
”trendlar”-virtual alemdegi soginiwler, popisalar, bir birinin ar namisina tiyetugin sozler aytiw
nátejesinde óz janina qasd qiliw jaǵdaylari gúzetilmekte. Oz janina qasd qiliw atamasi latinsha
“sui”ozin-ozi “caedere”oltiriwden kelip shiqqan ham insannin omirden ozin ozi joq qiliw hareketi
manisin anlatadi. ”Oz janina qasd qiliw minez xuliq “atamasin birinshi marte 1947-jilda G.Deshais
tarepinen kiritilgen. Susdid bul adamnıń ózin ózi óltiriwge háreket etiwi. Kóp hallarda susdid
shetke shiǵiwshi minez xuliq sıpatında sheshiliwi múmkin bolmaǵan máselelerden ulıwma
ómirden qutiliw usılı bolıp keledi.
A.Avloniy aytqanınday “tálim tárbiya bir biri menen tigiz
baylanısta olar bir birinen biraz parq qılsada,ekewin bir birinen ayırıp bolmaydı” degenindey jaslar
tárbiyasinda bir kúnlik emes ya bir jılliq is emes bul uzaq dawam etetuǵın quramalı jámetlik
protses. Hazirgi kunde Respublikamizda deviant minezli, awir tarbiyali, sustidge biyimlesken
maselesi awir ospirim jaslar menen mektep psixologi, pedagoglar jameyeti, mahalle jamaati, er
jetpegenler menen islesiw komisiyalari, balalar psixologlari jumis alip barmaqta. Professor
B.M.Umarovtin aytiwinsha ospirimlerdin 13-17 jas araliginda bolgan jinayatlardin kopshiliginin
sebebi tiykarinan, ulkenlerdin biy itibarligi, ata ana ham mugallimler menen ozara kelispewshilik
jagdaylari, spirtli ishimliklerge, nashebentlik zatlarga beriliwi aqibetinde kelip shiqpaqta.
Psixologik adebiyatlarda ospirimlerdin 11-15 jasqa deyin bolgan dawiri jinsiy jetilisiw,
fizikaliq osiwi, shaxs sipatinda rawajlaniw dawiri deb esaplanadi.Ayne sol dawirde insanlardin
minez xulqi, adamlarga ham atirap ortaliqqa bolgan munasibetleri ozgerip baslaydi.
4
Gazeta ‘’Golden Print Nukus ‘’juwapkershligi sheklengen jamiyettin baspaxanasi.230100 Nokis shahri Karaqalpaq
universteti gazetasi.
2024
NOVEMBER
NEW RENAISSANCE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE
VOLUME 1
|
ISSUE 9
7
Normativ minez xuliqtin qaliplesiwi sociallastiriw protsesinde juzege keletuginligi ham
18-20 jas araliginda juwmaqlanatuginligi sebepli deviantliq sociallastiriw jaslar ortaliginda turli
sheginiwlerdin payda boliwina en kop jardem beredi. Sociologiyaliq izertlewler dawaminda
xaliqtin 70-75%belgli darejede social normalarga amel qiladi,15-20% adamlar unamsiz ham 5-
10% i unamli social sheginilgenin koriw mumkin.
Quday talla jaratqan hárbir insanǵa bir márte
ómir inam etedi. Oni kimdur iygilikli islerge mazmunli keshiriwge háreket etse jáne kimdir naduris
qiysiq jollardan júredi sebebi insan qam sut emgen bende. ”Bul dúnyanıń ráhatin kóremen desen
sawda qıl, ol dúnyanıń ráhatın kóremen desen ibadat qil, eger eki dunyanıń ráhatin kóremen desen
ilim bilim úyren”deyilgen hádislerimizde. Solay eken hár bir jas awlad ilim bilim úyreniwge,bos
waqtların biykar internet tarmaqlarında hár qiylı oyınlarǵa sarıplamasdan mazmunlı ótkerse
maqsetke muwapıq bolar edi. Aqilli kamil har qanday insan bul jaqti dunyada omir bar eken,
shanaraq bar ekenin jaqsi anlap jetedi. Shanaraq bar eken, perzent dep atalgan biybaha bayliq bar.
Perzent bar eken, adamzat hamiyshe iygilikli niyetler ham umitilislar menen jasaydi.
Qisqasha aytqanda shanaraq salamat bolsa jamiyet bekkem boladi, jamiyet bekkem bolsa
mamleket qudretli bolatuginligi hammemizge ayan boliwi tabiyiy. Prezidentimiz Islam Karimov
aytqanınday “Jaslar bizin keleshegimiz” olardı tuwrı joldan baslaw jol joba korsetiw arqalı
jámiyetimizdiń keleshegin jaratadi. Hárbir jas awlad hám ruwhan hám aqilan bilimli kúshli
jetilisken shaxs bolip tárbiyalaniwi kerek.<<Bul dunyani dep, o dunyani, aqiretti dep, bul dunyani
umitpan>> degen mazmundagi sozlerdi hesh qashan esimizden shigarmawimiz zarur dep
oylayman.
REFERENCES
1.
Sotsologiya “Abdulla Qodiriy nomidagi xaliq merosi nashiryoti” Toshkent 2002
2.
N.Yu.Ibragimova,X.S.Kamalova Jasla sociologiyasi Tashkent “Metodist Nashriyot” 2023
3.
I.Karimov Joqari Manawiyat jenilmes kush Tashkent <<Manabiyat>>2008
5
N.Yu.Ibragimova,X.S.Kamalova Jasla sociologiyasi Tashkent “Metodist Nashriyot” 2023 97b
6
I.Karimov Joqari Manawiyat jenilmes kush Tashkent <<Manaviyat>>2008I 95b
