2025 -Yil
13-Fevral
RAQAMLI DUNYO: MATEMATIK VA INFORMATIK
YONDASHUVLAR
Respublika ilmiy-uslubiy konferensiyasi
5
1-SHU’BA.
MATEMATIK MODELLASHTIRISH VA OPTIMALLASHTIRISH
O‘ZBEKISTONDA BUG‘DOY YETISHTIRISHNING EKONOMETRIK TAHLILI
Adilov Axror Ablaqul o‘g‘li
Texnologiya, menejment va komunikatsiya instituti.
Tel: +99893-354-49-99
E-mail:
Rizoyev Umidjon Raxim o‘g‘li
Texnologiya menejment va kommunikatsiya instituti.
Tel: +99894-126-06-69
E-mail:
https://doi.org/10.5281/zenodo.14844971
Annotatsiya.
Bug‘doy O‘zbekiston qishloq xo‘jaligi uchun strategik ahamiyatga ega
ekinlardan biri hisoblanadi. Uni yetishtirish mamlakat oziq-ovqat xavfsizligi va iqtisodiy
barqarorlikka sezilarli ta’sir ko‘rsatadi. Ushbu maqolada O‘zbekistonda bug‘doy yetishtirishning
ekonometrik tahlili olib borilib, asosiy omillarni aniqlash va ularning hosildorlikka ta’sirini
baholash maqsad qilinadi.
Kalit so‘zlar:
Model, regressiya, regression tahlil, korrelyatsiya, autokerrelyatsiya,
Darbin-Uotson Mezoni.
Аннотация.
Пшеница является одной из стратегически важных культур для
сельского хозяйства Узбекистана. Ее выращивание оказывает значительное влияние на
продовольственную безопасность и экономическую стабильность страны. В данной
статье проводится эконометрический анализ выращивания пшеницы в Узбекистане с
целью выявления основных факторов и оценки их влияния на урожайность.
Ключевые слова:
Модель, регрессия, регрессионный анализ, корреляция,
автокорреляция, критерий Дарбина-Уотсона.
Abstract.
Wheat is one of the strategically important crops for Uzbekistan's agriculture.
Its cultivation has a significant impact on the country's food security and economic stability. This
article conducts an econometric analysis of wheat production in Uzbekistan, aiming to identify
key factors and assess their impact on yield.
Keywords:
Model, Regression, Regression analysis, Correlation, Autocorrelation, Durbin-
Watson criterion.
Kirish.
O‘zbekiston Respublikasi qishloq xo‘jaligi iqtisodiyotining muhim tarmoqlaridan biri
bug‘doy yetishtirishdir. Bug‘doy yetishtirish hajmiga turli omillar ta’sir ko‘rsatishi mumkin.
Ushbu maqolada bug‘doy yetishtirishga ta’sir etuvchi omillar aniqlanib, ularning bog‘liqligi
chiziqli regressiya modeli yordamida tahlil qilindi. Shuningdek, qoldiqlarning avtokorrelyatsiyasi
Durbin-Watson mezoni
yordamida tekshirildi.
Tadqiqot metodologiyasi
. Tahlil uchun 2010–2023 yillarga oid statistik ma’lumotlar
ishlatildi. Bug‘doy yetishtirish hajmiga quyidagi omillar ta’sir qilishi mumkin:
Yog‘ingarchilik miqdori (mm)
O‘rtacha harorat (°C)
Ekish maydoni hajmi (ming ha)
Hosildorlik (sr/ga)
2025 -Yil
13-Fevral
RAQAMLI DUNYO: MATEMATIK VA INFORMATIK
YONDASHUVLAR
Respublika ilmiy-uslubiy konferensiyasi
6
Davlat subsidiyalari (mlrd so‘m)
Mineral o‘g‘itlar (ming tonna)
Yil
Bug‘doy
Yetishtiris
h (ming
tonna)
Yog‘ingarchil
k (mm)
O‘rtach
a
harora
t (°C)
Ekish
maydon
i (ming
ha)
Hosildorli
k (ts/ga)
Davlat
subsidiyala
ri (mlrd
so‘m)
Mineral
o‘g‘itla
r (ming
tonna)
2010
6745
250
15,2
1300
50
500
400
2011
6527
270
15,5
1280
51,2
520
410
2012
6612,2
260
15,3
1295
50,8
530
405
2013
6842
280
15,8
1310
52,3
550
420
2014
6956,2
275
16
1325
53,1
570
430
2015
6964,7
290
16,2
1340
54
590
440
2016
6934,9
295
16,5
1355
55,2
610
450
2017
6079,2
300
16,7
1370
56,3
630
460
2018
5410,8
310
16,9
1385
57,5
650
470
2019
6093,5
320
17
1400
58
670
480
2020
6157,8
315
17,2
1415
58,7
690
490
2021
5984,8
325
17,3
1430
59,2
710
500
2022
6270,1
330
17,5
1445
60,1
730
510
2023
6471,5
335
17,8
1460
61
750
520
Tahlil Eng Kichik Kvadratlar Usuli (OLS – Ordinary Least Squares) yordamida amalga
oshirildi va natijalar quyida keltirilgan.
Regressiya modeli natijalari
Regressiya modeli chiziqli ko‘rinishda quyidagicha ifodalandi:
0
1
1
2
2
3
3
4
4
5
5
6
6
Y
a
a X
a X
a X
a X
a X
a X
.
Bundan
i
a
larni topib,
1
2
3
4
5
6
7056, 726 13, 49
4969,18
6,13
1989, 24
29, 44
6,11
Y
X
X
X
X
X
X
ni hosil qilamiz.
Bu yerda:
1
X
– Yog‘ingarchilik (mm)
2
X
– O‘rtacha harorat (°C)
3
X
– Ekish maydoni hajmi (ming ha)
4
X
– Hosildorlik (sr/ga)
5
X
– Davlat subsidiyalari (mlrd so‘m)
6
X
– Mineral o‘g‘itlar (ming tonna)
Modelning aniqlik darajasi:
R-kvadrat: 0,893 – Model 89,3% aniqlikda bug‘doy yetishtirish miqdorini tushuntiradi.
P-qiymatlar:
o
O‘rtacha harorat (P = 0,002) va Hosildorlik (P = 0,001) statistik jihatdan ahamiyatli.
o
Davlat subsidiyalari (P = 0,06) ahamiyatga yaqin.
2025 -Yil
13-Fevral
RAQAMLI DUNYO: MATEMATIK VA INFORMATIK
YONDASHUVLAR
Respublika ilmiy-uslubiy konferensiyasi
7
o
Boshqa omillar statistik jihatdan ahamiyatli emas (P > 0,05).
Durbin-Watson mezoni bo‘yicha avtokorrelyatsiya tahlili.
Qoldiqlarning avtokorrelyatsiyasi Durbin-Watson (DW) mezoni bilan tekshirildi:
2
1
2
2
1
(
)
n
t
t
t
n
t
t
e
e
DW
e
bu yerda:
t
e
t
-davrdagi qoldiq
1
t
e
oldingi davrdagi qoldiq
n
kuzatuvlar soni
Hisob-kitoblarga ko‘ra
DW = 2,628
natija olindi, bu avtokorrelyatsiya mavjud emas degan
xulosani bildiradi.
Xulosa
Tahlil natijalariga ko‘ra, bug‘doy yetishtirish hajmiga eng katta ta’sir qiluvchi omillar
o‘rtacha harorat va hosildorlik ekanligi aniqlandi. Davlat subsidiyalari ham muhim omil bo‘lishi
mumkin, ammo boshqa omillarning ta’siri sezilarli emas.
Kelajakda hosildorlik va iqlim sharoitlariga e’tibor berish, shuningdek, davlat tomonidan
fermerlarga subsidiya ajratish tizimini yanada takomillashtirish orqali bug‘doy yetishtirish hajmini
oshirish mumkin.
Tavsiya
1.
O‘rtacha harorat va hosildorlikni nazorat qilish uchun ilg‘or qishloq xo‘jaligi
texnologiyalarini joriy etish.
2.
Fermerlarga subsidiya berish tizimini kengaytirish.
3.
Ilmiy tadqiqotlar va innovatsion texnologiyalarni rivojlantirish.
4.
Ekish maydonlarini optimallashtirish va suv ta’minotini yaxshilash
.
Ushbu chora-tadbirlar amalga oshirilsa, O‘zbekistonda bug‘doy yetishtirish hajmini
oshirish va oziq-ovqat xavfsizligini ta’minlash mumkin bo‘ladi.
Foydalanilgan adabiyotlar
1.
O‘zbekiston Respublikasi Davlat statistika qo‘mitasi ma’lumotlari.
2.
Qishloq xo‘jaligi va oziq-ovqat xavfsizligi bo‘yicha xalqaro hisobotlar.
3.
Regressiya tahlili va iqtisodiy modellashtirish bo‘yicha akademik maqolalar.
4.
O‘zbekiston Respublikasi Qishloq xo‘jaligi vazirligi ma’lumotlari.
5.
Ilmiy tadqiqotlar va statistik tahlillar bilan bog‘liq boshqa ochiq manbalar.
6.
Gujarati, D. (2004). Basic Econometrics. McGraw-Hill Education.
7.
Wooldridge, J. M. (2016). Introductory Econometrics: A Modern Approach. Cengage
Learning.
8.
O‘zbekiston Respublikasi Davlat statistika qo‘mitasi ma’lumotlari.
9.
Qishloq xo‘jaligi va oziq-ovqat xavfsizligi bo‘yicha xalqaro hisobotlar.
10.
Regressiya tahlili va iqtisodiy modellashtirish bo‘yicha akademik maqolalar.
11.
O‘zbekiston Respublikasi Qishloq xo‘jaligi vazirligi ma’lumotlari.
12.
Ilmiy tadqiqotlar va statistik tahlillar bilan bog‘liq boshqa ochiq manbalar.
