2025 -Yil
13-Fevral
RAQAMLI DUNYO: MATEMATIK VA INFORMATIK
YONDASHUVLAR
Respublika ilmiy-uslubiy konferensiyasi
233
МИНТАҚА ИҚТИСОДИЁТИНИ РАҚАМЛАШТИРИЛИШИ ИҚТИСОДИЙ
ЎСИШНИНГ МУҲИМ ОМИЛИДИР
Н.Неъматов
ТМС институти, «Амалий математика ва информатика»
кафедраси катта ўқитувчиси
E-mail:
, Tel.: +998934497800
https://doi.org/10.5281/zenodo.14853123
Аннотация.
Замонавий дунёда рақамлаштириш иқтисодий тараққиётнинг асосий
йўналишларидан бирига айланди. Рақамлаштириш нафақат самарадорликни ошириш,
балки янги инновациялар ва тадбиркорлик имкониятларини яратишда ҳам ҳал қилувчи
аҳамиятга эга. Ушбу мақолада минтақавий иқтисодиётнинг рақамлаштирилиш жараёни
ва унинг иқтисодий ўсишга таъсири кенг таҳлил қилинади. Хусусан, рақамли
инфратузилма, ишлаб чиқариш жараёнларининг автоматлаштирилиши ва рақамли
таълим дастурлари каби соҳаларнинг иқтисодий ривожланишга ҳиссаси мисоллар билан
ёритилади. Шу билан бирга, рақамлаштиришнинг ижтимоий таъсири, масалан, иш
ўринлари яратиш ва аҳоли турмуш даражасини яхшилаш имкониятлари ҳам таҳлил
қилинади.
Мақолада
келтирилган
натижалар
минтақавий
иқтисодиётда
рақамлаштиришнинг муҳим аҳамиятга эга эканлигини тасдиқлайди.
Калит сўзлар:
Рақамлаштириш, минтақавий иқтисодиёт, рақамли технологиялар,
рақамли инфратузилма, иқтисодий ўсиш, инновация, тадбиркорлик, автоматлаштириш,
рақамли таълим, рақамли тўлов тизимлари, Smart City, рақамли трансформация.
Кириш.
Ҳозирги глобал иқтисодиёт рақамли трансформация жараёнини жадал
суръатларда бошдан кечирмоқда. Рақамлаштириш нафақат самарадорликни ошириш, балки
янги имкониятлар яратиш орқали иқтисодий ўсишни таъминлашнинг муҳим драйвери
сифатида намоён бўлмоқда. Минтақавий иқтисодиётларда рақамли инфратузилмани жорий
этиш ва уни ривожлантириш иқтисодий барқарорлик ва ижтимоий фаровонлик учун ҳал
қилувчи аҳамият касб этади.
Рақамли трансформация, аввало, иқтисодий самарадорликни ошириш воситаси
сифатида кўрилмоқда. Масалан, рақамли технологиялар маълумотлар алмашинувини
тезлаштиради, ишлаб чиқариш жараёнларини автоматлаштиради ва вақт ҳамда ресурслар
тежамкорлигини таъминлайди. Шу билан бирга, рақамлаштириш тадбиркорлар ва кичик
бизнес субъектлари учун янги имкониятлар эшигини очади, чунки улар эндиликда глобал
бозорларга чиқиш ва ўз маҳсулотлари ёки хизматларини кенгроқ аудиторияга етказиш
имконига эга бўладилар.
Бундан ташқари, рақамли инфратузилмани ривожлантириш аҳоли турмуш
даражасини яхшилашга ҳам сезиларли ҳисса қўшади. Жумладан, масофавий таълим,
онлайн тиббий хизматлар ва электрон ҳукумат тизимлари сингари рақамли ечимлар орқали
аҳолига кўрсатилаётган хизматларнинг сифати ва имкониятлари яхшиланади. Шу боис,
рақамли иқтисодиётга ўтишнинг нафақат иқтисодий, балки ижтимоий аҳамияти ҳам жуда
юқори.
Ушбу мақола минтақавий иқтисодиётда рақамлаштириш жараёнларининг
ривожланишига доир таҳлилларни тақдим этади. Бу жараёнларнинг самарадорлиги, уларни
2025 -Yil
13-Fevral
RAQAMLI DUNYO: MATEMATIK VA INFORMATIK
YONDASHUVLAR
Respublika ilmiy-uslubiy konferensiyasi
234
амалиётга татбиқ қилиш стратегиялари ва ушбу стратегияларнинг минтақавий иқтисодий
ўсишга таъсири батафсил ёритилади.
Методология.
Таҳлил жараёнида қуйидаги методлар қўлланилди:
Иқтисодий кўрсаткичларни таҳлил қилиш.
Минтақавий иқтисодиётнинг
рақамлаштириш даражаси ва иқтисодий ўсиш ўртасидаги боғлиқликни ўрганиш учун
статистик маълумотлар таҳлил қилинди. Масалан, Европа Иттифоқининг 2022 йилдаги
"Digital Economy and Society Index (DESI)" ҳисоботи маълумотларидан фойдаланилди [5].
Унда рақамли инфратузилма ривожланган мамлакатларда ЯИМ ўсиши сезиларли юқори
эканлиги қайд этилган.
Илмий манбалар ва маълумотлар таҳлили.
Scopus ва Web of Science каби халқаро
маълумот базаларида чоп этилган тадқиқотлар таҳлил қилинди [1, 2]. Жумладан,
Ҳиндистондаги рақамли тўлов тизимлари тадқиқи, уларнинг кичик ва ўрта бизнесга (КЎБ)
таъсирини намоён этди. Натижада, КЎБ рақамли технологиялар орқали сотув ҳажмини 35%
га оширишга эришган.
Кейс-таҳлил.
Турли минтақалардаги рақамлаштириш тажрибаси ўрганилди.
Жумладан, Жанубий Кореянинг "Smart City" лойиҳаси доирасида рақамли
инфратузилманинг ривожланиши нафақат шаҳарларнинг логистика тизимини яхшилади,
балки иқтисодий самарадорликни ҳам оширди [3]. Ўзбекистонда ҳам Тошкент, Самарқанд
ёки Нукус каби йирик шаҳарларда "Smart City" технологияларини жорий қилиш орқали
транспорт тизимлари ва шаҳар инфратузилмасини яхшилаш имконияти мавжуд. Бошқа
мисол сифатида, Ўзбекистондаги "One Million Coders" дастури айтиб ўтиш мумкин. Ушбу
дастур орқали ёшларни дастурлаш, веб-дизайн ва сунъий интеллект соҳаларига
йўналтириш орқали юқори малакали кадрлар тайёрланмоқда, бу эса меҳнат бозорида
рақобатбардошликни оширади. Ушбу дастур ёшларни рақамли касбларга ўқитиш орқали
меҳнат бозорини рақамлаштиришга ҳисса қўшмоқда.
Таҳлил натижалари
Рақамли инфратузилманинг аҳамияти. Минтақада юқори тезликдаги интернет
тармоқлари, рақамли технологиялар ва ахборот тизимларининг ривожланиши
тадбиркорлик фаолиятининг самарадорлигини оширишда муҳим роль ўйнайди. Масалан,
Сингапурда рақамли инфратузилмага йўналтирилган инвестициялар стартаплар сонини
25% га оширишга олиб келди.
Рақамли технологияларнинг ишлаб чиқаришга таъсири. Рақамли технологияларни
қўллаш ишлаб чиқариш жараёнларининг автоматлаштирилишига олиб келади.
Германиянинг "Индустрия 4.0" ташаббуси доирасида роботлаштириш ва сунъий интеллект
жорий этилиши натижасида ишлаб чиқариш ҳажми 40% га ошган [4]. Ўзбекистондаги
саноат корхоналарида ҳам автоматлаштириш технологияларини жорий қилиш орқали
ишлаб чиқариш самарадорлигини ошириш мумкин.
Ижтимоий-иқтисодий манфаатлар. Рақамлаштириш янги иш ўринлари яратишга
ҳисса қўшади. Ҳиндистондаги "Digital India" дастури 2021 йилда 1,2 миллион янги иш ўрни
яратишга сабаб бўлди [4]. Ўзбекистонда "UZCARD" ва "HUMO" тўлов тизимларини
кенгайтириш ҳамда онлайн савдо платформаларини ривожлантириш орқали қишлоқ
ҳудудларида кичик тадбиркорликни рағбатлантириш мумкин. Шунингдек, масофавий иш
ўринлари орқали айрим қишлоқ ҳудудларида ишсизлик даражаси пасайди.
2025 -Yil
13-Fevral
RAQAMLI DUNYO: MATEMATIK VA INFORMATIK
YONDASHUVLAR
Respublika ilmiy-uslubiy konferensiyasi
235
Хулоса ва тавсиялар.
Минтақа иқтисодиётининг рақамлаштирилиши иқтисодий
ўсиш учун стратегик аҳамиятга эга. Рақамли инфратузилмани ривожлантириш нафақат
ишлаб чиқариш самарадорлигини оширади, балки янги инновацияларни рағбатлантиради.
Мисол тариқасида, Жанубий Кореянинг "Smart City" лойиҳаси шаҳар инфратузилмасини
яхшилашга катта ҳисса қўшганини кўрсатиш мумкин. Шунингдек, рақамли таълим
дастурлари меҳнат бозорига юқори малакали мутахассисларни етказиб бериш имконини
яратади.
Рақамли технологияларни жорий этиш минтақада ижтимоий фаровонликни ҳам
таъминлайди. Масалан, электрон ҳукумат тизимлари орқали аҳолига кўрсатиладиган
хизматларнинг сифати яхшиланади. Ушбу мақолада келтирилган таҳлил натижалари
рақамлаштиришнинг минтақавий иқтисодиётга ижобий таъсир кўрсатишини яна бир бор
тасдиқлайди.
Юқоридагилар асосида ушбу тавсияларни ўринли деб ҳисоблаймиз:
минтақавий рақамли инфратузилмани кенгайтириш учун инвестицияларни
кўпайтириш.
рақамли саводхонликни ошириш мақсадида таълим дастурларини жорий
этиш.
тадбиркорлик учун рақамли технологияларни қўллашга қаратилган
дастурларни қўллаб-қувватлаш.
давлат ва хусусий сектор ҳамкорлигини кучайтириш орқали рақамли
трансформацияни тезлаштириш.
Фойдаланилган адабиётлар
1.
Castells, M. (1996). The Rise of the Network Society.
2.
Brynjolfsson, E., & McAfee, A. (2014). The Second Machine Age: Work, Progress, and
Prosperity in a Time of Brilliant Technologies.
3.
OECD (2020). Digital Economy Outlook.
4.
UNCTAD (2021). Digital Economy Report.
5.
DESI Report (2022). Digital Economy and Society Index.
6.
Н.Каримов, Н.Неъматов. Қишлоқ хўжалик мутахассисларини тайёрлашда
автоматлаштирилган ўқитиш тизимларидан фойдаланишнинг айрим масалалари.
Таълим жараёнига ахборот технологияларини тадбиқ қилиш муаммолари,
Республика илмий-илмий анжумани, Андижон, (1-қисм), апрел 2017 й, 171-172
бетлар.
7.
Б.Абдуллаев,
Н.Неъматов.
Аграр
секторда
роботларни
бошқарувчи
мутахассисларни
тайёрлаш
истиқболлари.
“Ўзбекистонда
илмий-амалий
тадқиқотлар” мавзусидаги республика 16-кўп тармоқли илмий масофавий онлайн
конференция материаллари. Тошкент 02.06.2020 №16. 157-159 бетлар.
8.
Г.Зуфарова, Н.Неъматов. Развитие и модернизация сельского хозяйства.
Международный научный журнал, ISSN 2587-9022. Актуальная наука. 2020. № 12
(41). 19-21 стр.
