Fevral, 2025-Yil
126
O’SMIRLARDA HISSIY INTELLEKT VA UNING SHAKLLANISHI
Qahharova Sayyora Bahodirovna
Xalqaro Innavatsion Universiteti Psixologiya va jismoniy madaniyat kafedrasi o’qituvchisi.
https://doi.org/
10.5281/zenodo.14864204
Annotatsiya. Maqolada emotsional intellekt tushunchasi va uning shaxsiy va professional
hayotdagi ahamiyati tahlil qilinadi. Emotsional intellekt, insonlarning o'z his-tuyg'ularini
tushunish, boshqarish va boshqalarning his-tuyg'ularini anglash qobiliyati sifatida ta'riflanadi.
Shuningdek, emotsional intellektning liderlik, shaxsiy munosabatlar, stressni boshqarish
va umumiy muvaffaqiyatga ta'siri ko'rsatiladi. Yangi yondoshuvlar va o'zgarishlarga ochiq
bo'lish, emotsional intellektni shakllantirish va uni kundalik hayotda qo'llash orqali insonlar
o'zlarining va atrofidagilarining muvaffaqiyatini oshirishlari mumkin.
Kalit so’zlar: Liderlik, emotsional, empatiya, motivatsiya, ijtimoiy ko’nikma, shaxsiy
hayot, profitsional, his-tuyg’u, aql-idrok.
Abstract. The article analyzes the concept of emotional intelligence and its importance in
personal and professional life. Emotional intelligence is defined as the ability of people to
understand, manage their own emotions, and understand the emotions of others. It also shows the
impact of emotional intelligence on leadership, personal relationships, stress management, and
overall success. By being open to new approaches and changes, developing emotional intelligence,
and applying it in everyday life, people can increase their own success and that of those around
them.
Key words: Leadership, emotional, empathy, motivation, social skills, personal life,
professional, feeling, intelligence.
Аннотация. В статье анализируется понятие эмоционального интеллекта и его
значение в личной и профессиональной жизни. Эмоциональный интеллект определяется
как способность людей понимать и управлять своими эмоциями, а также быть
чувствительными к эмоциям других. В нем также показано влияние эмоционального
интеллекта на лидерство, личные отношения, управление стрессом и общий успех. Будучи
открытыми для новых подходов и изменений, развивая эмоциональный интеллект и
применяя его в повседневной жизни, люди могут повысить свой собственный успех и успех
окружающих.
Ключевые слова: Лидерство, эмоциональность, эмпатия, мотивация, социальные
навыки, личная жизнь, профессиональная деятельность, чувства, интеллект.
Fevral, 2025-Yil
127
O'smirlik davri ijtimoiy aloqalar va ijtimoiylashuv jarayonidagi muhim o'zgarishlar
bilan tavsiflanadi.
O‘smir o‘zining juda ko‘p istaklari, «xohlayman»larini amalga oshirishga intiladi: katta
yoshli odamlar egabo‘lgan ham¬ma narsalardan foydalanishga, erkin, mustaqil va ozod bo‘lishga
intiladi. Tevarak-atrofdagi odamlarga o‘zining ahamiyatga ega ekanini ko‘rsatish uchun u kuchli,
ko‘rqmas va epchil bo‘lishga inti-ladi. Tarbiyachilar ham o‘z tarbiyalanuvchilari xuddi shunday
bo‘lishlarini istaydilar, ammo ular ana shu fazilatlarning faqat «kerakligi» uchun shunday
bo‘lishini istaydilar. Ana shunday «xohlayman» va «kerak» o‘rtasidagi qaramaqarshiliklar ba’zan
oilada, maktabda, keskin ziddiyatli vaziyatlarni yuzaga kel¬tiradi. Tarbiyalangan odamda
«xohlayman» fakat «kerak»ni bajarish orqaligina amalga oshiriladi. Agar o‘smir bola tushunishga
o‘rgatilmagan bo‘lsa va «kerak» bo‘lgan narsani bajarishga odatlanmagan bo‘lsa, u
o‘zboshimchaligini namoyon qilish orqali tarbiyachilarning talablariga qarshilik qiladi hamda
o‘zining shaxsiy asoslanilmagan xohishlari asosida ish tutadi. O‘smirning yangi huquqlarga
da’vosi, avvalo, kattalar bilan o‘zaro munosabatlarning butun muhitiga oid bo‘ladi. O‘smir avval
bajonidil bajaradigan talablarga endi qarshilik ko‘rsata boshlaydi: uning mustaqilligini
cheklashganda, vasiylik qilishganda, yo‘naltirishganda, nazorat qilishganda, quloq solishni talab
qilishganda,
jazolashganda,
uning
qiziqishlari,
munosabatlari
va
fikrlari
bilan
hisoblashishmaganda u juda xafa bo‘ladi va norozilik bildiradi. O‘smirda o‘z qadrini bilish hissi
paydo bo‘ladi va u o‘zini kamsitish, mustaqillik huquqidan mahrum qilish mumkin bo‘lmagan
inson, deb biladi. Bolalikdagi kattalar bilan bo‘lgan munosabat haqidagi fikrlari o‘zgaradi va uning
o‘z kattaligi darajasi haqidagi tasavvurlari bilan mos kelmay qoladi. U kattalar huquqini cheklaydi,
o‘zinikini esa kengaytiradi. Kattalarning o‘z shaxsi va insoniylik qadrini hurmat qilishlarini
xohlaydi, ishonch va mustaqillik namoyon etishga da’vo qiladi, ya’ni kattalar bilan ma’lum teng
huquqlilikka va ularning shu narsani tan olishlariga erishishga harakat qiladi. O‘smirlik davriga
kimningdir xatti-harakatini imitatsiya - qilish xosdir. Ko‘pincha ular o‘zlariga tanish va yoqadigan
kattalarning xatti-harakatlariga imitatsiya, taqlid qiladilar. O‘smirlar bu davrda chekish hamda
spirtli ichimliklarga qiziqib qolishlari ham mumkin. O‘smir katta odam, shuningdek, chekuvchi,
ichuvchi singari yangi rollarda o‘zini noqulay his qiladi. Psixik rivoji jihatidan bolalarga yaqin,
lekin ehtiyojlari jihatidan kattalarga yaqin bo‘lgan o‘smirda juda ko‘p noqulay va tashvishga
tushuvchi holatlar bo‘ladi va ular o‘smirda krizisni yuzaga keltirib chiqaradi.
Endi o‘smirlar o‘yin hamda damga kamroq vaqtlarini ajratgan holda ko‘proq jiddiy ishlar
bilan shug‘ullana boshlaydilar va ularda bilish jarayonlari jadal rivojlana boshlaydi. Maktab
ta’limi o‘smir bilish jarayonlarini rivojlanish yo‘nalishini sifat jihatidan o‘zgarishda asosiy omil
Fevral, 2025-Yil
128
bo‘lib xizmat qiladi. O‘qish o‘smirlar hayotida katta o‘rinni egallaydi. Ular uchun
mashg‘ulotlarning mustaqil shakllari yoqadi. Boshqa davr bolalariga nisbatan o‘smirlarning
fanlarni muvaffaqiyatli o‘zlashtirishlari, qiziqishlarining ortishi, o‘qituvchining o‘quv materialini
tushuntira olish mahoratiga bog‘liq. O‘qish faoliyati asosida o‘smirning o‘z-o‘zini anglash
darajasi kengayadi, boshqa odamlar, atrof olam haqidagi bilimlari chuqurlashadi. Psixik
rivojlanishning yangi bosqichi boshlanadi. Bilim o‘rganish ehtiyojlari asosida asta-sekinlik bilan
o‘quv fanlariga nisbatan qat’iy ijobiy munosabat shakllanadi. Bu davrda o‘qishning yangi
motivlari yuzaga keladi. Bu motivlar o‘smirning, hayotiy rejalari, kelajak kasbi va ideali bilan
bog‘liq bo‘lgan holda bilish jarayonlari rivojlanish xarakteriga o‘z ta’sirini ko‘rsatadi. Aynan
o‘smirlik davridan boshlab, bolalar hayotiy, ilmiy, badiiy bilimlarni kengaytirishga alohida ehtiyoj
sezadilar va bunga harakat qiladilar. Bilimli bola tengdoshlari orasida hurmatga sazovor bo‘ladi.
Bilim o‘smirlarga alohida bir quvonch bag‘ishlaydi va uning tafakkur qilish layoqatini
rivojlantiradi. Bilish jarayonlarining rivojlanishida nutq og‘zaki va yozma mavjud bo‘lishi bilan
kuchli vosita hisoblanadi. Maktabdagi o‘quv jarayonlarining to‘g‘ri tashkil etilishi va amalga
oshirilishi bilan o‘smir nutqining to‘g‘ri rivojlanishiga qulay sharoit yaratiladi. Nutqni
o‘zlashtirishga harakat bu o‘smirning muomala, bilish va ijodiy faoliyatga kirishiga ehtiyoj va
intilish hisoblanadi. O‘smirlik davrida nutqning rivojlanishi bir tomondan so‘z boyligining oshishi
hisobiga bo‘lsa, ikkinchi tomondan tabiat va jamiyatdagi narsa, voqea va hodisalarning mazmun-
mohiyatini anglashlari hisobiga bo‘ladi. Bu davrda o‘smir til yordamida atrof-borliqni aks ettirish
bilan bir qatorda inson dunyoqarashini ham belgilab berish mumkinligini his qila boshlaydi.
Oilaning ustun ta'siri asta-sekin tengdoshlarning ta'siri bilan almashtiriladi.
O'smirlikning eng muhim ehtiyojlaridan biri bu ehtiyojdir nazorat va homiylikdan ozod
qilish ota-onalar, o'qituvchilar, oqsoqollar, xususan, ular tomonidan belgilangan qoidalar
va tartiblardan. O'smirlar kattalar talablariga qarshilik ko'rsatishni boshlaydilar va o'zlarining
mustaqillikka bo'lgan huquqlarini faolroq himoya qila boshlaydilar, bu esa ular voyaga
yetganlik bilan belgilanadi. Ammo o'smirning o'zini oilasidan butunlay ajratish istagi haqida
gapirib bo'lmaydi. Ota-onalar bermoqchi bo'lgan va o'smir undan "qutilish" ni istagan ongli,
maqsadli tarbiya bilan bir qatorda, butun oiladagi muhit bolaga ta'sir qiladi va bu ta'sirning
ta'siri yoshga qarab to'planib, bolaning tuzilishida sinadi. shaxsiyat. Shuning uchun o'smirning
xulq-atvori ko'p jihatdan tarbiya uslubiga bog'liq bo'lib, u o'z navbatida ota-onalarga bo'lgan
munosabatni va ular bilan munosabatda bo'lishni belgilaydi.
Fevral, 2025-Yil
129
REFERENCES
1.
Karimova V. Psixologiya. –T.: «A. Qodiriy», 2002.
2.
Klimov Ye. A. Osnov psixologii. –M.: 1997.
3.
G’oziyev E.G’., Mamedov K.K. “Kasb psixologiyasi” Toshkent 2003 yil 17.
4.
S.X.Jalilova, F.I.Xaydarov. Kasb psixologiyasi. O'quv qo'llanma. T.: 2010 y.
5.
www. gov.uz.
6.
www. edu.uz.
7.
