2025
FEBRUARY
NEW RENAISSANCE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE
VOLUME 2
|
ISSUE 2
128
XXI-ASRDA RAQAMLI TA’LIM
Matlyuba Sadullayeva Axrorovna
Osiyo Xalqaro Universiteti o’qituvchisi
Gafurova Sevinch
ustoz-shogird tizimidagi talaba.
matlyuba2002@yahoo.com
https://doi.org/10.5281/zenodo.14873019
Annotatsiya. Ushbu maqolada ta’lim tizimning raqamli ta’lim tizimiga o’tishidagi
istiqbolli natijlari va kamchiliklari xususida fikrlar bildirilgan. Ta’limda raqamli burilish
kontseptsiyasi aniqlangan, "raqamli ta'lim" (digital learning), "elektron ta'lim" (e-leaning),
"onlayn o'rganish" (online-learning), "virtual o'rganish"(virtual learning) kategoriyalari qiyosiy
tahlilil qilingan. Raqamli ta’limga ta'rif berilgan.
Kalit so’zlar: raqamli ta’lim, onlayn o’rganish, elerktron ta’lim, virtial ta’lim.
"Ta'lim farovonlikning bezagi va qiyinchiliklarda boshpana."-Aristotel.
Men har bir talaba individual va o'ziga xos tarzda o'rganishiga ishonaman. Mening dars
berish tajribam shuni o'rgatdiki, o'rganish - bu muvaffaqiyatli bo'lish uchun turli xil vositalar va
tajribalarni talab qiladigan murakkab jarayon. O’quvchilar qachon ta'lim jarayonida faol ishtirok
etishlari mumkinligini bilib olishadi va olingan m a'lumotlar ularga qanday bog'liqligini
tushunishadi. Agar o’quvchi tarkibiy va haqiqiy hayot o'rtasidagi aloqani o'rnatishga qodir bo'lsa,
unda ma'lumot haqiqatan ham o'rganilgan va o’zlashritilgan bo’ladi. O'qituvchi sifatida, sinfda
mavjud bo'lgan turli xil o'quv uslublarini qondirish muhimligini unutmaslik kerak.
So'nggi o'n yillikdagi oliy ta'limni sinchkovlik bilan o'rganib chiqqach, ijobiy o'zgarishlar
texnologiyaning moslashuvi natijasida ro'y berganligini ta'kidlash o'rinlidir. Darhaqiqat, qisqa vaqt
ichida biron bir boshqa hodisa raqamlashirish kabi ijobiy natijalarga olib kelmadi, ayni damda
ba’zi kamchiliklar mavjud.
Raqamlashtirish haqida gap ketganda, avvalambor infratuzilma, apparat va dasturiy
ta'minot, platformalar ro'yxati va internetni nazarda tutamiz. Raqamli texnologiyalar har kungi
turmush buyumlari bilan birlashib kundalik ehtiyojga aylanib bormoqda. Ammo shu bilan
birgalikda bu yo’nalishda ayrim kamchilik va xatoliklar ham sezilarli namoyon bo’lmoqda.
Yaqin o'tmishda yozma va kitob madaniyati tayanchi bo'lgan maktablar, universitetlar va
boshqa ta'lim tashkilotlari ham raqamli transformatsiya muammolariga duch kelmoqdalar [1.
KMK 2016].
2025
FEBRUARY
NEW RENAISSANCE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE
VOLUME 2
|
ISSUE 2
129
Raqamli maydonda individual kompetentsiya, resurslar va tashkiliy imkoniyatlar haqida
tobora ko'proq savollar tug'ilmoqda. Raqamli transformatsiyani ta'lim tashkilotining o'zi uchun
qanday ta'sir qilishi va o'qituvchilar qanday munosabatda bo'lishlari kerakligini bilish muhimdir.
20-asrning oxirida, ayniqsa 1990-2000 yillar davomida, insoniyat tsivilizatsiyasi umuman
sanoatlashtirish davri bilan xayrlashdi va axborot va kommunikatsiya texnologiyalaridan tezkor
foydalanish imkoniyati bilan ajralib turadigan raqamli davrni kutib oldi. Shubhasiz, raqamli asr
bilan belgilangan texnologik yutuqlar, Devidson [2, 2011] ta'kidlaganidek, "yashash, ishlash va
o'rganish" tarzini tubdan o'zgartirdi.
Xo’sh raqamli ta’lim nima? Raqamli ta'lim - bu o'qitish va o'ganish jarayonida raqamli
vositalar va texnologiyalarning innovatsion qo'llanilishi bo'lib, ko'pincha ilg’or o’quv texnologilari
yoki elektron ta'lim deb nomlanadi. Raqamli texnologiyalardan foydalanishni o'rganish
o'qituvchilarga o'zlari o'qitadigan kurslarda qiziqarli o'quv imkoniyatlarini loyihalashtirish
imkoniyatini beradi
Ko’pchilik olimlar duch keladigan eng katta savol bu yangi texnologiyalar odamlarga
qanday ta'sir qilishidir. Shunga qaramay, raqamli texnologiyalar ta'limdagi barcha muammolarni
avtomatik ravishda hal qiladi va o'z-o'zidan ta'lim muhitining yaxshilanishiga olib keladi, deb
ishonish xato bo'ladi. Oxir oqibat, o'qitish uslubi - xoh loyiha uslubi, xoh frontal dars, yo
hamkorlikda dars berish yoki o'qituvchiga qaratilgan dars bo'lsin - bu texnologiyalardan
foydalanishga bog'liq emas. Biroq, ulardan foydalanish ko'pincha o'qitish uslubining o'zgarishiga
olib keladi. Faqat o'qituvchilar va talabalar o'rtasidagi o'zaro aloqalarning maqsadli ijobiy
rivojlanishi o'quv jarayonini yanada moslashuvchan va sifatli qiladi.
Bugungi kunda, o'quv dasturlarini ishlab chiqishda, ta'lim muassasalari texnik va ijtimoiy
rivojlanish darajasiga mos kelish kabi talablariga duch kelmoqdalar. Shubhasiz, raqamlashtirishni
oddiy amalga oshirish haqiqiy o'zgarishlarga olib kelmaydi. Bir qator hollarda, bu faqat mavjud
bo'lgan tengsizlikni ta'kidlaydi, chunki texnologiyadan foydalanish hali ham yoshga, jinsga va
ta'lim muhitiga bog'liq. Shu sababli, har xil raqamli savodxonlikni ma'lum bir mavzu doirasiga
siqib qo'yish emas, balki uni o'qitish va o'qitishning qisqa muddatli, shaxsiy maqsadlariga emas,
balki ta'lim sohasidagi global maqsadlarga ta'sir qiluvchi meta-fenomen sifatida ko'rib chiqish
mantiqan to'g'ri keladi[ 1.KMK]
Ta'limdagi raqamli burilish natijasida raqamli o'rganish fenomenining mohiyati haqida
gapirganda, umumiy ta'rifning yo'qligi raqamli ta'limni talqin qilishdagi farqlarga olib kelishini
ta'kidlash kerak. Ko'pincha raqamli ta'lim quyidagi elektron tushunchalar bilan belgilanadi:
elektron ta'lim (e-learning), onlayn-ta'lim (online-learning), virtual o'rganish (virtual learning),
2025
FEBRUARY
NEW RENAISSANCE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE
VOLUME 2
|
ISSUE 2
130
masofadan turib o'qitish (distance learning), aqlli o'qitish texnikasi (the Smart Teaching
Technique) va boshqalar. Shu bilan birga, raqamli ta'limni ushbu ta'lim faoliyatining shakllari
bilan solishtirish tendentsiyasi mavjud. Mana ba'zi misollar. Xususan, elektron ta'lim ta'lim olami
bilan, raqamli biznes esa biznes olamiga tegishli bo'lishi taklif etiladi.[3] Elektron ta'limni
rivojlantirish bosqichi sifatida raqamli ta'limni ko'rib chiqish ham an'anaga aylangan [4]. Raqamli
ta'lim (digital) - bu raqamli texnologiyalardan foydalanishga asoslangan va o'quv jarayonining
samaradorligini oshirishga xizmat qiluvchi turli xil strategiyalardan foydalanishni o'z ichiga olgan
o'quv va o'quv amaliyotini rivojlantirish bosqichidir. Raqamli ta'lim, shuning uchun onlayn
o'rganish tushunchalarini elektron ta'lim, masofaviy o'qitish va hk o'z ichiga oladi.
Elektron ta'lim atamasidagi “
e
” (
e-learning
) harfi ya’ni tushunchasi mavjud bo’lib, u
shunchaki elektron o'rganish degani emas. Raqamli ta'lim bloglarni yuritish, sinfdagi ijtimoiy
axborot vositalaridan foydalanish, standart o'quv dasturlaridan farqli maxsus, o'quvchilarni
g'oyalarni sinab ko'rish uchun raqamli texnologiyalardan foydalanishni o'rgatishdan iborat.
Umuman raqamli pedagogika - bu raqamli texnologiyalarni turli xil shakllarda o'qitish va o'qishni
o'zgartirish uchun foydalanishga urinish: xox an'anaviy universitet auditoriyasida xox aralash
tartibda yoki masofaviy ta'limda bo’lsin. Raqamli texnologiyalardan foydalanish talabalarga
imtiyozlar, ustuvorliklar va vaqtni qanday taqsimlashni o'rgatib, ko'p bosqichli bo'lish
imkoniyatini beradi [5].
Ammo ba’zan mobil texnologiyalardan keng foydalanish talabalarning o'qishida
muammolarni keltirib chiqarishi mumkin. Raqamli texnologiyalar tomonidan ishlab chiqarilgan
multitasking (ko’p bosqichli vazifa) o'quvchilarning o'qish qobiliyati va kognitiv qobiliyatlariga
turlicha ta'sir ko'rsatadi. Psixologlarning tadqiqotlari raqamli texnologiyalardan foydalanishning
ma'lum sharoitlarida samaradorlikning pasayishini ko'rsatmoqda. Pedagogik izlanishlar
natijalariga ko'ra, multitasking o'rganish jarayonida yengib bo'lmaydigan to'siqlar yaratmay
qo’ymaydi [6]. O'quvchilar dars davomida ishlatadigan smartfonlar va boshqa mobil qurilmalar
raqamli multitasking rejimini yaratadi [7]
O'qituvchining raqamli texnologiyalardan foydalanishi talabalarning yaxshiroq
o'rganishini anglatmaydi. Bundan tashqari, raqamli texnologiyalarni o'qituvchilarning o'zi
tomonidan talabalarning akademik faoliyati foydasiga qo'llash usullari har doim ham aniq emas.[8]
O'qituvchi talabalarga multitasking keltirib chiqaradigan oqibatlarini yengishda yordam
berishi mumkin, xususan:
1) faoliyatning faqat bitta turiga e'tibor berishni o'rgatish; vaqti-vaqti bilan talabalarni
noutbuklarni, smartfonlarni yopib va sinfdagi munozaralarda qatnashishga taklif qilish.
2025
FEBRUARY
NEW RENAISSANCE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE
VOLUME 2
|
ISSUE 2
131
Ba'zi o'qituvchilar bundan keyin bosqichlargacha ham borishadi ya’ni nazorat qilish va
tekshirish jarayonida sinflarda Wi-Fi tarmog'iga kirishni to'sib qo'yish;
2) ma'lumotlar miqdorini cheklash. Bu axborot manbalarini tanlashning maslahat
xususiyatini anglatadi;
3) ta'minlash bo'yicha raqamli texnologiyalarni joriy etish va o'zlashtirish vaqti-vaqti bilan
talabalarni fikrlashga, rejalashtirishga va tashkillashtirishga o'rgatish uchun ulardan foydalanish
chegaralari belgilash. O'quvchilarda ko'rinmas siljishlar va o'zgarishlar yuz beradigan yo'nalishni
topishga yordam juda muhimdir [9].
Shu bilan birga, o'quv jarayonida raqamli vositalarni suiste'mol qilish masalasini ham
e'tiborsiz qoldirib bo'lmaydi. Ta'limni " to'liq raqamlashtirish" , ayniqsa boshlang'ich maktab
o'quvchilari uchun foydali bo'lishiga shubha bor.Raqamli va an'anaviy texnologiyalar o'rtasidagi
muvozanatni, real kommunikativ amaliyotga asoslangan texnologiyalar (yuzma-yuz muloqot) va
o'quv jarayonidagi ishtirokchilarning o'zaro ta'sirini aniqlash muhim hisoblanadi. Darhaqiqat,
raqamli ta'lim kontseptsiyasining mohiyati shunchaki talabalarga texnologiyadan foydalanish yoki
an'anaviy usullarni zamonaviysiga almashtirish imkoniyatini berishdan iborat bo'lmasdan, balki
ta'limni texnologik jihatdan intensiv usulga yo'naltirish va texnologiyalarni o'quv jarayoniga puxta
o'ylangan tarzda kiritish, orqali natijalarni yaxshilashdan iborat[5]
Internet tarmoqlarida shakllanyotgan professional jamiyatlar, kasbiy o'sishning yangi
shakllari, masalan, vebinar, virtual master-klasslar o'qituvchilar uchun nihoyatda foydali bo'lishi
mumkin. Uzluksiz ta'limning an'anaviy tizimi o'qituvchilarning zamonaviy talablaridan ortda
qolmoqda. Ta'lim muassasalari rahbarlari o'qituvchilarning yangi ta'lim shakllarida ishtirok
etishini har taraflama qo'llab-quvvatlashlari kerak. Biroq ko'plab o'qituvchilar "texnik ortiqcha
yuk" dan aziyat chekmoqdalar, juda ko'p vositalardan foydalanmoqdalar, ustivorliklari
aniqlanmagan o'ziga xos janglyorga aylanmoqdalar.
Bugungi maktab o'quvchilari va oliygoh talabalari oldida kelajakda yashashlari va
ishlashlari kerak, degan vazifa turibdi. Bu o'z navbatida ularning tayyorgarlik darajalari bugun
emas, balki ertangi kun mehnat bozorining talablariga javob berishi kerak deganidir. Yoshlar
raqamlashtirilgan dunyo faoliyatiga tayyor bo'lishi kerak. Bu shuni anglatadiki, o'quv jarayonini
uning asosiy asoslarini isloh qilish, shu jumladan o'qitish usullari va shakllarini kelgusi raqamli
davr talablariga muvofiqlashtirish zaruriyati hisobga olingan holda qayta qurish zarur. Raqamli
ta'limning istiqboli porloq bo'lsa-da, jiddiy muammolar ta'lim muassasalarining strategiyalari va
ustuvorliklari bilan bog'liq. Katta rejalarga qaramay, biz ularning samaradorligini tasdiqlovchi eng
yaxshi o'quv amaliyotiga ega emasmiz deb uylayman.
2025
FEBRUARY
NEW RENAISSANCE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE
VOLUME 2
|
ISSUE 2
132
Biroq, ushbu sohada ko'plab o'qituvchilar katta yutuqlarga erishmoqdalar. Professional
jamoalarning sahifalarida, mualliflik bloglari va veb-saytlarida raqamli o'rganish bo'yicha ushbu
qo’llanma va kitoblar yozilyapti. Ushbu o'qituvchilar raqamli vositalarni o'zlashtirish bo'yicha
o'zlarining noyob tajribalari, o'z fan sohalarida foydalanish xususiyatlari bilan bo'lishib, ahamiyatli
ishni bajarishmoqda.
REFERENCES
1.
KMK (Конференция министров культуры) (2016): Образование в цифровом мире.
Шельхове, Хайди / Берг, Антье Фом / Графе, Силке / Хагель, Хайнц / Хазебрук,
Йоахим / Херцуг, Бардо / Кизель, Курт / Кубек, Йохен / Нисито, Хорст / Райнманн,
Габи / Шефер, Маркус (2010): Компетенции в цифровой культуре. Берлин: BMBF.
2.
Davidson, N. C. Now You See It: How the Brain Science of Attention Will Transform the
Way We Live, Work, and Learn. Viking Adult, 2011
3.
Corporate
learning,
digital
learning
or
elearning?
/
DOKEOS.
– URL:
https://www.dokeos.com/corporate-learning-digital-learning-orelearning/
4.
Bersin J. The Disruption of Digital Learning: Ten Things We Have Learned – URL:
https://joshbersin.com/2017/03/the-disruption-of-digitallearning-ten-things-we-have-
5.
Н.С. Ильюшенко Digital learning: Перспективы и риски цифрового поворота в
образовании
6.
Н. Ю. Игнатова. Образование в цифровую эпоху : монография / Н. Ю. Игнатова ; М-
во образования и науки РФ ; ФГАОУ ВО «УрФУ им. первого Президента России
Б.Н.Ельцина», Нижнетагил. технол. ин-т (фил.). – Нижний Тагил : НТИ (филиал)
УрФУ, 2017. – 128 с
7.
Игнатова Н. Ю. Многозадачность и успеваемость студентов // Открытое и
дистанционное образование. 2014. 3 (55). С. 5–11
8.
Willingham, D. Have Technology and Multitasking Rewired How Students Learn?
American Educator, 2009, 34 (2), 23-28
9.
Allen, D., Shoard, M. Spreading the Load: Mobile Information and Communications
Technologies and their Effect on Information Overload. Information Research, 2005, 10 (2),
р. 227
2025
FEBRUARY
NEW RENAISSANCE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE
VOLUME 2
|
ISSUE 2
133
10.
Karimova Go’zal Ikhtiyorovna. (2024). Crucial Approaches to Fairy Tales from History Up
to Now.
EUROPEAN JOURNAL OF INNOVATION IN NONFORMAL EDUCATION
,
4
(5),
https://www.inovatus.es/index.php/ejine/article/view/3232
11.
Karimova Go’zal Ixtiyorovna. (2025). Concept: Ideal, Material, Dimensional, Concept as a
Multidimensional Mental Formation.
Spanish Journal of Innovation and Integrity
,
38
, 41–
46. Retrieved from
https://sjii.es/index.php/journal/article/view/173
12.
КАРИМОВА, Г. (2024). LINGUO-CULTURAL ASPECTS OF ENGLISH AND UZBEK
FAIRY
TALES.
News
of
the
NUUz
,
1
(1.5),
107-109.
https://doi.org/10.69617/nuuz.v1i1.5.5257
13.
Ихтияровна, К. Г. . (2024). Концепция: Важность Обучения Пониманию И
Эффективному Применению.
International Journal of Formal Education
,
3
(10), 38–42.
Retrieved from
http://journals.academiczone.net/index.php/ijfe/article/view/3575
14.
Bahodirov Bexruz, & Karimova Go’zal Ixtiyorovna. (2024). Career Development:
Navigating Your Path to Professional Success.
EUROPEAN JOURNAL OF INNOVATION
IN
NONFORMAL
EDUCATION
,
4
(9),
225–228.
Retrieved
from
https://www.inovatus.es/index.php/ejine/article/view/4087
15.
Karimova Go’zal Ixtiyorovna, Karimova Go’zal Ixtiyorovna, & Xasanova Taxmina. (2024).
The Importance of Learning Foreign
Languages:
Unlocking a World of
Opportunities.
EUROPEAN
JOURNAL
OF
INNOVATION
IN
NONFORMAL
EDUCATION
,
4
(9),
229–233.
Retrieved
from
https://inovatus.es/index.php/ejine/article/view/4088
16.
Ixtiyorovna, K. G. (2024). The Enduring Magic of Fairy Tales: A Journey through Time and
Adventures of Heroes and Heroines.
EUROPEAN JOURNAL OF INNOVATION IN
NONFORMAL
EDUCATION
,
4
(9),
38–44.
Retrieved
from
https://www.inovatus.es/index.php/ejine/article/view/4011Karimova Go’zal
17.
Ikhtiyorovna. (2024). Crucial Approaches to Fairy Tales from History Up to
Now.
EUROPEAN JOURNAL OF INNOVATION IN NONFORMAL EDUCATION
,
4
(5),
https://www.inovatus.es/index.php/ejine/article/view/3232
18.
Karimova Go’zal Ixtiyorovna, Karimova Go’zal Ixtiyorovna, & Xasanova Taxmina. (2024).
The Importance of Learning Foreign
Languages:
Unlocking a World of
Opportunities.
EUROPEAN
JOURNAL
OF
INNOVATION
IN
NONFORMAL
EDUCATION
,
4
(9),
229–233.
Retrieved
from
https://inovatus.es/index.php/ejine/article/view/4088
2025
FEBRUARY
NEW RENAISSANCE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE
VOLUME 2
|
ISSUE 2
134
19.
Shakirovna, Y. M. (2025). Research on Lingupoetics in Modern Linguistics. Spanish Journal
of
Innovation
and
Integrity,
38,
150–154.
Retrieved
from
https://sjii.es/index.php/journal/article/view/191
20.
Yunusova Muattar Shakirovna. (2024). The Educational Impact of Studying Linguopoetics
in the Work of Halima Khudoyberdiyeva. Miasto Przyszłości, 55, 693–695. Retrieved from
https://miastoprzyszlosci.com.pl/index.php/mp/article/view/5707
21.
Yunusova Muattar. (2022). THE PHENOMENON OF POLYSEMY AS A
PHENOMENON OF LINGUISTICS. Galaxy International Interdisciplinary Research
Journal,
10(5),
449–453.
Retrieved
from
https://www.giirj.com/index.php/giirj/article/view/3218
22.
Surat, F. N. (2024). DIALOGUE IN THE ANIMATED SERIES "KUNG FU PANDA.
JOURNAL OF EDUCATION, ETHICS AND VALUE, 3(4), 202–205. Retrieved from
https://jeev.innovascience.uz/index.php/jeev/article/view/624
23.
Fayzullayeva, N. (2024). FEEL THE FREEDOM IN THE WORKS OF WALT WHITMAN.
MODERN
SCIENCE
AND
RESEARCH,
3(3),
330–335.
https://doi.org/10.5281/zenodo.10814469
24.
Fayzullayeva, N. (2024). WALT WHITMAN WORD ABOUT "A CELEBRATION OF
THE HUMAN SPIRIT IN POETRY". MODERN SCIENCE AND RESEARCH, 3(3), 336–
341. https://doi.org/10.5281/zenodo.10814566
25.
Fayzullayeva, N. (2024). WALT WHITMAN AND HIS POEM ABOUT AMERICA.
Modern
Science
and
Research,
3(1),
35–39.
Retrieved
from
https://inlibrary.uz/index.php/science-research/article/view/28918
26.
Fayzullayeva, N. (2024). "AMERICAN DREAM" IN WALT WITHMAN’S POEMS.
Modern
Science
and
Research,
3(1),
220–224.
Retrieved
from
https://inlibrary.uz/index.php/science-research/article/view/27940
27.
Fayzullayeva, N. S. qizi . (2023). Theoretical Views on the Use of the Term "Concept" in
Cognitive Linguistics. EUROPEAN JOURNAL OF INNOVATION IN NONFORMAL
EDUCATION,
3(5),
27–31.
Retrieved
from
https://www.inovatus.es/index.php/ejine/article/view/1685
28.
Sur’at qizi Fayzullayeva, N., & Kilicheva, M. R. (2022). UOLT UILTMAN NASRIDA
“AMERIKA ORZUSI” KONSEPTI. INTERNATIONAL СONFERENCE ON LEARNING
AND TEACHING, 1(8), 574-576.
