Fevral, 2025-Yil
387
BYUDJET, UNING SHAKLLANISHI VA TAQSIMLANISHI
Tagayeva Ruxshona Baxodir qizi
Osiyo xalqaro universiteti talabasi
Bobojonova M.J.
Ilmiy rahbar
https://doi.org/10.5281/zenodo.14894759
Annotatsiya.
Mazkur maqolada byudjet tushunchasi, uning shakllanish jarayoni hamda
mablag‘larning taqsimlanish prinsiplari keng yoritiladi. Byudjet iqtisodiyotning muhim bo‘g‘ini
bo‘lib, davlat siyosatining samarali yuritilishida asosiy vositalardan biri hisoblanadi. Maqolada
davlat byudjetining shakllanish manbalari, taqsimot mexanizmlari hamda byudjet balansining
ahamiyati haqida batafsil ma’lumot beriladi.
Kalit so‘zlar:
Byudjet, davlat moliyasi, daromadlar, xarajatlar, taqsimot, fiskal siyosat,
iqtisodiy o‘sish, byudjet tizimi, balans, soliq tizimi.
Byudjet – bu davlat va boshqa tashkilotlarning daromad va xarajatlarini muvozanatlash
uchun ishlab chiqilgan moliyaviy reja bo‘lib, u mamlakatning iqtisodiy barqarorligini
ta’minlashda muhim rol o‘ynaydi. Byudjet siyosati davlatning ijtimoiy-iqtisodiy rivojlanishini
qo‘llab-quvvatlash, fuqarolar farovonligini oshirish va umumiy iqtisodiy barqarorlikni
ta’minlashga xizmat qiladi.
Byudjetning shakllanishi
Byudjet shakllanishi iqtisodiy va fiskal siyosatga bog‘liq holda
amalga oshiriladi. Asosiy manbalari quyidagilardan iborat:
Soliq tushumlari
– davlat byudjetining asosiy qismi soliq tushumlaridan iborat bo‘lib,
aholi va tadbirkorlik subyektlaridan olinadigan soliqlardan tashkil topadi.
Davlat qarzlari
– davlat tomonidan chiqarilgan obligatsiyalar yoki xalqaro moliya
institutlaridan olingan kreditlar.
Bojxona tushumlari
– import va eksport bilan bog‘liq to‘lovlar.
Davlat mulkidan tushumlar
– davlatga tegishli aktivlardan keladigan daromadlar.
Boshqa tushumlar
– davlat xizmati haqlari, jarimalar, badallar va boshqa manbalar.
Byudjet mablag‘larini taqsimlash
Byudjet mablag‘lari mamlakat iqtisodiy manfaatlariga
mos ravishda taqsimlanadi. Ushbu jarayon quyidagi asosiy yo‘nalishlarga ajratiladi:
1.
Ijtimoiy soha
– ta’lim, sog‘liqni saqlash, pensiya va ijtimoiy ta’minot dasturlarini
moliyalashtirish.
Fevral, 2025-Yil
388
2.
Infratuzilma
– yo‘llar, transport, energetika va boshqa infratuzilma loyihalariga
investitsiyalar.
3.
Mudofaa va xavfsizlik
– harbiy va huquq-tartibot organlari faoliyatini moliyalashtirish.
4.
Davlat boshqaruvi
– davlat idoralarining faoliyatini ta’minlash.
5.
Iqtisodiy
rivojlanish
– tadbirkorlikni qo‘llab-quvvatlash, investitsiyalar va
innovatsiyalarni rag‘batlantirish.
O‘zbekiston Respublikasida ijtimoiy soha davlat byudjeti xarajatlarida muhim o‘rin
tutadi. Quyida so‘nggi yillardagi ijtimoiy sohaga ajratilgan mablag‘lar haqida statistik
ma'lumotlar keltirilgan:
2019-yil
: Davlat byudjeti xarajatlarining 53,4 foizi ijtimoiy sohaga yo‘naltirildi.
2023-yil
: Davlat byudjeti daromadlari 308,5 trln so‘mni, xarajatlari esa 344,8 trln so‘mni
tashkil etdi.
Byudjet shakllanishi va uning taqsimlanishi davlat iqtisodiy siyosatining asosiy tarkibiy
qismi hisoblanadi. Uning samarali yuritilishi iqtisodiy barqarorlikni ta’minlab, jamiyat
farovonligiga xizmat qiladi. Davlat byudjeti puxta rejalashtirilgan taqdirda, ijtimoiy va iqtisodiy
taraqqiyotga katta hissa qo‘shadi. Shuning uchun byudjet siyosatini yanada takomillashtirish
muhim ahamiyatga ega.
REFERENCES
1.
Алимова, Ш. А. (2025). ВЛИЯНИЕ МЕЖДУНАРОДНЫХ САНКЦИЙ НА
ЭКОНОМИКУ
УЗБЕКИСТАНА
В
2023-2024
ГОДАХ:
АНАЛИЗ
И
ПРОГНОЗЫ.
MODERN PROBLEMS IN EDUCATION AND THEIR SCIENTIFIC
SOLUTIONS
,
1
(6), 97-103.
2.
Алимова, Ш. А., & Тошов, М. Х. (2025). ЭКОНОМИЧЕСКОЕ ЗНАЧЕНИЕ
РАЗВИТИЯ ТУРИЗМА В УЗБЕКИСТАНЕ: АНАЛИЗ СОВРЕМЕННОГО
СОСТОЯНИЯ И ПЕРСПЕКТИВ.
STUDYING THE PROGRESS OF SCIENCE AND ITS
SHORTCOMINGS
,
1
(4), 137-144.
3.
Алимова, Ш. А., & Тошов, М. Х. (2025). ЦИФРОВИЗАЦИЯ КАК ФАКТОР
РАЗВИТИЯ ТУРИЗМА В УЗБЕКИСТАНЕ.
MODERN PROBLEMS IN EDUCATION
AND THEIR SCIENTIFIC SOLUTIONS
,
1
(4), 259-266.
4.
Алимова, Ш. А., & Тошов, М. Х. (2025). РОЛЬ ТРАНСПОРТНОЙ
ИНФРАСТРУКТУРЫ В РАЗВИТИИ ТУРИЗМА В УЗБЕКИСТАНЕ.
MODERN
EDUCATIONAL SYSTEM AND INNOVATIVE TEACHING SOLUTIONS
,
1
(5), 180-186.
Fevral, 2025-Yil
389
5.
Bahodirovich, X. B., & Mahmudovna, Q. G. (2025). TIJORAT BANKLARINING
MOLIYAVIY XIZMATLARI.
STUDYING THE PROGRESS OF SCIENCE AND ITS
SHORTCOMINGS
,
1
(4), 223-230.
6.
Azimov, B. F., & Qudratova, G. M. (2025). INNOVATSIYALARNI QO ‘LLAB-
QUVVATLASHNING
TASHKILIY
TUZILMALARI:
INFRATUZILMAVIY
TASHKILOTLAR.
ANALYSIS OF MODERN SCIENCE AND INNOVATION
,
1
(5), 25-
34.
7.
Azimov, B. F., Maksudovich, A. Z., & Qudratova, G. M. (2025). INNOVATIVE
ACTIVITY AS A FACTOR IN ECONOMIC DEVELOPMENT.
Ethiopian International
Journal of Multidisciplinary Research
,
12
(01), 453-459.
8.
To’rayevna, O. M., & To’rayevna, S. N. (2025). KORXONALARNI STRATEGIK
RIVOJLANISHIDA XODIMLAR VA MEHNAT MOTIVATSIYASI TIZIMI.
MODERN
EDUCATIONAL SYSTEM AND INNOVATIVE TEACHING SOLUTIONS
,
1
(7), 6-14.
9.
Bobojonova, M. J., & Sodiqova, N. T. (2025). YASHIL IQTISODIYOTGA O ‘TISH VA
BARQAROR TEXNOLOGIK O ‘ZGARISHLAR.
ANALYSIS OF MODERN SCIENCE
AND INNOVATION
,
1
(5), 183-194.
10.
Bahodirovich, X. B., & To’rayevna, S. N. (2025). COMPANIES’FINANCIAL
STATEMENT:
CONCEPTS
AND
PRINCIPLES.
THEORY
OF
SCIENTIFIC
RESEARCHES OF WHOLE WORLDT
,
1
(3), 281-289.
11.
Bahodirovich, K. B., & To’rayevna, S. N. (2025). PORTFOLIO RISK
MANAGEMENT.
MODERN PROBLEMS IN EDUCATION AND THEIR SCIENTIFIC
SOLUTIONS
,
1
(4), 380-387.
12.
Bahodirovich, X. B. (2025). MOLIYAVIY NAZORAT TURLARI, SHAKLLARI VA
METODLARI.
THEORY OF SCIENTIFIC RESEARCHES OF WHOLE WORLDT
,
1
(4),
68-78.
13.
Bahodirovich, X. B. (2025). BYUDJETDAN TASHQARI FONDLAR-UMUMDAVLAT
MOLIYASINING BO ‘G ‘INI SIFATIDA.
MODERN PROBLEMS IN EDUCATION AND
THEIR SCIENTIFIC SOLUTIONS
,
1
(5), 97-105.
14.
Hakimovich, T. M. (2025). HUDUDLARNI STRATEGIK REJALASHTIRISH VA
BОSHQARISHNING ASОSIY BОSQICHLARI.
ANALYSIS OF MODERN SCIENCE
AND INNOVATION
,
1
(4), 225-232.
Fevral, 2025-Yil
390
15.
Hakimovich, T. M. (2025). HUDUDLAR IQTISОDIYОTINI RIVОJLANTIRISH
STRATEGIYASINI
SHAKLLANTIRISHNING
AHAMIYATI.
THEORY
OF
SCIENTIFIC RESEARCHES OF WHOLE WORLDT
,
1
(3), 157-166.
16.
EI, I. JAHON SAVDO KO ‘RSATKICHLARI ISTIQBOLI VA BUNDA O
‘ZBEKISTON EKSPORTCHI KORXONALARI UCHUN IMKONIYATLAR.
17.
EI, I. (2025). THEORETICAL AND CONCEPTUAL FOUNDATIONS OF TAX
BURDEN OPTIMIZATION.
Ethiopian International Journal of Multidisciplinary
Research
,
12
(01), 355-358.
18.
Ibodulloyevich, I. E. (2025). DEVELOPMENT DIRECTIONS OF INNOVATIVE
ENTREPRENEURSHIP IN UZBEKISTAN.
SHOKH LIBRARY
.
19.
Raxmonqulova, N. O. (2025). DEVELOPMENT OF THE DIGITAL ECONOMY ON A
GLOBAL SCALE AND THE EXPERIENCE OF COUNTRIES.
SHOKH LIBRARY
.
20.
Raxmonqulova,
N. O.
(2025).
TASHKILOTNING
XALQARO
BOZORDA
MUVAFFAQIYATLI FAOLIYAT YURITISH USULLARI.
The latest pedagogical and
psychological innovations in education
,
2
(1), 8-14.
21.
Azimov, B. F. (2025). INNOVATSIYALARNI QO ‘LLAB-QUVVATLASH
XIZMATLARI: ISPANIYA, POLSHA VA BOLGARIYA TAJRIBALARI.
THEORY OF
SCIENTIFIC RESEARCHES OF WHOLE WORLDT
,
1
(4), 12-23.
22.
Azimov, B. F. (2025). THE IMPORTANCE OF INNOVATION SUPPORT AND
DEVELOPMENT OF INDUSTRIAL PARKS, ITS EVOLUTION.
International journal
of advanced research in education, technology and management
,
4
(1), 333-347.
23.
Azimov, B. F. (2025). INNOVATSIYALARNI QO ‘LLAB-QUVVATLASH VA
RIVOJLANTIRISHDA TEXNOPARKLARNING EVOLYUTSIYASI.
ANALYSIS OF
MODERN SCIENCE AND INNOVATION
,
1
(5), 45-54.
24.
Shadiyev, A. X. (2025). METHODS OF TEACHING THE “ECONOMIC
THEORY”.
SHOKH LIBRARY
.
25.
Shadiyev, A. X. (2025). DEVELOPMENT OF THE CURRICULUM FOR ECONOMIC
DISCIPLINES IN PRIVATE UNIVERSITIES.
FARS International Journal of Education,
Social Science & Humanities.
,
13
(1), 389-396.
26.
Akbarovna, N. N. (2025). PROBLEMS OF INCREASING INVESTMENT ACTIVITY
IN THE CONTEXT OF GLOBALIZATION.
SHOKH LIBRARY
.
Fevral, 2025-Yil
391
27.
Akbarovna, N. N. (2025). BYUDJET TIZIMINI ISLOH QILISHNING ASOSIY YO
‘NALISHLARI.
MODERN PROBLEMS IN EDUCATION AND THEIR SCIENTIFIC
SOLUTIONS
,
1
(5), 80-86.
28.
Akbarovna, N. N. (2025). MENEJER FAOLIYATINING FUNKSIONAL VAZIFALARI
VA
UNING
MADANIYATINING
AHAMIYATI.
MODERN
PROBLEMS
IN
EDUCATION AND THEIR SCIENTIFIC SOLUTIONS
,
1
(4), 354-362.
29.
Bazarova, M. (2023). EFFECTIVENESS OF USING PR-ADVERTISING SERVICES IN
THE PROCESS OF PRODUCT DELIVERY ON THE EXAMPLE OF BUKHARA
REGION.
Modern Science and Research
,
2
(12), 506-512.
30.
Supiyevna, B. M. (2025). INSON SALOHIYATINI MEHNAT POTENSIALI
RIVOJLANTIRISHNING MOHIYATI.
ANALYSIS OF MODERN SCIENCE AND
INNOVATION
,
1
(6), 197-204.
31.
Supiyevna, B. M. (2025). O’ZBEKISTON RESPUBLIKASIDA KICHIK BIZNES VA
XUSUSIY TADBIRKORLIK RIVOJLANTIRISH TENDENSIYALARI.
MODERN
EDUCATIONAL SYSTEM AND INNOVATIVE TEACHING SOLUTIONS
,
1
(7), 315-322.
32.
Supiyevna, B. M. (2025). O ‘ZBEKISTON IQTISODIYOTINI BARQAROR O ‘SISHINI
TA’MINLOVCHI OMILLAR.
THEORY OF SCIENTIFIC RESEARCHES OF WHOLE
WORLDT
,
1
(5), 142-151.
33.
Bostonovna, D. Z. (2023). CONCEPTUAL BASIS OF IMPROVEMENT OF BANK
AUDIT IN COMMERCIAL BANKS.
IMRAS
,
6
(6), 118-124.
34.
Bustonovna, J. Z. (2024). IQTISODIYOTNI TARTIBGA SOLISHDA DAVLATNING
ROLI.
35.
Bustonovna, J. Z. (2024). IQTISODIYOTNI MODERNIZATSIYALASH SHAROITIDA
MEHNATNI SAMARALI TASHKIL QILISHNING ASOSIY YO'LLARI.
36.
Jumayeva, Z. (2024). IMPORTANCE OF INDUSTRIAL NETWORKS IN THE
SUSTAINABLE GROWTH OF THE ECONOMY OF UZBEKISTAN.
Modern Science
and Research
,
3
(2), 257-262.
37.
Bobojonova, M. J., & Toshev, M. H. (2025). INKLYUZIV YASHIL IQTISODIYOT VA
UNING HOZIRGI KUNDAGI HOLATI TAHLILI.
MODERN EDUCATIONAL SYSTEM
AND INNOVATIVE TEACHING SOLUTIONS
,
1
(6), 197-205.
38.
Bobojonova, M. J., & Toshev, M. H. (2025). YASHIL TRANSFORMATSIYA:
BARQARORLIKNING YANGI DAVRI.
STUDYING THE PROGRESS OF SCIENCE
AND ITS SHORTCOMINGS
,
1
(5), 102-110.
Fevral, 2025-Yil
392
39.
Bobojonova, M. J., & Toshev, M. H. (2025). YASHIL IQTISODIYOTDA
BIOXILMAXILLIK
VA
BIOXILMA
XILLIKNING
AFZALLIK
TOMONLARI.
MODERN PROBLEMS IN EDUCATION AND THEIR SCIENTIFIC
SOLUTIONS
,
1
(5), 170-178.
40.
Jumayeva, Z. Q., & Gulyamova, N. G. (2025). O ‘ZBEKISTONDA MINTAQANI
KOMPLEKS
RIVOJLANTIRISHNI
DAVLAT
TOMONIDAN
TARTIBGA
SOLISH.
THEORY OF SCIENTIFIC RESEARCHES OF WHOLE WORLDT
,
1
(5), 152-
159.
41.
Жумаева, З. К., & Ахмедова, Ф. Р. (2025). РОЛЬ ТОРГОВОЙ ПОЛИТИКИ В
ОБЕСПЕЧЕНИИ
КОНКУРЕНТОСПОСОБНОСТИ
НАЦИОНАЛЬНОЙ
ЭКОНОМИКИ: СОВРЕМЕННЫЕ ПОДХОДЫ.
MODERN EDUCATIONAL SYSTEM
AND INNOVATIVE TEACHING SOLUTIONS
,
1
(7), 323-330.
42.
Jumayeva, Z. Q., & Matkarimov, G. (2025). MINTAQADA FAOL INVESTITSIYA
SIYOSATINI IQTISODIYOT TARMOQLARINI O ‘SISHIGA TA’SIRI.
ANALYSIS OF
MODERN SCIENCE AND INNOVATION
,
1
(6), 205-212.
43.
Жумаева, З. К. (2024). Мобильный Маркетинг Как Эффективное Средство
Стимулирования Сбыта Товаров И Услуг.
Miasto Przyszłości
,
54
, 697-702.
44.
To’rayevich, I. A., & AD, S. (2025). MILLIY IQTISODIYOTGA XORIJIY
INVESTITSIYANI JALB QILISH.
MODERN PROBLEMS IN EDUCATION AND
THEIR SCIENTIFIC SOLUTIONS
,
1
(5), 29-38.
45.
To’rayevich, I. A., & AD, S. (2025). INVESTITSIYALARNI JALB QILISH VA
BOSHQARISHNING XORIJ TAJRIBASI.
STUDYING THE PROGRESS OF SCIENCE
AND ITS SHORTCOMINGS
,
1
(5), 12-22.
46.
To’rayevich, I. A., & AD, S. (2025). O ‘ZBEKISTON RESPUBLIKASIDA MOLIYA
TIZIMI VA UNING IQTISODIYOTIDA TUTGAN O ‘RNI.
MODERN PROBLEMS IN
EDUCATION AND THEIR SCIENTIFIC SOLUTIONS
,
1
(5), 64-75.
47.
Sadilloyevna, D. M. (2025). Prospects for Investments in Modernization of the Economy
in the Agricultural Sector.
Ethiopian International Journal of Multidisciplinary
Research
,
12
(01), 217-222.
48.
Джураева, М. С., & Алимова, Ш. А. (2025). АНАЛИЗ ТОЧКИ БЕЗУБЫТОЧНОСТИ
И МАРЖИНАЛЬНОЙ ПРИБЫЛИ.
STUDYING THE PROGRESS OF SCIENCE AND
ITS SHORTCOMINGS
,
1
(4), 88-94.
Fevral, 2025-Yil
393
49.
Мусаева, Ж. К. "Факторы развития наукоемкой цифровой экономики.«Проблемы и
перспективы занятости в условиях развития цифровой экономики». Международная
научно-практическая конференция. Самарканд, октябрь, 2021." 505-509.
50.
Мусаева, Ж. К. "Роль и значение экономических знаний в произведениях Алишера
Навои." FORMAT: 98.
51.
Мусаева Ж. К., Шарипова М. М. Информационная безопасность–важное условие
цифровой экономики. – 2021.
